مجله فوربز در گزارشی با بررسی نقش فزاینده موشکهای بالستیک در راهبرد نظامی جمهوری اسلامی مینویسد که تهران برخلاف ادعای همیشگی خود مبنی بر دفاعی و بازدارنده بودن آنها، طی سالهای اخیر بارها از موشکها بهعنوان ابزار تهاجمی برای اعمال فشار، ایجاد رعب و هدف قرار دادن کشورهای منطقه استفاده کرده است.
فوربز در این گزارش مینویسد: ایران بهطور مستمر از حتی ورود به مذاکره درباره وضعیت زرادخانه عظیم موشکهای بالستیک خود خودداری میکند و همواره اصرار دارد که این موشکها برای دفاع و بازدارندگی ضروری هستند.
با این حال، این نشریه تاکید میکند، حتی نگاهی گذرا به نحوه استفاده ایران از این موشکها در سالهای اخیر، این ادعا را رد میکند. ایران بارها از موشکهای بالستیک بهعنوان سلاح اصلی خود برای حمله، تلافیجویی یا حتی ایجاد رعب و وحشت علیه دشمنان متعددش در سراسر منطقه استفاده کرده است.
اما عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، روز شنبه بار دیگر بر موضع تهران تاکید کرد. او در گفتوگویی با شبکه الجزیره گفت: «موشکها هرگز قابل مذاکره نیستند، زیرا موضوعی دفاعی محسوب میشوند.»
آقای عراقچی این اظهارات را یک روز پس از نخستین دور گفتوگوهای ایالات متحده و ایران درباره برنامه هستهای تهران در عمان بیان کرد؛ گفتوگوهایی که بهنوشته فوربز نخستین مذاکرات از زمان سرکوب خونین اعتراضات بیسابقه توسط حکومت ایران در ژانویه گذشته به شمار میرود.
واشنگتن در پی مذاکره نهتنها درباره برنامه هستهای ایران، بلکه درباره برنامه موشکی و حمایت تهران از شبهنظامیان نیابتی خود در خاورمیانه بود. ایران اما اعلام کرده است که تنها حاضر به مذاکره درباره موضوع هستهای است.
ساعاتی پیش از آغاز این مذاکرات، تلویزیون دولتی ایران گزارش داد که تهران «یکی از پیشرفتهترین موشکهای بالستیک دوربرد خود، خرمشهر-۴» را در یکی از «شهرهای موشکی» زیرزمینی تحت کنترل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مستقر و عملیاتی کرده است. عبدالرحیم موسوی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح ایران نیز روز چهارشنبه گفت: «ایران با ارتقای موشکهای بالستیک خود در تمام ابعاد فنی، توان بازدارندگیاش را تقویت کرده است.»
فوربز در ادامه گزارش خود مینویسد: این اظهارات در حالی مطرح شد که تصاویر ماهوارهای مورد بررسی روزنامه نیویورک تایمز نشان داد ایران در حال ترمیم تاسیسات موشکی بالستیکی است که در جریان جنگ ۱۲روزه ژوئن ۲۰۲۵ هدف حملات اسرائیل قرار گرفته بودند. در مقابل، روند بازسازی تاسیسات هستهای که در پایان همان جنگ و در عملیات موسوم به «چکش نیمهشب» توسط ایالات متحده هدف قرار گرفتند، بهمراتب کندتر و محدودتر بوده است.
در گزارش نیویورک تایمز آمده است: «این تفاوت در سرعت بازسازی، سرنخهایی درباره اولویتهای نظامی ایران ارائه میدهد، آن هم در شرایطی که ایالات متحده در حال تجمع نیروها در نزدیکی ایران است و رئیسجمهور ترامپ در حال بررسی گزینههای جدید نظامی است. اگر ایالات متحده حملهای انجام دهد، ایران بهاحتمال زیاد با شلیک موشکهای بالستیک به سوی اسرائیل و پایگاههای آمریکا در منطقه پاسخ خواهد داد.»
آقای عراقچی روز شنبه این موضوع را تایید کرد و گفت: «حمله به خاک آمریکا ممکن نیست، اما ما پایگاههای آنها در منطقه را هدف قرار خواهیم داد. ما به کشورهای همسایه حمله نخواهیم کرد، بلکه پایگاههای آمریکایی مستقر در آن کشورها را هدف میگیریم. تفاوت بزرگی میان این دو وجود دارد.»
گیدئون ساعر، وزیر امور خارجه اسرائیل هم روز یکشنبه هشدار داد که موشکهای ایرانی اکنون علاوه بر خاورمیانه، توان هدف قرار دادن کشورهای اروپایی را نیز دارند. اسرائیل از آوریل ۲۰۲۴ تاکنون سه بار هدف حملات مستقیم موشکی بالستیک ایران قرار گرفته است.
بهنوشته فوربز، توافق هستهای ۲۰۱۵ ایران، موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، هیچ محدودیت معناداری بر برنامه موشکی ایران اعمال نکرده بود.
فرزین ندیمی، تحلیلگر دفاعی ایران، سال گذشته هشدار داد: «پیامدهای خطرناک این فقدان در سالهای اخیر بهوضوح آشکار شده و اگر توافق جدیدی همان رویکرد را در پیش بگیرد، میتواند چشمانداز امنیتی و عدم اشاعه در خاورمیانه و حتی فراتر از آن را تیرهتر کند.»
این گزارش یادآوری میکند کهدونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، بارها دولت اوباما را به دلیل پذیرش برجام مورد انتقاد قرار داد و در دوره نخست ریاستجمهوری خود، در ماه مه ۲۰۱۸، آمریکا را بهطور یکجانبه از این توافق خارج کرد.
علاوه بر استفاده مستقیم از موشکهای بالستیک در درگیریها با اسرائیل از سال ۲۰۲۴ به اینسو، تهران موشکهای بالستیک یا اجزای آنها را در اختیار نیروهای نیابتی خود در سراسر خاورمیانه قرار داده است؛ از جمله حزبالله لبنان، حوثیهای یمن و شبهنظامیان شیعه در عراق. همچنین ایران موشکهای بالستیک کوتاهبرد را در کنار هزاران پهپاد شاهد به روسیه منتقل کرده است. ایران بر اساس برآوردهای غیررسمی از اکتبر ۲۰۲۱ حدود ۲.۷ میلیارد دلار موشک بالستیک و موشکهای زمینبههوا به روسیه فروخته است. با این حال، برخلاف پهپادهای شاهد، اطلاعات اوکراین تاکنون هیچ نشانهای از استفاده روسیه از موشکهای بالستیک کوتاهبرد ایرانی در جنگ اوکراین گزارش نکرده است.
این تصور که ایران صرفا برای دفاع یا بازدارندگی به این موشکها متکی است، با بسیاری از اقدامات این کشور از سال ۲۰۱۵ تاکنون در تضاد است.
در ژوئن ۲۰۱۷، ایران در واکنش به حمله مرگبار داعش به پایتختش، چندین موشک به شرق سوریه شلیک کرد. در اکتبر ۲۰۱۸ نیز در واکنش به حمله دیگری از سوی داعش در شهر اهواز، بار دیگر دست به حمله موشکی بالستیک به سوریه زد.
این دو حمله موشکی را میتوان تا حدی حملاتی تلافیجویانه و قابل توجیه دانست.
اما در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۸، ایران در اقدامی کاملا تحریکنشده، موشکهای بالستیک خود را به سوی گروههای مخالف کُرد ایرانی در اقلیم کردستان عراق شلیک کرد. این حمله نه در پاسخ به حملهای صورت گرفت و نه بهطور معتبری برای پیشگیری از حملهای قریبالوقوع انجام شد. این اقدام به هیچ وجه دفاع مشروع محسوب نمیشد. اقلیم کردستان عراق برخلاف شرق سوریه، هممرز با ایران است و تهران پیشتر در دهه ۱۹۹۰ این گروهها را با آتش توپخانه یا حملات هوایی هدف قرار داده بود. اما استفاده از موشکهای بالستیک برای چنین حملهای، در آن زمان پدیدهای نسبتا جدید بود.
و این اقدام به یک مورد استثنایی محدود نماند. در اواخر سال ۲۰۲۲ و همزمان با اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در داخل ایران، تهران با شلیک دستکم ۷۰ موشک بالستیک و پهپاد به مواضع گروههای کُرد در سراسر اقلیم کردستان عراق، دست به واکنش خارجی زد. حملات به شهر کویه، محل حمله سال ۲۰۱۸، موجب ایجاد رعب و وحشت در میان دانشآموزان مدارس شد.
برخی دیگر از حملات موشکی ایران به اقلیم کردستان حتی عجیبتر بودند. سپاه پاسداران در ۱۳ مارس ۲۰۲۲ چند موشک بالستیک را مستقیما به شهر اربیل، مرکز اقلیم، شلیک کرد و خانهای مجلل متعلق به یک تاجر ثروتمند را هدف قرار داد. خوشبختانه در زمان اصابت موشکها کسی در خانه حضور نداشت. سپاه بار دیگر و در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۴ اربیل را هدف قرار داد و خانه تاجر برجسته دیگری را منهدم کرد که به کشته شدن او و اعضای خانوادهاش انجامید. تهران مدعی بود که این حملات علیه مراکز اطلاعاتی اسرائیل صورت گرفته است، ادعایی که بهطور آشکار نادرست بود. در هر دو مورد، سپاه از موشکهای بالستیک برای تسویهحساب با رقبای تجاری استفاده کرده بود؛ استفادهای کاملا بیسابقه از چنین سلاحهایی.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
حمله اخیر پس از حمله داعش به شهر کرمان در جنوبشرق ایران رخ داد و با حملات همزمان ایران به ادلب در شمالغرب سوریه و استان بلوچستان پاکستان همراه شد. اسلامآباد در پاسخ، اهدافی را در استان سیستان و بلوچستان ایران هدف قرار داد. حمله ایران به پاکستان عمدتا متکی بر موشکهای بالستیک بود، در حالی که پاسخ پاکستان شامل استفاده از جنگندهها، موشکهای دورایستا، پهپادها و راکتها بود؛ عملیاتی بهمراتب پیچیدهتر و متعارفتر.
این رویداد عجیب بهخوبی نشان داد که ایران تا چه اندازه برای هدف قرار دادن دشمنان خود، چه در نزدیکی مرزهایش و چه در فواصل دور، به موشکهای بالستیک وابسته است.
ایران نخستین بار در ۱۳ آوریل ۲۰۲۴ بهطور مستقیم اسرائیل را با ترکیبی از پهپادها و موشکها هدف قرار داد. این حمله از پیش بهوضوح قابل پیشبینی بود؛ پهپادهای کندرو ساعتها پیش از شلیک موشکها، در معرض دید همگان بهسوی اسرائیل در حرکت بودند.
در دومین حمله مستقیم، در ۱ اکتبر ۲۰۲۴، ایران هشدار بسیار کمتری داد و صرفا از موشکهای بالستیک استفاده کرد.
در جریان جنگ ۱۲روزهای که اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ آغاز کرد، ایران بار دیگر برای پاسخگویی به حملات، به موشکهای بالستیک متکی شد. البته تهران در این درگیری حدود هزار پهپاد شلیک کرد، اما شواهد موجود حاکی از این است که برخلاف موشکهای بالستیک شلیک شده، تنها یکی از پهپادها به هدف اصابت کرد. این جنگ ضعفهای جدی پدافند هوایی ایران را آشکار ساخت؛ نیروی هوایی فرسوده ایران حتی نتوانست یک فروند جنگنده اسرائیلی، از جمله جنگندههای نسل چهارم و غیررادارگریز اف-۱۵ و اف-۱۶ را سرنگون کند. اسرائیل پیشتر در پاسخ به حمله موشکی اول اکتبر ۲۰۲۴، بخش عمدهای از سامانههای پدافند هوایی دوربرد اس-۳۰۰ ساخت روسیه ایران را منهدم کرده بود.
پس از پایان جنگ، ایران بیش از پیش بر برنامه موشکی خود تاکید کرد. تهران حتی مدعی شد که در صورت دور جدیدی از درگیری، قادر خواهد بود در یک حمله واحد تا ۲ هزار موشک بالستیک بهسوی اسرائیل شلیک کند؛ رقمی که تقریبا چهار برابر تعداد موشکهای شلیکشده در کل جنگ ۱۲روزه است.
امتناع ایران از مذاکره درباره این تسلیحات قابل درک است. تهران در کنار توسعه برنامه موشکی و صنعت پهپادی گسترده خود، اجازه داده است توانمندیهای متعارف نظامیاش که همچنان متکی به تجهیزات آمریکایی پیش از انقلاب است، طی دههها فرسوده و ناکارآمد شود. حتی احتمال دریافت جنگندههای سوخو-۳۵ از روسیه نیز بعید است بتواند این وضعیت وخیم را بهطور جدی اصلاح کند.
فوربز در بخش پایانی گزارش خود تاکید میکند، ادعای مداوم ایران مبنی بر اینکه این تسلیحات صرفا ماهیتی دفاعی یا بازدارنده دارند، بهویژه با توجه به استفاده آنها علیه اقلیم کردستان عراق، بهشدت زیر سوال میرود. در واقع، بهسختی میتوان کشور دیگری را یافت که تا این اندازه به موشکهای بالستیک بهجای توانمندیهای متعارف نظامی متکی باشد و در عین حال چنین آمادگی و تمایلی برای استفاده از آنها در برابر کوچکترین تحریک از خود نشان دهد.