کتابهای فعالیت مخصوص بزرگسالان با ترکیب سرگرمی، فرهنگ پاپ و معماها محبوب شدهاند. این موج، با موفقیت «موردوکو»، گرایش به تفریح بدون صفحهنمایش و تمرین سرگرمکننده ذهن را نشان میدهد.
دفترهای فعالیت برای بزرگسالان که سرگرمیها را با فرهنگ پاپ و معماهای قابلحل ترکیب میکنند، به یک پدیده نشر تبدیل شدهاند. «مردوکو» با بیش از ۱۴۰ هزار نسخه فروش در اسپانیا، پیشتاز ژانری رو به رشد است که بسیاری آن را با قطع ارتباط دیجیتال پیوند میدهند.
آگهی
آگهی
قبلا جدول کلمات متقاطع دکهها بود که همراهمان به مترو یا اتاق انتظار دندانپزشک میرفت. حالا نوبت یک دفترچه با جلد بنفش است با شمایل یک خانه که مثل جدول سودوکو طراحی شده، یا دفترچهای گالینگور پر از پرسش درباره روسالیا و سریالهای نتفلیکس.
دفترهای فعالیت برای بزرگسالان، جدیدترین دگرگونی سرگرمیهای همیشگی، به یک پدیده نشر تبدیل شدهاند که دیگر به تابستان محدود نمیشود و در دل این موج، یک زیرژانر بیش از همه در حال پیشروی است: حل یک پرونده قتل با مداد، پاککن و یک جدول سودوکو در دست.
این موج حدود یک دهه پیش با دفترهای رنگآمیزی ویژه بزرگسالان آغاز شد؛ محصولاتی که با برچسبهایی مثل آرتتراپی و ضد استرس، با ماندالاها، گلها و مناظر طبیعی فروخته میشدند. چیزی که در ابتدا به نظر میرسید مدی تابستانی باشد، جا افتاد و از دل آن نسخه جاهطلبانهتری متولد شد: دفتر فعالیت برای بزرگسالان، بهروزرسانی سرگرمیهای دکهای قدیمی مثل جدول کلمات متقاطع، جورچین حروف و سودوکو، با یک عنصر اضافه که آن را متمایز میکند: فرهنگ عامه.
ظهور تلفن همراه به این ژانر کاغذی پایان نداد؛ در واقع آنچه رخ داده همزیستی این دو است، همانطور که کانالهای آشپزی در یوتیوب نه کتابهای دستور غذا را از بین بردهاند و نه تلویزیون را؛ همان تلویزیونی که هرگز رادیو را نکشت.
بلکی بوکس و دفترهایی با امضای اختصاصی
انتشارات بلکی بوکس از نخستین ناشرانی بود که به ظرفیت این بازار پی برد. دفترهای فعالیت بزرگسالان این ناشر حالا به جلد چهاردهم رسیده است؛ هر تابستان یک جلد، و طبق آمار خود انتشارات، فروش آن از ۲۵۰ هزار نسخه گذشته است. آخرین جلد ۶۰ تمرین در حوزه موسیقی، سینما، سریال، ادبیات، علم و ورزش پیشنهاد میکند که هدفشان «زنگزدایی از ذهن» است.
این موفقیت ناشر را به گسترش و شاخهشاخه کردن ایده ترغیب کرد: «Cuaderno Kids» برای کودکان از ۶ سال به بالا، «Cuaderno Golden» برای مخاطبان سالخوردهتر با تمرینهای حافظه و پرسش درباره چهرههای آشنا، و «Quadern»، نسخه کاتالان با ارجاعاتی بومی مثل مرسه رودوردا و گروههای برجساز موسوم به کاستلرس.
ناشران دیگر هم بهدنبال جایگاه خود در بازار رفتهاند بدون آنکه سراغ قتل و جنایت بروند: انتشارات Debate دفترچهای با امضای «El Mundo Today» منتشر کرده که توانایی تشخیص واقعیت از تخیل را میسنجد و انتشارات GeoPlaneta تا امروز به جلد پنجم دفترچهای برای مسافران رسیده است با فهرست ترانهها و راهنماهای خوراکشناسی.
مردوکو، پدیدهای که تب حل معماهای جنایی را داغ کرده است
اگر قرار باشد یک کتاب فصل را خلاصه کند، آن کتاب «مردوکو» است. این دفترچه با جلد بنفش و کاملا قابلتشخیص، تا امروز بیش از ۱۴۰ هزار نسخه در اسپانیا فروش داشته است و امسال در چندین نمایشگاه کتاب بهاری از روی میزها برقآسا ناپدید شد. سازوکار آن سودوکوی کلاسیک را بازآفرینی میکند: در هر معما گروهی از مظنونان در خانههای یک جدول قرار میگیرند بهطوریکه هیچکدام در سطر یا ستون تکرار نشوند و خانه خالی مشخص میکند قربانی کجاست؛ مظنونی که با آن خانه در یک سطر یا ستون قرار دارد قاتل است.
در طول دفترچه سطح دشواری بهتدریج بالا میرود تا جاییکه برخی کتابفروشیها رقابتهای زنده برای حل معما برگزار میکنند. طراح این پازلها مانوئل گاراند، طراح کانادایی معماهای منطقی ساکن مونترال است که کارهایش در روزنامه «فایننشال تایمز» هم منتشر شده است.
موفقیت کتاب آنقدر چشمگیر بوده است (و کتابهایی که تلاش میکنند از آن تقلید کنند) که خود مانوئل گاراند هم وبسایتی با همین ایده راهاندازی کرده که در آن کاربران میتوانند بهطور رایگان مردوکو حل کنند. در زمان نگارش این گزارش ۳۵ پازل برای تکمیل روی سایت قرار دارد، با آنکه هنوز نسخه در حال توسعه است.
مردل، آگاتا کریستی و باقی ژانر پلیسی
نام بزرگ دیگر این ژانر «مردل» است؛ مجموعه «Resuelve el crimen» که سازوکاری متفاوت پیشنهاد میکند: بهجای جدول سودوکو، سرنخهایی روایی درباره مظنونان، سلاحها و صحنههای وقوع جرم در اختیار خواننده میگذارد که باید با هم تقاطع داده شوند تا مجرم شناسایی شود.
این مجموعه تاکنون سه جلد و یک نسخه کودکانه دارد؛ خالق آن، نویسنده آمریکایی جی.تی. کاربر، کارش را با انتشار روزانه یک پرونده در اینترنت آغاز کرد پیش از آنکه کتابهایش روی کاغذ به پرفروشها تبدیل شوند. انتشارات اسپاسا نیز همین مسیر را ادامه داده و مجموعه «Los casos de Agatha Christie: 100 acertijos y un misterio por resolver» را منتشر کرده است؛ نخستین دفتر رسمی درباره این نویسنده بریتانیایی که خواننده را دعوت میکند در پوست پوآرو یا خانم مارپل فرو برود.
و فهرست ادامه دارد: «El crimen del verano» ژانر را به ساحل و استخر میبرد، با ۱۲۱ مظنون و سرنخهایی که در سودوکوها، جدولهای کلمات متقاطع و هرمهای عددی پخش شدهاند؛ «Crimigramas» هم قاتل را در میان جدولهای جستوجوی واژه پنهان میکند. هیچیک از این قالبها بهخودیخود جدید نیست اما وقتی با یک داستان معمایی ترکیب میشوند خواننده را از یک تماشاگر منفعل به کارآگاهی تبدیل میکنند که معما به معما پیش میرود.
راهی دیگر برای جداشدن از موبایل؟
پشت این تب کاغذ و مداد، دلزدگی از صفحهنمایش هم دیده میشود. تصادفی نیست که هر روز سهم بیشتری از این دفترها بهطور آشکار بهعنوان راهی برای قطع ارتباط دیجیتال عرضه میشوند؛ بدون اعلان و بدون عجله، برای پسگرفتن همان دقایق فراغتی که پیشتر تلفن همراه تصاحب کرده بود.
در کنار این، یک استدلال عملی هم مطرح میشود: کسانی که این موج را از نزدیک دنبال میکنند میگویند این نوع بازیها روی توجه، حافظه و انعطافپذیری شناختی کار میکنند، هرچند هنوز هیچ پژوهشی وجود ندارد که دقیقا توضیح دهد چه چیزی پشت موفقیت آنهاست.
هیچکس نمیخواهد یک سرگرمی کاغذی با پیچیدگی یک بازی ویدیویی رقابت کند؛ اساسا هدف چنین چیزی نیست. مساله بیشتر پرکردن یک جای خالی متفاوت است: چند دقیقه مشغولبودن ذهن بدون حضور صفحهنمایش؛ چیزی که هر روز آدمهای بیشتری آن را بهعنوان بخشی از خودِ سرگرمی جستوجو میکنند.