دیانای مصنوعی میتواند برای تولید واکسن به کار رود، اما امکان ساخت سلاحهای زیستی را هم دارد. غولهای فناوری و کارشناسان زیستفناوری خواستار مقررات سختگیرانهتر هستند.
مدیران عامل برخی از بزرگترین شرکتهای هوش مصنوعی، از جمله اوپنایآی، آنتروپیک، مایکروسافت ایآی و گوگل دیپمایند، با کارشناسان زیستفناوری همراه شدهاند تا از ایالات متحده بخواهند قوانینی تصویب کند که انجام غربالگریهای ایمنی برای خرید دیانای سنتتیک را الزامی میکند.
آگهی
آگهی
منظور از دیانای سنتتیک، ماده ژنتیکی است که به طور مصنوعی ساخته میشود و شرکتها میتوانند آن را به صورت سفارشی تولید کنند؛ این دیانای را میتوان به صورت آنلاین سفارش داد و مانند هر ماده آزمایشگاهی دیگری تحویل گرفت.
این نامه خطاب به کنگره آمریکا نوشته شده، اما این موضوع ابعادی جهانی دارد، زیرا این مواد را میتوان در سراسر جهان سفارش داد و ارسال کرد.
امضا کنندگان نامه نوشتند: «امکان سفارش آنلاین دیانای سنتتیک، روند توسعه واکسنها را شتاب داده، تحقیق بنیادی را تقویت کرده و باعث شده است تیمهای کوچک بتوانند به ظرفیتهایی دسترسی پیدا کنند که پیشتر منحصر به نهادهای بزرگ بود.»
اما از نظر تئوری خطرهایی هم ایجاد میکند، چون یک فرد دارای سوءنیت میتواند توالیهایی از دیانای را سفارش دهد که برای بازسازی پاتوژنهای خطرناک طراحی شدهاند.
دیانای سنتزشده کاربردهای گستردهای دارد؛ از کمک به تولید داروهای نجاتبخش و مهندسی ریزسازوارها گرفته تا ذخیره حجمهای عظیم داده دیجیتال.
برخی شرکتها هماکنون به طور داوطلبانه سفارشها و هویت مشتریان را بررسی میکنند، اما در حال حاضر هیچ الزام قانونی برای این کار وجود ندارد.
در این نامه آمده است که غربالگری «هم از شناختهشدهترین و هم از کماختلالترین اقدامات موجود در حوزه امنیت زیستی است».
امضا کنندگان همچنین خواستار ثبت اجباری سوابق شدهاند تا در صورت لزوم امکان ردیابی فعالیتهای مشکوک وجود داشته باشد؛ به گفته آنان این فقط برای بررسی پس از وقوع نیست، بلکه آگاهی از قابلیت ردیابی خود عامل بازدارنده در برابر سوءاستفاده است.
در این نامه آمده است: «به این ترتیب، هر تهدیدی که احتمالا از غربالگری اولیه عبور کند، قابل ردیابی تا منبع خود خواهد بود؛ حتی در مواردی که تکتک توالیها به تنهایی نگرانکننده به نظر نرسند.»
نویسندگان یادآور شدند که اگرچه خود این مسئله جدید نیست، اما شتاب پیشرفت در هوش مصنوعی بیسابقه است و سامانههای هوش مصنوعی اکنون میتوانند در پاسخ به پرسشهای مربوط به رویههای آزمایشگاهی بسیار تخصصی، از ویروسشناسان در سطح دکترای تخصصی هم بهتر عمل کنند.
کارشناسان هشدار میدهند که با بهبود سریع این سامانهها، موانع دانشی که به طور تاریخی مانع دسترسی افراد دارای سوءنیت به سلاحهای زیستی شده است «به طور معناداری فرسوده خواهد شد».
اوایل امسال نیز پژوهشگرانی از سراسر جهان هشدار دادند که دسترسی نامحدود به برخی مجموعهدادههای زیستی میتواند این امکان را به سامانههای هوش مصنوعی بدهد که در طراحی یا تقویت ویروسهای خطرناک کمک کنند و خواستار تدابیر حفاظتی قویتری برای جلوگیری از سوءاستفاده شدند.
در یک نامه سرگشاده (منبع به زبان انگلیسی) که فوریه منتشر شد، پژوهشگران چند نهاد پیشرو، از جمله دانشگاه جانز هاپکینز، دانشگاه آکسفورد و دانشگاه استنفورد، استدلال کردند که هرچند دادههای علمی با دسترسی آزاد روند کشفهای علمی را تسریع کرده است، اما بخشی کوچک از دادههای زیستی جدید در صورت سوءاستفاده میتواند خطراتی برای امنیت زیستی ایجاد کند.
برای تضمین دسترسی ایمن، این نامه خواستار استفاده از ابزارهای فنی مشخصی شد که به تامینکنندگان داده امکان میدهد کاربران مجاز را احراز هویت کنند و موارد سوءاستفاده را ردیابی کنند؛ ابزارهایی مانند واترمارکگذاری و ثبت گزارشهای ممیزی.
وضعیت در اروپا چگونه است؟
کمیسیون اروپا در سال ۲۰۲۵ قانون زیستفناوری اتحادیه اروپا را منتشر کرد؛ پیشنهادی برای تنظیم مقررات بخشهای زیستفناوری و زیستتولید اتحادیه که در آن هشدار داده میشود «زیستفناوری با گسترش دسترسی به این فناوریها و افزایش ظرفیت سوءاستفاده از آنها، خطرات جدیدی برای امنیت زیستی ایجاد میکند و تهدیدهای جدی برای سلامت به همراه دارد».
در حال حاضر قانونی در سطح اروپا برای تنظیم خرید این مواد وجود ندارد و کمیسیون تاکید کرده است که مقررات ملی ناهمگون یا فقدان مقررات، شرایط برابر رقابت را از بین میبرد و از کارایی اقدامات پیشگیرانه میکاهد.
در این قانون، توالیهای سنتتیک اسیدهای نوکلئیک (دیانای و آرانای) به عنوان «محصولات نگرانکننده زیستفناوری» شناسایی شدهاند و یک چارچوب جدید در سطح کل اتحادیه پیشنهاد شده است.
پیشنهاد کمیسیون شماری از همان ایدههای مطرحشده در نامه آمریکا را نیز در بر میگیرد، از جمله احراز هویت مشتریان و گزارشدهی درباره سفارشهای مشکوک.