برای مدتها فرض بر این بود که جنگ با هدف تغییر رژیم در ایران، منجر به اقدام جدی شبهنظامیان متحد تهران در منطقه خواهد شد و حمایت گسترده آنها از جمهوری اسلامی، سراسر خاورمیانه و شاید سایر نقاط جهان را در هرج و مرج فرو ببرد. این فرض آنچنان قوی بود که خود نیروهای نیابتی نیز آن را باور کرده بودند.
اما آنچه در ۱۰ روز اخیر در منطقه دیده شد، بسیار متفاوت از عواقب پیشبینی شده بود.
آگهی
آگهی
اگرچه یکی از اهداف ایالات متحده و اسرائیل در جنگ خود با ایران، تضعیف شبکه شبهنظامیان تحت حمایت تهران بود اما به نظر میرسد که درنهایت اقدامات خود تهران علیه همسایگانش بود که کار تضعیف این شبکه را برای واشنگتن و تلآویو آسانتر کرد و از عراق گرفته تا پاکستان را مجبور به اقدام کرد.
عراق؛ نبرد پراکنده «محور مقاومت» و اتحاد کردها
اگرچه دولت عراق در این جنگ بیطرفی خود را اعلام کرده است اما طی دو هفته اخیر دهها حمله از سوی شبهنظامیان تحت حمایت ایران علیه پایگاههای ایالات متحده در این کشور از جمله در اقلیم کردستان عراق انجام شده است.
چندین انفجار در شهر اربیل، میزبان یک پایگاه آمریکایی نیز گزارش شده است؛ با این وجود مقامات اقلیم میگویند که بیشتر حملات موشکی و پهپادی، مستقیما از ایران انجام شده و بسیاری از حملاتی که ادعا میشود شبهنظامیان انجام دادند، خسارت قابل توجهی ایجاد نکرده است. در برخی موارد حتی هیچ مدرکی دال بر وقوع حملاتی که این شبهنظامیان ادعای انجام آن را ندارد، دیده نمیشود.
اگرچه حملات شبهنظامیان ادامه دارد اما بنا بر گزارشها شدت آنها کمتر از حد انتظار بوده است.
ایران برای دههها میلیاردها دلار صرف آمادهسازی جنگجویان نیابتی خود در عراق برای استفاده از آنها در لحظاتی مانند وضعیت کنونی کرده است؛ اما در زمانهای که جمهوری اسلامی با یک تهدید وجودی روبرو شده، بسیاری از این جنگجویان و گروههای شبهنظامی، بطور جدی وارد جنگ نشدهاند و هیچ بسیج گستردهای در میان این نیروها به عنوان یکی از مهمترین بخشهای محور مقاومت ایران(از غزه، لبنان و سوریه تا یمن و عراق) دیده نشده است.
رویترز پس از گفتگو با جمعی از شبهنظامیان، مقامات عراق و غربی و حتی روحانیون شیعه عراقی، دلیل عملیات پراکنده شبهنظامیان در وضعیت کنونی را چند موضوع میداند: حملات سنگین اسرائیل و آمریکا علیه دیگر گروههای شبهنظامی منطقه که منجر به فرسایش آنها شده، از دست دادن سوریه به عنوان خط تدارکاتی برای این گروهها، و درنهایت مشغولیت فرماندهان کلیدی گروههای شبهنظامی در فعالیتهای سیاسی و اقتصادی عراق به جای حضور در خطوط مبارزه و جنگ.
به گفته آنها، شبکه نیابتی جمهوری اسلامی ایران در این کشور، در اثر ترورهای هدفمند رهبرانی که جایگزینی آنها دشوار است، همچنین از دست دادن پایگاههای امن برای آموزش و انتقال سلاح، و تبدیل فرماندهان عراقی به سیاستمداران و بازرگانان ثروتمند، عملا از بین رفته است.
دیگر اینکه، اگرچه پس از کشته شدن قاسم سلیمانی توسط ایالات متحده در خاک عراق، حزبالله لبنان سعی کرده بود گروههای مختلف تحت حمایت تهران در سراسر منطقه را هماهنگ کند، اما حملات سنگین اسرائیل به این گروه و کشته شدن حسن نصرالله نیز منجر به تضعیف بیشتر نیروهای شبهنظامی تحت حمایت ایران شد و ضربه شدیدی به کل محور مقاومت وارد کرد. با سرنگونی حکومت بشار اسد در سوریه که «کلید هماهنگی محور مقاومت» بود نیز جناح های طرفدار ایران در منطقه بیش از هر زمانی پراکنده شدند.
مجموع این عوامل باعث شد که حملات پراکنده شبهنظامیان در دو هفته اخیر، عملا به ضرر جمهوری اسلامی تمام شود.
پس از مرگ علی خامنهای نیز اگرچه هزاران نفر از هواداران عراقی او (از جمله جنگجویان خارج از خدمت از گروههای شبهنظامی تحت حمایت ایران) در بغداد با شعار «مرگ بر آمریکا» و به امید حمله به سفارت آمریکا، به سمت دروازههای منطقه سبز مستحکم هجوم بردند اما حتی نتوانستند به پل منتهی به منطقه سبز برسند و توسط پلیس ضد شورش عراق مورد ضرب و شتم قرار گرفتند. هیچ یک از فرماندهان شناختهشده شبهنظامیان نیابتی ایران نیز در این تجمع دیده نشد.
این وضعیت، برخورد شدیدتر دولت عراق با شبهنظامیان را در پی داشت. از زمان آغاز این جنگ، مواضعشبهنظامیانی از جمله گروههای کتائب حزبالله، کتائب سید الشهدا و عصائب اهل حق، بارها هدف حملات هوایی قرار گرفته است.
نیروهای امنیتی عراق نیز هفته گذشته به یک مقر متعلق به شبهنظامیان «کتائب حزبالله» در جنوب بغداد حمله و دهها نفر از اعضای آن را بازداشت کردند؛ یعنی گروهی که مقامات آمریکایی آنها را به شلیک موشک به پایگاههای نیروهای آمریکایی و سایر تاسیسات در عراق متهم کرده بودند.
خبرگزاری دولتی عراق نیز گزارش داد که تلاش برای شلیک موشک از منطقهای در استان بصره در جنوب عراق، خنثی شده و نیروهای امنیتی یک سکوی پرتاب سیار حامل دو موشک آماده شلیک را توقیف کردهاند.
همچنین در آنچه که به نظر میرسد یک ضدحمله مخفیانه باشد، پایگاههای شبهنظامیان در جنوب بغداد و در نزدیکی شهرهای جنوبی ناصریه و بصره، مورد حمله «پهپادهای انتحاری» کوچکی قرار گرفتهاند که گزارش شده ۱۵ جنگجوی عمدتا وابسته به کتائب حزبالله را کشتهاند.
عراق علاوه بر گروههای شبهنظامی، هدف حملات جمهوری اسلامی از درون خاک ایران نیز قرار گرفت.
بخشی از این حملات، به دلیل نگرانی ایران از تبدیل شدن مناطق مرزی غرب کشور به جبهه جدیدی علیه حکومت بود و به همین دلیل بسیاری از گروههای کرد مخالف جمهوری اسلامی مستقر در عراق هدف قرار گرفتند.
حملات موشکی و پهپادی به پایگاهها و دیگر منافع ایالات متحده در عراق باعث شد که بنا بر گزارش گاردین، موج شدیدی از حملات هوایی ائتلاف آمریکا-اسرائیل علیه دهها موضع نظامی، پاسگاه مرزی و ایستگاه پلیس در امتداد مرز ایران با عراق انجام شود.
در این مدت آمریکا با نیروهای کرد مستقر در عراق نیز گفتگو کرد که گمان میرود با هدف باز کردن جبههای به کمک آنها در شمالغرب ایران علیه جمهوری اسلامی انجام شده باشد.
حتی گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه آمریکا آماده است در صورت عبور جنگجویان کرد از مرزهای شمال عراق، به آنها پشتیبانی هوایی ارائه دهد. خلیل نادری، از مقامات حزب آزادی کردستان (PAK) به گاردین گفت که پس از تماس مقامات آمریکا با رهبران گروههای مخالف کرد، برخی از نیروهای آنها به مناطقی در نزدیکی مرز ایران در استان سلیمانیه منتقل شدند و در حالت آمادهباش هستند.
با این وجود دونالد ترامپ صریحا استفاده از نیروهای کرد در عملیات علیه ایران را رد کرده است و مقامات اقلیم کردستان عراق نیز هر برنامهای برای اعزام جنگجو یا مشارکت در عملیات علیه حکومت ایران را رد کردند.
اما تداوم حملات ایران به کشورهای همسایه، ممکن است کل منطقه را برای داشتن واکنشی قویتر متحد کند.
گاردین به نقل از یکی از سخنگویان ارتش اسرائیل مینویسد که نیروی هوایی اسرائیل «به شدت در غرب ایران فعالیت دارد تا تواناییهای ایران را در آنجا تضعیف و آزادی عملیات در آن منطقه را ممکن کند».
رویترز نیز به نقل از یک منبع اسرائیلی نوشت که اسرائیل انتظار ندارد که کردها بتوانند دولت مرکزی را سرنگون کنند، اما حمایت از آنها میتواند کنترل ایران بر مناطق داخلیاش را از بین ببرد و قدرت و توجه سپاه پاسداران را منحرف کند.
گاردین همچنین به نقل از مقامات سابق اطلاعاتی و دفاعی اسرائیل مینویسد که ایالات متحده، عملیات مخفیانه در مناطق شمال غربی ایران همچنین دیگر مناطق را، پس از جنگ ۱۲ روزه افزایش داده است. این عملیات در چهارچوب همان استراتژی قدیمی آمریکا انجام میشود که بر ادغام تیمهای کوچک متخصصان نظامی که میتوانند حملات هوایی را هدایت کنند، در کنار نیروهای زمینی استخدامشده محلی، مبتنی است.
اما همچنان یک مشکل وجود دارد؛ آمریکا در دو دهه اخیر بارها از جنگجویان کرد به عنوان نیروهای کمکی مثلا در حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و در مبارزه با داعش در عراق و سوریه از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۹ میلادی استفاده کرده است؛ اما رهبران کرد نگرانند که مانند گروههای کرد مستقر در شمال سوریه (که پس از مدتها خدمت به عنوان نیروهای اصلی آمریکا مجبور به واگذاری سرزمینهای خود شدند) درنهایت رها شوند.
یکی از منابع کرد ایرانی به رویترز میگوید که رهبرانشان از ایالات متحده ضمانتهایی درخواست کردهاند؛ هدف آنها ایجاد یک منطقه نیمهخودمختار در یک ایران فدرال، مشابه مدل عراق است.
آزمون صبر ترکیه؛ موشکهای ایرانی در حریم کشور عضو ناتو
ترکیه تاکنون به لطف سیستم دفاع موشکی ناتو، از موشکهای پرتاب شده توسط ایران در امان نمانده است.
اولین بار در ۴ مارس و سپس در ۹ مارس بود که خبر رهگیری موشکهای بالستیک ایرانی در حریم هوایی ترکیه منتشر شد. این موشکها پس از عبور از آسمان عراق و سوریه، به سمت حریم هوایی ترکیه در حال حرکت بودند که توسط سامانههای دفاع هوایی و موشکی ناتو در شرق مدیترانه رهگیری و منهدم شدند.
احتمال می رود این موشکها به سمت پایگاهی در قبرس یونانینشین شلیک شده باشد که از مسیر خود منحرف شدند.
هر دو حادثه، هیچ تلفاتی در پی نداشتند اما قطعات موشکها در خاک ترکیه سقوط کردند.
ترکیه میزبان نیروهای آمریکایی در پایگاه هوایی «اینجرلیک» در استان جنوبی آدانا است، اما تاکنون اجازه نداده که از پایگاهها یا حریم هواییاش در جنگ علیه ایران استفاده شود.
در پی وقوع این حوادث، ناتو «حملات بیملاحظه ایران به سراسر منطقه» را محکوم و بر تعهدش بر اصل دفاع جمعی تاکید کرد.
ایالات متحده روز دوشنبه کنسولگری خود را در آدانا تعطیل کرد و از همه شهروندانش خواست به دلایل امنیتی مناطق جنوب شرقی ترکیه را ترک کنند. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز با هاکان فیدان، همتای ترک خود صحبت و حمایت کامل واشنگتن را اعلام کرد.
آنکارا در دو نوبت سفیر ایران را احضار کرد تا اعتراض رسمی و نگرانی خود در قبال این حوادث را ابراز کند؛ با این وجود ایران هرنوع دخالتی در شلیک این موشکها را رد میکند و آنها را «اتهام» میخواند.
وزارت دفاع ترکیه اعلام کرد که «حق پاسخ به هرگونه رفتار خصمانه» را برای خود محفوظ میدارد و افزود: «تمام اقدامات لازم و قاطعانه علیه هرگونه تهدیدی که متوجه خاک و حریم هوایی کشورمان باشد، اتخاذ خواهد شد».
رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه نیز با تشکیل جلسه اضطراری کابینه، به تهران رسما هشدار داد. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه نیز گفت: «ما کشوری نیستیم که به راحتی تحریک شویم. ما به دوستان ایرانی خود گفتیم اینکه موشک راه خود راگم کرده، یک چیز است؛ اما اگر این وضعیت ادامه پیدا کرد، مراقب باشید...»
تحلیلگران از این دو حادثه آنهم در فاصلهای کمتر از یک هفته، به عنوان آزمونی برای سنجش صبر آنکارا سخن میگویند و خطری که ممکن است کارزار نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران را تا قلمرو ناتو گسترش دهد.
آنکارا تاکنون از استناد به ماده ۴ ناتو خودداری کرده است؛ مادهای که میگوید هر زمان که تمامیت ارضی، استقلال سیاسی یا امنیت متحدان ناتو تهدید شود، آنها با هم مشورت خواهند کرد.
استفاده از این ماده، گامی برای حرکت به سمت فعالسازی ماده ۵ است که اعضا را ملزم به دفاع از آن کشور میکند.
اعزام جنگندههای اف-۱۶ ترکیه به قبرس شمالی
تدابیر امنیتی در امتداد مرز ترکیه با ایران نیز تشدید شده است و در نشانهای از نگرانیهای فزاینده ترکیه در قبال تنشها، این کشور شش جت جنگنده F-16 را به عنوان بخشی از «رویکرد مرحلهای برای افزایش امنیت» به جمهوری ترک قبرس شمالی اعزام کرده است.
یکی از دلایل تشدید این تدابیر، احتمالا جلوگیری از عملیات جاسوسی ایران در خاک ترکیه است که تاکنون بارها برملا شده است.
در ابتدای سال جاری و پیش از آغاز این جنگ، در ترکیه عملیات گستردهای را بطور همزمان در پنج استان برای دستگیری افرادی به اجرا گذاشت که مظنون به جاسوسی برای تهران بودند. این دستگیریها در زمانی روی داد که تنشهای منطقهای به دلیل نگرانی از حمله نظامی احتمالی آمریکا به ایران بالا بود.
مقامات این کشور ۶ نفر را که مظنون به جاسوسی برای سپاه پاسداران از طریق نظارت بر تأسیسات نظامی و سایر اماکن استراتژیک در سراسر کشور بودند، دستگیر کردند.
مظنونان بطور ویژه در اطراف پایگاه هوایی «اینجرلیک» که میزبان نیروهای آمریکایی است، ماموریتهای شناسایی و نظارت انجام میدادند و برنامه ارسال پهپادها از طریق ترکیه برای استفاده در کشورهای دیگر را زیر نظر داشتند.
همکاری اسرائیل و آذربایجان؛ تنشزایی ایران در قفقاز
جمهوری آذربایجان در ۵ مارس ایران را متهم به انجام مجموعهای حملات پهپادی «تروریستی» به خاک کشورش کرد و درباره گسترش جنگ ایران به فراتر از خاورمیانه هشدار داد.
بنا بر اعلام وزارت دفاع آذربایجان، ایران ۴ پهپاد به سمت این کشور شلیک کرده بود که در مجموع سه پهپاد به زیرساختهای غیرنظامی برخورد کرده و پهپاد چهارم سرنگون شده بود. یک پهپاد به ساختمان ترمینال تنها فرودگاه نخجوان و پهپاد دوم در نزدیکی مدرسهای در یک روستای مجاور آن فرود آمده و در مجموع ۴ زخمی برجای گذاشته بود.
ایران بار دیگر همچون حادثه ترکیه، مسئولیت انجام این حملات را رد کرد.
در واکنش به این حملات، الهام علیاف، رئیس جمهور آذربایجان به ارتش دستور داد تا «اقدامات واکنشی را آماده و اجرا کنند». آذربایجان همچنین تردد کامیونها را در مرز تقریبا ۷۰۰ کیلومتری خود با ایران را متوقف کرد.
علیاف در جلسه شورای امنیت کشورش گفت که «مقامات ایرانی باید توضیحی به طرف آذربایجانی ارائه دهند، عذرخواهی کنند و کسانی که این اقدام تروریستی را مرتکب شدهاند، باید از نظر کیفری مسئول شناخته شوند.»
وزارت دفاع نیز گفت در حال آمادهسازی «پاسخ لازم» برای محافظت از «تمامیت ارضی و حاکمیت کشور، تضمین امنیت غیرنظامیان و زیرساختهای غیرنظامی» است.
رجب طیب اردوغان حمله پهپادی ایران را به جمهوری آذربایجان را محکوم و حمایت خود را از این کشور ابراز کرد و وزارت امور خارجه ترکیه خواستار توقف حملاتی شد که «کشورهای ثالث در منطقه را هدف قرار میدهد و خطر گسترش جنگ را افزایش میدهد».
بر اساس توافقنامههای دفاعی متقابل بین دو کشور، ترکیه متعهد شده است که در صورت تجاوز مسلحانه به آذربایجان، به این کشور کمک کند؛ از جمله حمایت نظامی.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
کشور نفتخیز آذربایجان روابط نزدیکی با اسرائیل و آمریکا دارد و دونالد ترامپ سال گذشته میزبان علیاف و دیگر مقامات ارشد منطقه در کاخ سفید برای یک نشست سهجانبه با ارمنستان بوده است.
علیاف همچنین ماه گذشته در مجمع جهانی اقتصاد با اسحاق هرتزوگ، رئیس جمهور اسرائیل دیدار کرد و بعدا میزبان گیدئون سائر، وزیر خارجه اسرائیل بود.
روابط نزدیک آذربایجان با اسرائیل، این کشور را به «هدف محتملی برای اقدامات خصمانه ایران» تبدیل کرده است.
حملات بیشتر به آذربایجان نیز میتواند امنیت سفرهای هوایی جهانی را تهدید کند. حریم هوایی آذربایجان در حال حاضر یک کریدور کلیدی برای پروازهای بین آسیا و اروپا است که به دنبال اجتناب از حریم هوایی روسیه هستند و به دلیل بسته شدن حریم هوایی خاورمیانه نیز بیش از هرزمانی به این کریدور رو آوردهاند.
ایران جمعیت زیادی از آذریها دارد و تهران باکو را متهم کرده است که به اطلاعات اسرائیل اجازه میدهد از آنجا عملیات انجام دهد.
به این ترتیب، جمهوری اسلامی که نگران استفاده احتمالی ایالات متحده و اسرائیل از گروههای قومی مخالف برای بیثبات کردن کشور در زمان حمله است، خود اقدام به بیثباتی کشورهای همسایه کرده است.
ماریو بیکارسکی، تحلیلگر ارشد آسیای مرکزی در موسسه وریسک مپلکرافت (Verisk Maplecroft) مینویسد اگرچه مشخص نیست که آیا پهپادها «عمدی ارسال شدهاند یا خیر، اما با توجه به اینکه یکی از مناطق مورد اصابت یک فرودگاه منطقهای بوده است، احتمالا آذربایجان عمدا هدف قرار گرفته است.»
آذربایجان همچنین هفته گذشته از خنثی کردن توطئههای تروریستی مرتبط با ایران در چهار مکان کلیدی خبر داد و افزود که عاملان این توطئه قصد حمله به خط لوله باکو-تفلیس-جیحان، سفارت اسرائیل در آذربایجان، یکی از رهبران جامعه مذهبی یهودیان میزراحی این کشور و کنیسه اشکنازی را داشتند.
خط لوله باکو-تفلیس-جیحان، نفت خامی را حمل میکند که حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از واردات نفت اسرائیل را تشکیل میدهد.
سرویس امنیت دولتی آذربایجان اعلام کرد که مجموعه این عملیات تروریستی، «توسط سپاه پاسداران برنامهریزی شده بود» و گروهی از ماموران محلی نیز برای انجام فعالیتهای نظارتی، تهیه سلاح و مواد منفجره، همچنین ایمنسازی حمل و نقل استخدام شده بودند.
در ۱۰ روز اخیر، قطر و امارات عربی متحده نیز اعلام کرده بودند که سلولهای منتسب به عوامل سپاه پاسداران ایران را که در حال آمادهسازی حملاتی در خاک آنها بودند، منهدم کردند.
احتمال اجرای توافق پاکستان و عربستان در قبال حملات ایران
پاکستان اگرچه روابط پیچیدهای با ایران دارد، اما در جریان این جنگ تلاش کرده از تبدیل شدن خاکش به صحنه درگیری جلوگیری کند. با این وجود، تداوم حملات ایران به عربستان ممکن است پای اسلامآباد را نیز به این درگیری باز کند.
در سپتامبر ۲۰۲۵ میلادی پاکستان و عربستان سعودی یک توافق دفاع متقابل استراتژیک (SMDA) را رسمی کردند که میگوید هرگونه حمله به یک طرف، حمله به طرف دیگر تلقی میشود.
این هفته رئیس ستاد ارتش پاکستان با خالد بن سلمان آل سعود، وزیر دفاع عربستان سعودی دیدار کرد و در بیانیه ای که در پایان این دیدار منتشر شد، آمده است که آنها درباره اقدامات لازم برای متوقف کردن موشکها و پهپادهای ایرانی در چارچوب توافقنامه دفاع متقابل استراتژیک گفتگو کردند.
اسلام آباد نمیتواند در مواجهه با فشار نظامی عربستان سعودی بیتفاوت باشد زیرا روابط با ریاض از نظر اقتصادی، سیاسی و دفاعی همچنان از اهمیت استراتژیک برخوردار است. منافع پاکستان در خلیج فارس نیز به اندازه همکاریهای دفاعی دو کشور مهم است. بیش از چهار میلیون تبعه پاکستانی در کشورهای خلیج فارس عمدتا به عنوان کارگران مهاجر، زندگی و کار میکنند. وجوه ارسالی از این جوامع، یک شریان حیاتی اقتصادی قابل توجه است.
اشاره به این پیمان نیز نشان میدهد که رایزنیها در سطح امنیتی در حال انجام است و اگرچه لزوما به معنای ورود مستقیم پاکستان به این درگیری نیست اما نشان میدهد که معماری دفاعی موجود بین دو کشور برای هماهنگی و ارزیابی وضعیت فعال شده است.
اوایل این هفته، اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان فاش کرد که بلافاصله پس از شروع حملات تلافیجویانه ایران، به تهران یادآوری کرده که به پیمان وضع شده میان ریاض و اسلامآباد توجه داشته باشد. این توافق دفاعی تصریح میکند که تجاوز به هر یک از این دو کشور به عنوان تجاوز به هر دو کشور تلقی میشود.
ایران با یک تهدید دیگر نیز در مرزهای شرقی خود روبروست
با شروع جنگ اخیر، شبهنظامیان بلوچ مخالف جمهوری اسلامی ایران، از پایگاههای کوهستانی خود در پاکستان به داخل ایران حرکت کردهاند.
جیشالعدل، فعالترین گروه جداییطلب بلوچ نیز خبر از تشکیل ائتلاف جدیدی از جناحهای مسلح داده که به دنبال «تقویت اثربخشی مبارزه» علیه «استبداد» رژیم ایران است.
این ائتلاف هفته گذشته مسئولیت ترور فرمانده یک کلانتری در شهر زاهدان را بر عهده گرفت و با صدور بیانیهای از پرسنل نظامی خواست تا تسلیم همشهریان خود شوند تا در این دوران حساس آسیبی به آنها نرسد.