دفترهای فعالیت مخصوص بزرگسالان با ترکیب سرگرمیها، فرهنگ عامه و معماها محبوب شدهاند و موفقیت مجموعه «موردوکو» نماد گرایش به اوقات فراغت بدون صفحه و تمرین جذاب ذهن است.
دفترهای فعالیت مخصوص بزرگسالان که سرگرمیهای کاغذی را با فرهنگ پاپ و معماهای حلنشده ترکیب میکنند، به یک پدیده در صنعت نشر تبدیل شدهاند. «موردوکو» با بیش از ۱۴۰ هزار نسخه فروش در اسپانیا، پیشتاز گونهای رو به رشد است که خیلیها آن را با قطع ارتباط دیجیتال.
آگهی
آگهی
تا همین چند سال پیش جدول کلمات متقاطع دکه روزنامهفروشی بود که آن را در مترو یا اتاق انتظار دندانپزشکی ورق میزدیم. حالا نوبت یک دفتر با جلد بنفش است با طرح یک خانه که شبیه شبکه سودوکو طراحی شده، یا دفتری با جلد سخت پر از سوالهایی درباره رزالیا و سریالهای نتفلیکس.
دفترهای فعالیت برای بزرگسالان، آخرین دگردیسی دنیای سرگرمیهای کاغذی، به پدیدهای در بازار کتاب تبدیل شدهاند که دیگر فقط به فصل تابستان محدود نمیماند و در دل این موج، یک زیرگونه بیش از همه در حال قبضه کردن فضاست: دفترهایی که خواننده باید با مداد، پاککن و یک شبکه سودوکو در دست، یک پرونده قتل را حل کند.
این موج حدود یک دهه پیش با دفترهای رنگآمیزی مخصوص بزرگسالان شروع شد؛ دفترهایی که با برچسبهایی مثل هنردرمانی یا ضداسترس و با طرح ماندالا، گلها و مناظر طبیعی فروخته میشدند. چیزی که در ابتدا به نظر میرسید یک مد تابستانی باشد، جا افتاد و از دل آن نسخهای بلندپروازانهتر به دنیا آمد: دفتر فعالیت برای بزرگسالان؛ بازآفرینی سرگرمیهای کلاسیک دکهها مثل جدول کلمات، بازی پیدا کردن کلمات و سودوکو، با یک عنصر تازه که آن را متمایز میکند: فرهنگ عامه.
ورود تلفن همراه این گونه کاملا آنالوگ را از میدان به در نکرده است؛ در واقع آنچه رخ داده همزیستی این دو جهان است؛ همانطور که کانالهای آشپزی در یوتیوب کتابهای دستور غذا را از بین نبردهاند یا تلویزیون، رادیو را نکشته است.
بلکی بوکس و دفترهایی با امضای اختصاصی
انتشارات بلکی بوکس از نخستین ناشرانی بود که این ظرفیت را تشخیص داد. دفترهای فعالیت مخصوص بزرگسالان این انتشارات تا امروز به جلد چهاردهم رسیده است؛ هر تابستان یک جلد؛ و بنا به آمار خود ناشر، فروششان از ۲۵۰ هزار نسخه هم گذشته است. آخرین جلد ۶۰ تمرین درباره موسیقی، سینما، سریال، ادبیات، علم و ورزش پیشنهاد میکند که قرار است «ذهن را از زنگزدگی درآورد».
این موفقیت باعث شد ناشر مفهوم دفتر فعالیت را توسعه دهد: «دفتر کیدز» برای کودکان شش سال به بالا؛ «دفتر گولدن» برای مخاطبان مسنتر با چالشهای حافظه و سوالهایی درباره چهرههای آشنا و قدیمی؛ و «کوادرن»، نسخه کاتالان با مرجعهای بومی مثل مرسه رودوردا یا کستلرها.
ناشران دیگر هم تلاش کردهاند جای پای خودشان را پیدا کنند آن هم بدون توسل به جنایت. انتشارات Debate یک دفتر فعالیت با امضای پروژه طنز «ال موندو تودی» منتشر کرده که توانایی تشخیص واقعیت از خیال را میسنجد و انتشارات GeoPlaneta هم تا امروز پنج جلد از دفترهایی برای سفر منتشر کرده است؛ با فهرستهای موسیقی و راهنماهای غذایی در کنار معماها.
«موردوکو»، پدیدهای که تب حل جنایت را بالا برده است
اگر قرار باشد یک کتاب فصل را خلاصه کند، آن کتاب موردوکو است. این دفتر با جلد بنفش کاملا قابل تشخیص، تا امروز بیش از ۱۴۰ هزار نسخه در اسپانیا فروخته است و امسال در چندین نمایشگاه بهاره کتاب، روی میزها به سرعت نایاب شد. سازوکار آن سودوکوی کلاسیک را از نو اختراع میکند: در هر معما گروهی از مظنونان در خانههای شبکه قرار میگیرند، بدون آنکه در سطر یا ستون تکرار شوند و خانهای که خالی میماند نشان میدهد قربانی کجاست؛ مظنونی که با آن خانه مرتبط است همان قاتل است.
در طول کتاب، درجه سختی معماها بالاتر میرود تا جایی که حالا بعضی کتابفروشیها مسابقههای زنده حل معما برگزار میکنند. طراح این پازلها مانوئل گارند، معماپرداز کانادایی ساکن مونترال است که کارهایش در «فایننشال تایمز» هم چاپ شده است.
موفقیت این کتاب آنقدر چشمگیر بوده است و البته کتابهایی که میکوشند آن را کپی کنند، که حتی عدهای وبسایتی با همین ایده راهاندازی کردهاند که در آن میتوان موردوکوها را به صورت رایگان حل کرد. در زمان نگارش این گزارش ۳۵ پازل روی سایت قرار دارد، در حالی که نسخه آنلاین هنوز در حال توسعه است.
«موردل»، آگاتا کریستی و دیگر آثار پلیسی
نام بزرگ دیگر این گونه «موردل» است. کتاب «جرم را حل کن» (که در اسپانیا، مانند موردوکو، با برچسب انتشارات Temas de Hoy منتشر شده) سازوکاری متفاوت ارائه میکند: به جای شبکه سودوکو، سرنخهای روایی درباره مظنونان، سلاحها و مکانهای وقوع جنایت ارائه میدهد که خواننده باید آنها را کنار هم بگذارد تا به مجرم برسد.
تا امروز سه جلد از این مجموعه منتشر شده است و یک نسخه کودکانه هم دارد. خالق آن، نویسنده آمریکایی جی.تی. کاربر، پیش از آنکه در نسخه چاپی به فهرست پرفروشها برسد، هر روز یک پرونده تازه را در اینترنت منتشر میکرد. انتشارات Espasa هم در این مسیر حرکت کرده و کتاب «پروندههای آگاتا کریستی؛ ۱۰۰ معما و یک راز برای حل کردن» را منتشر کرده است؛ نخستین دفتر رسمی درباره این نویسنده بریتانیایی که خواننده را دعوت میکند خود را جای پوآرو یا خانم مارپل بگذارد.
و فهرست ادامه دارد: کتاب «جنایت تابستان» این گونه را به ساحل و استخر میبرد؛ با ۱۲۱ مظنون و سرنخهایی که در میان سودوکوها، جدولهای کلمات و هرمهای عددی پخش شدهاند. در «Crimigramas» قاتل در میان بازیهای پیدا کردن کلمات مخفی شده است. هیچیک از این قالبها به تنهایی تازه نیستند اما وقتی با یک خط روایی پر از معما ترکیب میشوند، خواننده را از یک تماشاگر منفعل به کارآگاهی تبدیل میکنند که با حل هر معما یک قدم جلوتر میرود.
راهی تازه برای فاصله گرفتن از موبایل؟
پشت این تب تازه برای کاغذ و مداد، دلزدگی از صفحهنمایشها هم دیده میشود. اتفاقی نیست که هر روز تعداد بیشتری از این دفترها صراحتا به عنوان راهی برای قطع ارتباط دیجیتال تبلیغ میشوند؛ بدون اعلان، بدون عجله و با هدف بازپسگیری همان دقایق فراغتی که پیشتر صرف تلفن همراه میشد.
به آن، یک استدلال عملی هم اضافه میشود: کسانی که این موج را از نزدیک دنبال میکنند میگویند این نوع بازیها روی تمرکز، حافظه و انعطافپذیری شناختی کار میکنند، هرچند هنوز هیچ پژوهشی دقیقا نشان نداده است پشت این موفقیت چه میگذرد.
کسی انتظار ندارد یک سرگرمی کاغذی با پیچیدگی یک بازی ویدئویی رقابت کند؛ و واقعیت این است که هدف هم چنین چیزی نیست. موضوع بیشتر پر کردن یک جای خالی متفاوت است: چند دقیقه درگیری ذهن بدون حضور صفحهنمایش؛ تجربهای که هر روز آدمهای بیشتری آن را به عنوان بخشی از خودِ سرگرمی جستوجو میکنند.