بر خلاف باورهای رایج که صادرات کشورهای خلیج فارس را در نفت و گاز خلاصه میکنند، طی دو دهه گذشته کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس بهطور گسترده روی تنوعبخشیدن به اقتصاد خود سرمایهگذاری کردهاند.
نتیجه این سرمایهگذاریها، شکلگیری شبکه گستردهای از محصولات صادراتی است که از مواد شیمیایی و فلزات گرفته تا کالاهای استراتژیک را شامل میشود و بخش قابل توجهی از آنها نیز از مسیر تنگه هرمز به بازارهای جهانی میروند.
آگهی
آگهی
به همین دلیل، اختلال در تردد کشتیها در تنگه هرمز تنها به افزایش قیمت نفت منجر نخواهد شد بلکه افزایش قیمت مواد غذایی و اختلال در تولید محصولات صنعتی را نیز در پی دارد.
آژانس کشتیرانی سازمان ملل این هفته اعلام کرد که حدود ۲۰ هزار دریانورد «در داخل منطقه خلیج فارس» همچنان سرگردان هستند. آنها خدمه کشتیهایی هستند که انواع محمولهها از نفت و مشتقات آن گرفته تا طلا، آلومینیوم و حتی تجهیزات صنعتی را از مبدأ کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس به سراسر جهان صادر میکردند.
صادرات «غیرنفتی» کشورهای خلیج فارس
بر اساس دادههای منتشرشده تا اوایل ۲۰۲۵ میلادی، ارزش «صادرات غیرنفتی» امارات عربی متحده به حدود ۱۵۰ میلیارد دلار رسیده که نشاندهنده رشد حدود ۱۵ درصدی آن نسبت به سال قبلتر است.
عربستان سعودی نیز در همین بازه زمانی حدود ۸۲ میلیارد دلار و قطر رقمی حدود ۲۰ میلیارد دلار «صادرات غیرنفتی» ثبت کرده است.
مهمترین صادرات غیرنفتی کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس در بخش صنایع پتروشیمی است و کشورهایی مانند عربستان سعودی، قطر و عمان با سرمایهگذاری گسترده در این حوزه، اکنون به بازیگران کلیدی بازارهای جهانی تبدیل شدند.
بطور مثال تنها در سال ۲۰۲۴ میلادی حدود ۲۳ درصد از کل صادرات غیرنفتی عربستان سعودی به صادرات محصولات شیمیایی مانند پلیاتیلن، پلیپروپیلن، متانول و سایر مواد پایهای اختصاص یافته که در صنایع پلاستیک، خودروسازی، بستهبندی و حتی داروسازی کاربرد دارند.
ارزش این بخش از صادرات عربستان، به دهها میلیارد دلار در سال میرسد و بخش قابل توجهی از آن از طریق بنادر خلیج فارس صادر میشوند.
قطر، عمان و کویت نیز در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ از تولیدکنندگان و صادرکنندگان بزرگ اوره، متانول، آمونیاک و کودهای شیمیایی بودند. این محصولات، بهویژه آمونیاک و اوره، مستقیما در تولید کودهای کشاورزی استفاده میشوند و نقش مهمی در امنیت غذایی جهانی دارند.
بر اساس برآوردهای صنعتی، کشورهای خلیج فارس در برخی محصولات پتروشیمی پایه، بین ۳۰ تا ۴۰ درصد تولید جهانی را در اختیار دارند. اهمیت این ارقام زمانی روشن میشود که بدانیم این مواد، پایه تولید کشاورزی مدرن هستند. به بیان دیگر، اختلال در صادرات کودهای شیمیایی از خلیج فارس، میتواند با یک فاصله زمانی چندماهه، به کاهش تولید محصولات کشاورزی و افزایش قیمت مواد غذایی در سطح جهانی منجر شود.
فرآوردههای «پالایشی» از دیگر صادرات رو به رشد این کشورها هستند که اگرچه همچنان در حوزه انرژی قرار میگیرند اما از نظر بازار و زنجیره ارزش، با نفت خام متفاوتند.
گزارشهای سال ۲۰۲۵ میلادی حاکی از آن است که کشورهای عضو اوپک در خلیج فارس، روزانه حدود ۵.۵ میلیون بشکه فرآورده پالایشی (مانند بنزین، دیزل و سوخت هواپیما) صادر کردهاند که نشاندهنده رشد قابل توجه این بخش در سالهای اخیر است.
صادرات گاز هلیوم توسط قطر
یکی از صادرات استراتژیک منطقه، گاز هلیوم است و قطر در صادرات آن نقش کلیدی دارد. بر اساس برآوردهای بازار جهانی، قطر در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ میلادی حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد عرضه جهانی هلیوم را تامین کرده است.
هلیوم کاربردهای بسیار تخصصی دارد، از جمله در تولید نیمههادیها، تجهیزات پزشکی مانند ام.آر.آی و صنایع فضایی. این گاز عملا جایگزین ندارد و به همین دلیل، هرگونه اختلال در صادرات آن میتواند مستقیما به بحران در صنایع پیشرفته منجر شود.
از آلومینیوم تا طلا؛ صادرات فلزات و مواد معدنی کشورهای عربی خلیج فارس
در کنار صنایع شیمیایی، صادرات فلزات نیز به یکی از ارکان مهم اقتصاد غیرنفتی منطقه تبدیل شده است. امارات عربی متحده و بحرین نقش ویژهای بویژه در تولید آلومینیوم دارند.
در مجموع، منطقه خلیج فارس حدود ۹ درصد از عرضه جهانی آلومینیوم را تامین میکند. این فلز به دلیل کاربرد گسترده در صنایع خودروسازی، هوافضا، بستهبندی و حتی صنایع نظامی، اهمیت استراتژیک دارد.
بر اساس دادههای سال ۲۰۲۴ میلادی، شرکت Emirates Global Aluminium (EGA) در امارات سالانه حدود ۲.۷ میلیون تن آلومینیوم تولید میکند و بخش عمده این تولید به بازارهای جهانی صادر میشود.
عربستان سعودی در سالهای اخیر صادرات طلا (حدود ۲ میلیارد دلار در سال) و سایر فلزات مانند مس و فولاد را نیز افزایش داده است.
عمان بهعنوان صادرکننده مس و کرومیت شناخته میشود که هر دو در صنایع فلزی و الکترونیک کاربرد دارند.
امارات و استراتژی «تجارت مجدد»
امارات عربی متحده مدل متفاوتی از اقتصاد صادراتی را نیز توسعه داده است. این کشور بویژه از طریق دبی، به یکی از بزرگترین مراکز «تجارت مجدد» (re-export) در جهان تبدیل شده است.
بخش قابل توجهی از صادرات غیرنفتی امارات به این شیوه را کالاهایی مانند رایانهها و تجهیزات الکترونیکی، خودرو و ماشینآلات، همچنین مجموعه گستردهای از فلزات گرانبها مانند طلا، جواهرات و الماس تشکیل میدهند که عمدتا از آسیا وارد شده و دوباره به بازارهای آفریقا، خاورمیانه و آسیای مرکزی صادر میشوند.
تجارت خارجی «غیرنفتی» امارات عربی متحده در سال ۲۰۲۵ میلادی با ۲۶ درصد افزایش سالانه، برای اولین بار از یک تریلیون دلار فراتر رفت. شیخ محمد بن راشد، معاون رئیس جمهور و حاکم دبی در ژانویه ۲۰۲۶ اعلام کرد که صادرات غیرنفتی کشورش طی سال گذشته ۴۵ درصد افزایش یافته و به رقم ۸۱۳ میلیارد درهم (۲۲۱ میلیارد دلار) رسیده است.
او افزود: «این ارقام حاصل تلاش در راستای اهدافی بودند که سه سال پیش تعیین شدند و اعلام کردیم تا سال ۲۰۳۱ به آنها خواهیم رسید. ۹۵ درصد از آنها پنج سال زودتر از برنامه محقق شدهاند. اعتماد جهان به امارات تثبیت شده و بخش خصوصی تقویت شده است.»
این نقش واسطهای باعث میشود که اختلال در فعالیتها در تنگه هرمز، نهتنها صادرات منطقه، بلکه جریان تجارت بینالمللی میان قارهها را نیز مختل کند.
شیلات و محصولات غذایی؛ سهمی کوچک اما مهم
اگرچه خلیج فارس بهطور کلی واردکننده مواد غذایی است، اما برخی کشورها در حوزه شیلات صادرات قابل توجهی دارند. ایران و عمان از جمله مهمترین صادرکنندگان ماهی و میگو در منطقه هستند.
در سالهای اخیر، صادرات آبزیان این کشورها به بازارهایی مانند چین، اتحادیه اروپا و شرق آسیا افزایش یافته است. هرچند سهم این بخش در مقایسه با صنایع دیگر کوچکتر است، اما برای برخی بازارهای خاص اهمیت بالایی دارد.
در موضوع «واردات» محصولات غذایی به خلیج فارس نیز باید گفت که کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس با وجود توسعه صنایع غیرنفتی، همچنان به واردات برخی کالاها بهویژه در حوزه مواد غذایی برای تامین نیاز روزانه ساکنان خود وابسته هستند.
این وابستگی باعث میشود که هرگونه اختلال در تردد کشتیها در تنگه هرمز، نهتنها صادراتشان بلکه امنیت غذایی مردم این کشورها را تهدید کند؛ بویژه آنکه تنگه هرمز تنها مسیر دریایی برای برخی از آنها از جمله قطر، کویت و بحرین است.
روزانه چه حجم نفت و گاز از تنگه هرمز به سراسر جهان منتقل میشود؟
در کنار صادرات غیرنفتی این کشورها، اولین نقش تنگه هرمز همان است که در جهان به آن شناخته میشود؛ یعنی یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی که هم صادرکنندگان و هم واردکنندگان نفت خام بشدت به آن وابسته هستند.
بر اساس دادههای اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده برای سهماهه اول سال ۲۰۲۵ میلادی، حدود ۲۵ درصد از ترانزیت دریایی نفت خام جهان از مسیر تنگه هرمز انجام میشود.
- عربستان سعودی با صدور روزانه ۵.۲۹ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی، در مجموع ۳۷.۲ درصد از کل صادرات نفت خام و میعانات از طریق این تنگه را به خود اختصاص داده و بیشترین سهم را دارد.
- پس از آن عراق با صادرات روزانه ۳.۲۴ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی در روز، در رتبه دوم قرار دارد. این کشور در مجموع مبدأ ۲۲.۸ درصد از کل صادرات نفت خامی است که از این تنگه عبور میکند.
- جایگاه سوم به امارات عربی متحده تعلق دارد. این کشور روزانه ۱.۸۳ میلیون بشکه نفت و میعانات صادر میکند و سهم ۱۲.۹ درصدی از کل نفت خام صادراتی از مسیر تنگه هرمز را دارد.
- ایران با صادرات روزانه ۱.۵۱ میلیون بشکه در روز و سهم ۱۰.۶ درصدی و کویت با صادرات روزانه ۱.۴۳ میلیون بشکه در روز و سهم ۱۰.۱ درصدی در رتبههای بعدی قرار دارند و پنج صادرکننده برتر منطقه محسوب میشوند.
این پنج کشور در مجموع ۹۳.۶ درصد از کل حجم نفت خام و میعانات گازی که از طریق تنگه هرمز عبور میکند را تشکیل میدهند.
کدام کشورها وابسته به نفت انتقالی از تنگه هرمز هستند؟
تا پایان سال ۲۰۲۵ میلادی روزانه حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت از طریق این تنگه به سراسر جهان منتقل میشد.
آسیا به شدت به محمولههای نفتی صادره از مسیر تنگه هرمز وابسته است. کشورهای آسیایی خریدار در مجموع ۸۹.۲ درصد از نفت خام و میعانات گازی هستند که از این آبراه عبور میکنند.
- چین به تنهایی خریدار ۳۷.۷ درصد از کل محمولههای نفتی خارج شده از تنگه هرمز است و پس از آن، با اختلاف زیاد هند (۱۴.۷ درصد) قرار دارد.
- کره جنوبی با ۱۲ درصد و ژاپن با ۱۰.۹ درصد در رتبه های بعدی قرار دارند.
- حدود ۱۳.۹ درصد از نفت خام و میعانات گازی عبوری از تنگه هرمز نیز به دیگر کشورهای آسیایی میرود.
- اما ایالات متحده تنها ۲.۵ درصد از این محصول صادراتی را دریافت میکند که نشان دهنده افزایش تولید داخلی و منابع وارداتی متنوع آن کشور است.
بسته شدن تنگه هرمز یا اختلال در روند تردد کشتیها، اقتصادهای آسیایی بویژه چین و هند را که در مجموع بیش از نیمی از کل حجم انرژی عبوری از تنگه را دریافت میکنند، به طور نامتناسبی تحت تاثیر قرار خواهد داد.
به همین دلیل نیز دونالد ترامپ هشدار داده است که اگر چین در تامین امنیت این تنگه به ایالات متحده کمک نکند، نشست برنامهریزی شده با شی جین پینگ، رئیس جمهور چین ممکن است لغو شود.
ترامپ تاکید کرد که چین (که برای ۹۰ درصد از واردات انرژی خود به این تنگه متکی است) باید مسئولیت باز نگه داشتن آن را بر عهده بگیرد، نه اینکه آن را صرفا به ایالات متحده واگذار کند.
تنگه هرمز و صادرات گاز طبیعی مایع
حدود یک پنجم (۲۰ درصد) تجارت جهانی گاز طبیعی مایع نیز از مسیر تنگه هرمز انجام میشود و مبدأ آن عمدتا کشور قطر است.
قطر یکی از بزرگترین صادرکنندگان گاز طبیعی مایع در جهان است. این کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۹.۳ میلیارد فوت مکعب در روز و امارات عربی متحده حدود ۰.۷ میلیارد فوت مکعب در روز، گاز طبیعی مایع را از طریق تنگه هرمز صادر کردند که معادل تقریبا تمام گاز طبیعی مایع صادراتی از خلیج فارس به دیگر نقاط جهان بود.
بر اساس ارزیابیها، در مجموع ۸۳ درصد از گاز طبیعی مایعی که در سال ۲۰۲۴ از طریق تنگه هرمز منتقل شده، به بازارهای آسیایی رفته است. چین، هند و کره جنوبی مقاصد اصلی این محصول هستند.
آمار دقیقی از انواع کشتیهایی که در یکماه اخیر با تهدیدات ایران دو سوی تنگه متوقف شدند در دست نیست؛ روزانه بیش از صد کشتی از این تنگه عبور میکنند و رویترز در دوم مارس شمار انواع کشتیهای گرفتار شده در اطراف تنگه هرمز را ۷۵۰ کشتی اعلام کرد و نوشت که با آغاز درگیری، شرکتهای بیمه، پوشش سفرهای دریایی جدید از مسیر تنگه هرمز را متوقف کردند.
ایران از زمان آغاز این جنگ به دستکم ۲۳ کشتی در این منطقه حمله کرده و حتی منجر به کشته شدن چند خدمه کشتی شده است.