ایران و آمریکا در ژوئن به تفاهمنامهای دست یافتند که بهنظر میرسید میتواند جنگ را به پایان رساند، اما نیروهای ایرانی اوایل ژوئیه ناگهان به روی چند کشتی در تنگه هرمز آتش گشودند. این اقدام با پاسخ آمریکا روبرو شد و توافق بهدستآمده عملا فرو ریخت. مقصر که بود؟
نیویورکتایمز در گزارشی به قلم فرناز فصیحی که بر اساس گفتگو با هشت مقام ایرانی، سه عضو سپاه پاسداران، چهار مقام پیشین و بررسی دهها سخنرانی و اظهارات مقامات دولتی و فرماندهان نظامی تنظیم شده، تلاش کرده است که تصویری از چگونگی غلبه تندروها بر مقامات میانهروی رژیم ایران و در نهایت فروریختن تفاهمنامه ارائه کند.
آگهی
آگهی
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، اوایل ژوئیه پس از حصول تفاهمنامه با آمریکا در اوج رضایت و اعتمادبهنفس بود و برای شرکت در بخشی از مراسم تشییع علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران، به نجف و کربلا در عراق سفر کرده بود که ناگهان خبر حیرتآور از راه رسید.
نیروهای ایرانی در تنگه هرمز به سوی سه کشتی تجاری آتش گشودند. در جریان این حمله یک نفتکش حامل گاز طبیعی مایع قطر به آتش کشیده شد و به چند شناور دیگر آسیب رسید.
به گفته پنج مقام ایرانی و دو عضو سپاه پاسداران که از این رویدادها اطلاع داشتند، مسعود پزشکیان که بهشدت خشمگین شده بود، با احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران تماس گرفت و این اقدام را بیملاحظه خواند و خواستار توضیح شد.
به گفته این پنج مقام، آقای وحیدی به رئیسجمهوری ایران گفت که نه مجوز این حمله را صادر کرده و نه از پیش از آن اطلاع داشته است. به گفته او، شورای عالی امنیت ملی نیز از این عملیات بیخبر بوده است.
در واقع، بخش بزرگی از رهبران کشور نمیدانستند که جناحی از تندروها تصمیم گرفته است راسا دست به اقدام بزند. این اقدامات مخفیانه در نهایت تلاش عملگرایان میانهروتر در ایران را برای پایان دادن به خصومتها با ایالات متحده و ترمیم اقتصاد بیمار ایران به شکست کشاند.
تنها فردی که اختیار حلوفصل چنین اختلافاتی را داشت، مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی بود که از زمان بهقدرت رسیدن در پی کشتهشدن پدرش، به چهرهای نامرئی تبدیل شده است. نه کسی او را دیده و نه صدایش شنیده شده است. به گفته سه مقام ایرانی، حتی اصالت بیانیهها و پیامهای مکتوب منتسب به او نیز از سوی برخی مقامات ایرانی از جمله مسعود پزشکیان مورد تردید قرار گرفته است.
آقای پزشکیان بیدرنگ به تهران بازگشت. اما تا صبح روز بعد، در حالی که مراسم تشییع رهبر پیشین همچنان ادامه داشت، آمریکا به حملات ایران پاسخ داد و دو کشور دوباره به جنگ بازگشتند.
به گفته مقامات ارشد ایرانی و یک عضو سپاه پاسداران که با نیویورکتایمز گفتگو کردند، آنچه سپس روی داد، از پرتنشترین رویاروییهای سیاسی در رهبری جمهوری اسلامی بود. مقامات بر سر یکدیگر فریاد کشیدند و همدیگر را به خیانت و پشتکردن به کشور متهم کردند. دو فرمانده ارشد سپاه تهدید کردند که استعفا خواهند داد.
به گفته این مقامات، پیامدهای این ماجرا به تغییراتی در شورای عالی امنیت ملی و انتصاب محسن رضایی به ریاست این شورا ختم شد. آقای رضایی بهعنوان فردی تلقی میشد که توانایی میانجیگری میان جناحهای سیاسی را دارد.
اما اختلافات همچنان پابرجاست و تندروها حتی اکنون موقعیت بهتری در حکومت ایران پیدا کردهاند. ایران و آمریکا در هفته گذشته بار دیگر حملاتی را علیه یکدیگر انجام دادند. ایران برای نخستینبار بارها شناورهای نیروی دریایی آمریکا را هدف قرار داد و ایالات متحده نیز دستکم هشت نفتکش ایرانی را منهدم کرد.
خیز دوباره حسین طائب
به گفته سه مقام ایرانی، تحقیقات دولت و نیروهای امنیتی نشان داد که رد پای تصمیم حمله به سه کشتی تجاری در ماه ژوئیه به حسین طائب، رئیس سابق سازمان اطلاعات سپاه و رئیس کنونی سازمان بسیج مستضعفین، بازمیگردد.
بنابر این گزارش، آقای طائب از همان ابتدا با توافق صلح با ایالات متحده مخالف بود. به گفته این مقامات، او به رهبر جدید جمهوری اسلامی میگفت که ایران با پایاندادن به جنگ و پذیرش توافق مرتکب اشتباه شده است.
آقای طائب اخیرا گفت که مخالف گفتگو نیست، اما «مذاکرهای که به معنای چشمپوشی از حقوق ملت یا پذیرش زیادهخواهی دشمن باشد، هیچ جایگاهی در سیاست ایران ندارد.»
آقای طائب پیشتر به مدت ۲۰ سال ریاست سازمان اطلاعات سپاه را بر عهده داشت. اما علی خامنهای در سال ۲۰۲۲ او را از این سمت برکنار کرد. به گزارش نیویورکتایمز، نفوذ عوامل اسرائیل در صفوف نیروهای تحت فرمان او و ناکامماندن توطئهای در ترکیه از جمله دلایل این برکناری بود. مقامها در آن زمان گفتند که آقای طائب پس از کشتهشدن علی خامنهای در آغاز جنگ بار دیگر ظهور کرد و نقشی کلیدی در انتخاب مجتبی خامنهای بهعنوان جانشین پدرش داشت. رهبر جدید جمهوری اسلامی اخیرا آقای طائب را بهعنوان رئیس سازمان بسیج مستضعفین منصوب کرد.
علیرضا نامور حقیقی، کارشناس مسائل ایران گفت: «حمله به کشتیها با هدف نابودکردن تفاهمنامه با ترامپ و از میانبردن چشمانداز هرگونه مذاکره و توافق در آینده طراحی شده بود.»
بنابر این گزارش، هنگامی که مسعود پزشکیان خواست بداند چه کسی به سه کشتی حمله کرده است، به او گفته شد که فرماندهان میدانی راسا اقدام کردهاند. به گفته مقامات آگاه از این گفتگوها، آنها براساس دستوری اختیار داشتند بدون انتظار برای کسب مجوز از فرماندهی مرکزی، به هر کشتی که کنترل ایران بر تنگه هرمز را نقض کند، حمله کنند.
با این حال، قرارگاه خاتمالانبیا که بهطور معمول بلافاصله پس از انجام عملیات طی بیانیههایی مسئولیت آنها را بر عهده میگیرد، درباره حملات هفتم ژوئیه هیچگاه بیانیهای صادر نکرد و مسئولیت آن را بر عهده نگرفت.
به گفته مقامات آمریکایی و همچنین سه مقام ایرانی، مقامات جمهوری اسلامی در نخستین ساعات پس از حملات، همین روایت را به ایالات متحده و برخی متحدان منطقهای آن منتقل و عناصر خودسر را مسئول معرفی کردند. عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران نیز با هدف تلاش برای کاهش تنشها با واشنگتن به عمان اعزام شد.
در همین حال، تندروها با حضور در خیابانها و شبکههای تلویزیونی دولتی ایران، آشکارا به تیم مذاکرهکننده و تفاهمنامه تهران و واشنگتن حمله کردند. جمعیت حاضر در تجمعات شبانه شعار بازگشت به جنگ سر میداد.
دولت ایران برای سلب مسئولیت از خود در فروپاشی توافق، روایتی رسمی تنظیم کرد. براساس این روایت، واشنگتن نخستین طرفی بود که توافق را نقض کرد؛ زیرا حملات اسرائیل به گروه شبهنظامی حزبالله لبنان را متوقف نکرد، داراییهای مسدودشده ایران را آزاد نکرد و کشتیها را مخفیانه از بخشی از تنگه هرمز که تحت کنترل ایران نبود، عبور داد. اما به گفته پنج مقام ایرانی، افراد اندکی در محافل سیاسی ایران این روایت را باور دارند.
آقای پزشکیان ماه گذشته گفت که در اجرای هر توافقی ممکن است تخلفهایی رخ دهد و چنین مواردی باید از طریق گفتگو و نه رویارویی، حلوفصل شوند. به گفته سه مقام ایرانی، هنگامی که فرماندهان در جریان گفتگوهای خصوصی به او گفتند آقای خامنهای حمله ماه ژوئیه به سه کشتی را تایید کرده بود، رئیسجمهوری خواستار ارائه مدرک شد.
شبح رهبری
رهبر جمهوری اسلامی در ساختار حکومتی ایران حرف نهایی را میزند و اختیار حلوفصل اختلافات داخلی را دارد. اما محل حضور آقای خامنهای، وضعیت جسمانی و توانایی ذهنی او و میزان مشارکتش در اداره امور کشور به موضوع گمانهزنیهای گسترده و داغ تبدیل شده است.
علیرضا پیروزمند، عضو هیات علمی دانشگاه عالی دفاع ملی ایران، اواخر ژوئیه در برنامهای در تلویزیون ایران گفت: «الان شرایط امنیتی است و باید از او محافظت شود، ولی من میگویم این قرار است تا کی ادامه پیدا کند؟ شش ماه، یک سال، پنج سال؟ ده سال؟»
او افزود: «اگر قرار باشد شرایط ناامنی و سایه جنگ بر سر کشور استمرار پیدا کند، آنوقت نه امنیت داریم، نه رفاه داریم، نه آسایش داریم، نه رهبر را میتوانیم ببینیم. همیشه باید در موضع ضعف و انفعال باشیم.»
طیبه ماهروزاده، مادر همسر مجتبی خامنهای و همسر غلامعلی حدادعادل، در ماه جاری در مصاحبهای از تدابیر امنیتی شدید پیرامون اعضای خانواده سخن گفت و اعلام کرد که آنها هیچ خبری از آقای خامنهای و سه فرزندش ندارند.
غلامعلی حداد عادل در ماه ژوئیه به رسانههای ایران گفته بود که مجتبی خامنهای بهدلایل امنیتی با هیچکس در تماس نیست، اما «انشاءالله سالم است.»
از سوی دیگر، اظهارات منتسب به مجتبی خامنهای درباره توافق ایران و آمریکا به اختلافات داخلی حکومت دامن زده است. او پس از امضای این تفاهمنامه طی بیانیهای گفت که درباره این توافق «علیالاصول» نظر دیگری داشته، اما چون رئیسجمهوری و اکثریت اعضای شورای عالی امنیت ملی آن را تایید کردهاند، او هم موافقت کرده است. از آن زمان تاکنون تندروها بارها از عبارت «علیالاصول» برای حمله به توافق استفاده کردهاند.
ملاقات «عجیب» پزشکیان و خامنهای
مسعود پزشکیان در ماه مه اعلام کرد که با مجتبی خامنهای ملاقات کرده است. با این حال، او درباره زمان و مکان این ملاقات سخن نگفت. دو مقام ایرانی شرایط این ملاقات را «عجیب» توصیف کردهاند.
به گفته آنها، آقای پزشکیان را با یک آمبولانس با شیشههای تیره در شهر گرداندند و همزمان یک ارتباط ویدیویی امن برقرار شد. فردی که خود را رابط آقای خامنهای معرفی میکرد، روی نمایشگر ظاهر شد و مدعی بود که پیامهای دو طرف را به یکدیگر منتقل میکند.
به گفته مقامات مطلع از این دیدار، آقای پزشکیان به یکی از افراد نزدیک به خود گفته بود مطمئن نیست که آیا واقعا با رهبر جمهوری اسلامی ارتباط داشته است یا خیر.
آقای پزشکیان ماه گذشته گفت اجازه برگزاری دومین دیدار را نیز دریافت کرده و این ملاقات هفت ساعت طول کشیده است. رئیسجمهوری ایران گفت: «درباره همه مسائل پیش روی کشور صحبت کردیم.»
او گرانی، بیکاری، تحریمها، اتحاد و تابآوری در دوران جنگ را از جمله موضوعات مطرحشده برشمرد، اما درباره نحوه برگزاری این ملاقات توضیحی نداد و نگفت آقای خامنهای چه سخنانی بیان کرده است.
طرح جنگ
به گفته مقامات، رهبران سیاسی و فرماندهانی که طی هفتههای گذشته ایران را اداره کردهاند، درباره دو راه برای شکستن بنبست با ایالات متحده گفتگو کردهاند.
براساس یک رویکرد، ایران میتوانست برای بازگشت به مذاکرات تلاش کند. براساس رویکرد دیگر، ایران حملات به اهداف آمریکایی را تشدید میکرد تا شناورهای نیروی دریایی را هدف قرار دهد، نظامیان آمریکایی را بکشد و قیمت جهانی نفت را افزایش دهد. به گفته مقامات، هدف هر دو رویکرد پایاندادن به محاصره دریایی بنادر جنوبی ایران از سوی آمریکا بود.
به گفته این مقامات و دو عضو سپاه پاسداران، فرماندهان تندرو، از جمله مجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران، بر رویارویی نظامی اصرار داشتند. این فرماندهان به شورای عالی امنیت ملی گفتند طرح جنگی مفصلی تدوین کردهاند که براساس آن، ایران و شبهنظامیان متحدش، بهویژه حوثیهای یمن و گروههای مسلح شیعه در عراق، حملات خود را تشدید خواهند کرد. این طرح حمله به تاسیسات نفتی منطقه را نیز شامل میشد. هدف این طرح آن بود که با گسترش هرچه بیشتر دامنه جنگ، هزینه آن را برای ایالات متحده و متحدانش افزایش دهد.
آقای پزشکیان و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، از جمله مقاماتی بودند که هشدار دادند طرح جنگ ممکن است کشور را به ورطه نابودی بکشاند و به حملات هوایی شدیدتر آمریکا و فشارهای اقتصادی فلجکنندهتر منجر شود.
اما به گزارش نیویورکتایمز، تا شنبه گذشته، جناح تندرو دست بالا را داشت. مهدی محمدی، مشاور ارشد قالیباف، گفت که جنگ ایران و ایالات متحده وارد مرحله تشدید تنشها شده است.