سه موزه سوئیسی ۱۸ قطعه برنز بنین را به نیجریه پس دادهاند؛ گامی تازه در تلاش چند دههای این کشور آفریقایی برای بازگرداندن میراث فرهنگی غارتشده خود.
میراث فرهنگی غارتشده نیجریه کمکم به خانه بازمیگردد.
آگهی
آگهی
روز دوشنبه، مقامهای سوئیس در مراسمی در موزه ملی لاگوس، ۱۸ اثر باستانی غارتشده در دوران استعمار را به نیجریه بازگرداندند.
این بازگرداندن نتیجه فرایند همکاری میان موزههای سوئیس و شرکای نیجریهای آنها در قالب برنامه «ابتکار بنین در سوئیس» است. این طرح در سال ۲۰۲۱ راهاندازی شد تا منشأ اشیای بنین در مجموعههای سوئیس را بررسی کند.
مراسم روز دوشنبه نخستین گام در اجرای توافقی بود که در مارس ۲۰۲۶ امضا شد؛ توافقی که بر اساس آن سوئیس موافقت کرده است در نهایت مالکیت ۲۸ اثر دیگر را نیز به نیجریه منتقل کند.
وزیر فرهنگ نیجریه، حناتو موسی موساوا، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «بازگشت میراث فرهنگی ما فقط به معنای احیای چند اثر باستانی نیست، بلکه قدرت گفتوگو، اعتماد و همکاری بینالمللی را نشان میدهد.»
چهارده اثر از موزه مردمشناسی دانشگاه زوریخ، دو اثر از موزه ریتبرگ زوریخ و دو اثر از موزه مردمشناسی ژنو آمدهاند.
این ۱۸ اثر بخشی از مجموعه معروف «برنزهای بنین» نیجریهاند؛ مجموعهای از صدها مجسمه و لوح، عمدتا ساختهشده از فلز و عاج، که کاخ سلطنتی پادشاهی بنین، در ایالت ادو در جنوب نیجریه کنونی، را تزئین میکردند. این آثار نقش سیاسی و مذهبی داشتند و از ارکان قدرت این پادشاهی بودند.
نیروهای استعمارگر بریتانیا در جریان یورش تنبیهی خشونتآمیزی در سال ۱۸۹۷ که به کشتهشدن هزاران نفر انجامید، بیشتر این اشیا را غارت کردند.
پس از این یورش خونین، پادشاهی بنین در ساختار نیجریه تحت استعمار ادغام شد. اشیای غارتشده بعدها به بیش از ۱۳۰ موزه در ۲۰ کشور، عمدتا در بریتانیا و آلمان، فروخته شدند.
در مراسم تحویل در لاگوس، یک دستبند برنزی و چهار مونولیت باستانشناسی از منطقه دلتای نیجر در نیجریه نیز بازگردانده شد. وزارت فدرال امور داخلی سوئیس در بیانیهای اعلام کرد که این اشیا «در سوئیس در چارچوب رسیدگی کیفری توقیف و سپس به دولت منتقل شده بودند».
سوئیس و نیجریه همچنین توافقنامهای برای همکاری در زمینه حفاظت بیشتر از میراث فرهنگی امضا کردند؛ توافقی که به گفته آنها بخشی از «تلاش گستردهتر برای رسیدگی به بیعدالتیهای تاریخی» است.
نبرد چند دههای بر سر بازگرداندن آثار غارتشده
تاریخنگاران هنر نشان دادهاند که درخواست کشورهای و جوامع آفریقایی برای بازگرداندن آثار غارتشده در دوره استعمار، به قدمت خود این سرقتهاست. با این حال، بازگشت موثر این آثار تنها در سالهای اخیر آغاز شده و نیجریه از کشورهایی است که در خط مقدم این مبارزه قرار دارد.
سال گذشته، هلند ۱۱۹ قطعه از برنزهای بنین را به نیجریه بازگرداند؛ بزرگترین بازگرداندن فیزیکی این دسته آثار به این کشور تا امروز.
در فوریه ۲۰۲۶، دانشگاه کمبریج مالکیت حقوقی ۱۱۶ قطعه از برنزهای بنین را به کمیسیون ملی موزهها و بناهای تاریخی نیجریه (NCMM) واگذار کرد؛ هرچند انتقال فیزیکی این آثار هنوز انجام نشده است.
دیگر کشورهای آفریقایی نیز در این زمینه دستاوردهایی داشتهاند. کشور بنین در سال ۲۰۲۱، ۲۶ گنجینه سلطنتی را از فرانسه دریافت کرد؛ روندی که در مستند برنده جوایز ماتی دیوپ با عنوان داهومی به تصویر کشیده شده است. سربازان استعمارگر فرانسوی این آثار را در جریان استعمار پادشاهی داهومی در سال ۱۸۹۲ غارت کرده بودند.
اوایل امسال، مقامهای فرانسوی همچنین طبل مقدس سخنگویی به نام «جیدجی ایوکوه» را ۱۱۰ سال پس از توقیف آن توسط مقامهای استعماری، به ساحلعاج بازگرداندند.
با این حال، نبرد بر سر بازگرداندن این آثار همچنان با اما و اگرها و مناقشههای فراوان روبهروست. نیجریه در اکتبر ۲۰۲۱ درخواست رسمی بازگرداندن آثار را به موزه بریتانیا ارسال کرد. این نهاد هنوز بیش از ۹۰۰ شیء از پادشاهی بنین، از جمله ۲۰۳ قطعه از برنزهای بنین، را در اختیار دارد، اما تاکنون با استناد به این که مجموعههایش از نظر قانونی غیرقابلواگذاری هستند، از بازگرداندن آنها خودداری کرده است.
مناقشه بر سر مالکیت این آثار حتی پس از بازگرداندن آنها نیز میتواند ادامه یابد. در نوامبر ۲۰۲۵، معترضان افتتاح موزه هنر غرب آفریقا در شهر بنینِ نیجریه را بهدلیل اعتراض به نحوه مدیریت آثار بازگرداندهشده، که به گفته آنها اقتدار حاکمان سنتی شهر را نقض میکرد، مختل کردند. آغاز به کار این موزه تا اطلاع ثانوی به تعویق افتاد.
بخشی از آثاری که روز دوشنبه از سوی سوئیس بازگردانده شدند، در موزه ملی لاگوس به نمایش گذاشته خواهد شد، در حالی که بیشتر آنها به زادگاه اصلی خود در ایالت ادو بازمیگردند و به طور موقت در موزه ملی شهر بنین نگهداری میشوند.
وزارت فدرال امور داخلی سوئیس اعلام کرد: «کمیسیون ملی موزهها و بناهای تاریخی نیجریه قصد دارد یک گالری در سطح جهانی برای نمایش همه آثار بنین که اخیرا بازگردانده شدهاند ایجاد کند؛ گالریای که نه تنها آثار بازگشتی از سوئیس، بلکه اشیای بازگرداندهشده سال گذشته از هلند و آثار مورد انتظار از کمبریج را نیز در بر خواهد گرفت.»