با نزدیک شدن خورشیدگرفتگی کامل ۱۲ اوت بد نیست به یاد بیاوریم که این پدیده قرنها در فرهنگ حضور داشته؛ هم به صورت نمایش نجومی و هم ابزار روایت. در ادامه گزیدهای فرهنگی الهامگرفته از این رویداد را میبینید.
از دوران باستان، گرفتگیها را نشانه، مجازات یا استعارهای عاشقانه تفسیر کردهاند و این شیفتگی در ادبیات، سینما و موسیقی رد خود را بر جا گذاشته است. این پدیده در نقاشیهای بسیاری نیز به تصویر کشیده شده، اما تاثیر گرفتگی بر محبوبترین آثار هنری چه بوده است؟
آگهی
آگهی
در ادامه، نگاهی داریم به ۱۰ کتاب، ۹ فیلم و ۸ ترانه که به شکلی مستقیم یا غیرمستقیم حول محور یک گرفتگی میچرخند.
۱۰ کتابی که با یک گرفتگی گره خوردهاند
۱. «اودیسه» (هومر، سده هشتم پیش از میلاد) در سرود بیستم این حماسه، کاهن پیشگو، تئوکلیمنوس، تاریک شدن ناگهانی آسمان را نشانه مرگ قریبالوقوع خواستگاران پنلوپه تعبیر میکند، درست پیش از آن که اولیس با آنها روبهرو شود.
مطالعهای که در سال ۲۰۰۸ منتشر شد، این بخش را به یک گرفتگی واقعی نسبت میدهد که در سال ۱۱۷۸ پیش از میلاد در جزایر یونی مشاهده شده است. این روزها به لطف فیلم کریستوفر نولان دوباره نام «اودیسه» بر سر زبانها افتاده، هرچند در فیلم به این بخش اشارهای نمیشود.
۲. «سرود رولان» (نویسنده ناشناس، سده یازدهم) این شعر حماسی قرون وسطایی، که شکست رولان و سپاهش را در رونسیسوال به دست ساراسنها روایت میکند، تاریک شدن ناگهانی آسمان، توفانها و زلزله را نشانه احتمالی پایان جهان میداند. این اثر نمونه کلاسیکی است از این که ادبیات قرون وسطی چگونه گرفتگیها را با شگونهای شوم پیوند میزد.
۳. «یک یانکی در دربار شاه آرتور» (مارک تواین، ۱۸۸۹) هنک مورگان، یک مکانیک اهل کنتیکت، در زمان به انگلستان سده ششم میلادی سفر میکند و به سوختن در آتش محکوم میشود. او به یاد میآورد که خورشیدگرفتگیای در راه است و تهدید میکند اگر او را نبخشند، دنیا را از نور محروم خواهد کرد. همین ترفند جان او را نجات میدهد و برایش در دربار شاه آرتور شهرتی جادوگرانه میآورد.
۴. «معادن شاه سلیمان» (اچ. رایدر هاگارد، ۱۸۸۵) چند سال پیش از تواین، هاگارد از ترفندی مشابه استفاده کرد: یک کاوشگر که از تاریخ یک خورشیدگرفتگی قریبالوقوع خبر دارد، قبیله کوکوانا را قانع میکند که میتواند با قدرتهایش خورشید را پنهان کند و در ازای آن اطاعت بیچونوچرای مردم را میطلبد.
۵. «یادداشتهای روزانه» (ویرجینیا وولف) نویسنده «خانم دالووی» در سال ۱۹۲۷ به شمال انگلستان رفت تا نخستین خورشیدگرفتگی کلی قابل مشاهده در این کشور طی حدود ۲۰۰ سال را ببیند. او در یادداشتهایش توصیف میکند که چگونه نور برای چند ثانیه کاملا ناپدید شد و بعد ناگهان بازگشت؛ لحظهای که خودش آن را شگفتانگیزترین بخش این تجربه میداند.
۶. «دلورس کلیبورن» (استفن کینگ، ۱۹۹۲) قهرمان داستان برای کشتن شوهر خشن و الکلی خود نقشهای میکشد که از خورشیدگرفتگی واقعی سال ۱۹۶۳ در ایالات متحده بهره میبرد. سالها بعد، هنگام بازجویی پلیس درباره مرگی دیگر، آن ماجرا را برای کارآگاهان به یاد میآورد.
۷. «بازی جرالد» (استفن کینگ، ۱۹۹۲) این رمان که در همان سال «دلورس کلیبورن» منتشر شد، نیز نقش مهمی برای خورشیدگرفتگی ۱۹۶۳ قائل است؛ کینگ از این رویداد به عنوان پسزمینهای مشترک برای دو داستان کاملا متفاوت استفاده کرده است.
۸. «شبهنگام» (ایزاک آسیموف، ۱۹۴۱) در سیاره لاگاش، که همواره تحت نور شش خورشید قرار دارد، ساکنان هرگز تاریکی را تجربه نکردهاند. وقتی منجمان اعلام میکنند که یک خورشیدگرفتگی کلی برای نخستینبار پس از ۲۰۰۰ سال سیاره را در تاریکی فرو خواهد برد، جامعه با موقعیتی روبهرو میشود که هیچ آمادگیای برای آن ندارد. این داستان یکی از بهترین داستانهای کوتاه علمیتخیلی سده گذشته به شمار میرود.
۹. «گرفتگی» (آگوستو مونتروسو، ۱۹۵۹) در این داستان بسیار کوتاه نویسنده گواتمالایی، یک راهب اسپانیایی که در جنگل گم شده است میکوشد با این ادعا که با دانش خود قادر است خورشید را تیره کند، از قربانی شدن به دست گروهی از مایاها نجات یابد. پایانبندی طنزآمیز داستان، همه انتظارات او را وارونه میکند.
۱۰. «گرفتگی کامل» (انی دیلارد، ۱۹۸۲) این مقاله که در کتاب «آموزش دادن به سنگ برای حرف زدن» آمده، سفر نویسنده به دره یاکیما در ایالت واشنگتن را برای مشاهده خورشیدگرفتگی کلی سال ۱۹۷۹ روایت میکند. دیلارد این تجربه را رویدادی توصیف میکند که نگاه انسان به واقعیت را به کلی دگرگون میکند و به مراتب هولناکتر از چیزی است که او انتظارش را داشت.
الهامهای تصویری از گرفتگی
۱. «باراباس» (ریچارد فلایشر، ۱۹۶۱) برای فیلمبرداری صحنه مصلوب شدن در این ابرتولید، گروه سازندگان زمان فیلمبرداری را با خورشیدگرفتگی واقعی ۱۵ فوریه ۱۹۶۱ در ایتالیا هماهنگ کردند و بیش از ۴۰ دوربین را در ناحیه توسکانی مستقر کردند تا نور عجیب این پدیده را ثبت کنند.
۲. «گرفتگی» (میکلآنجلو آنتونیونی، ۱۹۶۲) همین خورشیدگرفتگی ایتالیایی سال ۱۹۶۱ عنوان این فیلم را به آنتونیونی الهام کرد؛ اثری با بازی آلن دلون و مونیکا ویتی که از کلاسیکهای سینمای اروپای دهه ۷۰ به شمار میآید.
۳. «لیدی شاهین» (ریچارد دانر، ۱۹۸۵) بر سر قهرمانان این فانتزی قرون وسطایی، با بازی میشل فایفر و روتگر هاور، نفرینی سنگینی میکند که زن را در طول روز به شاهین و مرد را در شب به گرگ تبدیل میکند. تنها یک خورشیدگرفتگی، یعنی روزی بیشب و شبی بیروز، به آنها امکان میدهد همزمان دوباره به شکل انسانی خود بازگردند.
۴. «آپوکیلیپتو» (مل گیبسون، ۲۰۰۶) داستان این فیلم در اوایل سده شانزدهم در شبهجزیره یوکاتان میگذرد؛ جایی که قهرمان داستان در آستانه قربانی شدن بر فراز هرم مایاهاست که یک خورشیدگرفتگی، که کاهنان آن را نشانهای از جانب خدای خورشید میدانند، جانش را نجات میدهد.
۵. «گرفتگی کامل» (تیلور هکفورد، ۱۹۹۵) این فیلم اقتباسی سینمایی از «دلورس کلیبورن» اثر استفن کینگ است، با بازی کتی بیتس و جنیفر جیسن لی، که نقش مرکزی خورشیدگرفتگی ۱۹۶۳ را در خط داستانی حفظ کرده است.
۶. «بازی جرالد» (مایک فلانگن، ۲۰۱۷) این نسخه نتفلیکس از رمان همنام استفن کینگ، با بازی کارلا گوژینو، بار دیگر خورشیدگرفتگی ۱۹۶۳ را به عنوان محور اصلی روایت بازمیگرداند.
۷. «تاریکی» (خاومه بالاگررو، ۲۰۰۲) در این تریلر ترسناک، خانوادهای به خانهای در نزدیکی بارسلون نقل مکان میکنند؛ جایی که ۴۰ سال پیش شش کودک در آیینی که همزمان با یک خورشیدگرفتگی بود قربانی شدند.
۸. «ونوس» (خاومه بالاگررو، ۲۰۲۲) کارگردان «تاریکی» بار دیگر به موتیف گرفتگی در این فیلم بازمیگردد؛ اثری که در آن موجودی شیطانی میکوشد در هنگام این پدیده، بدن قهرمان داستان با بازی استر اکسپوسیتو را تسخیر کند.
۹. «ورونیکا» (پاکو پلازا، ۲۰۱۷) داستان این فیلم در جریان خورشیدگرفتگی ۱۹۹۱ در مادرید میگذرد؛ جایی که قهرمان داستان همزمان با این پدیده، مراسم احضار روحی را با تخته اویجا برگزار میکند؛ کاری که پیامدهایش بر ادامه فیلم سایه میاندازد.
گرفتگی در موسیقی
۱. «توتال اکلپس آو د هارت»، بانی تایلر (۱۹۸۳) این ترانه که به قلم و تهیهکنندگی جیم استاینمن ساخته شد، بزرگترین موفقیت دوران کاری خواننده ولزی به شمار میآید و به اثری کلاسیک تبدیل شده که هر بار در هر نقطه جهان خورشیدگرفتگیای رخ میدهد، بارها پخش میشود. تایلر در ژوییه گذشته در ۷۵ سالگی درگذشت، تنها چند هفته پیش از این خورشیدگرفتگیای که ترانهاش عملا آن را به سرود غیررسمی این پدیده تبدیل کرده است. پیوند:
۲. «گرفتگی»، پینک فلوید (۱۹۷۳) این قطعه پایانبخش آلبوم «سوی تاریک ماه» است؛ ملودیای که به تدریج اوج میگیرد و در نهایت با همان ضربان قلبی تمام میشود که آلبوم با آن آغاز شده بود و به این ترتیب، چرخه مفهومی کل آلبوم را میبندد. پیوند:
۳. «تو خیلی خودخواهی»، کارلی سایمون (۱۹۷۲) در یکی از بهیادماندنیترین مصرعها، خواننده روایت میکند که شخصیت اصلی ترانه با جت شخصی به نوا اسکوشیا در کانادا میرود تا خورشیدگرفتگی کلی را ببیند؛ یکی از مشهورترین اشارههای دنیای پاپ به این پدیده. پیوند:
۴. «گرفتگی کامل عشق»، لیزت (۱۹۸۴) نسخه اسپانیایی «توتال اکلپس آو د هارت» که خواننده کوبایی، لیزت، برای آلبوم «کاریكاتورا» ضبط کرد؛ قطعهای با متن تازه که تا حدی از متن اصلی فاصله میگیرد و به یکی از موفقترین ترانهها در کشورهای اسپانیاییزبان تبدیل شد. پیوند:
۵. «گرفتگی» (با همراهی لوس ماکورینوس)، ناتالیا لافورکاد (۲۰۱۸) این ترانه در آلبوم «موساس، جلد دوم» آمده؛ آلبومی که در آن خواننده مکزیکی همراه با دوئت گیتارنواز لوس ماکورینوس به فولکلور آمریکای لاتین ادای احترام میکند. در این قطعه، تصویر خسوف برای توصیف اندوه یک شکست عشقی به کار میرود. پیوند:
۶. «گرفتگی ماه»، لوچیانو پرِیرا (۲۰۰۰) این قطعه از آلبوم «به یاد تو» اثر خواننده آرژانتینی، تصویر خسوف را به عنوان استعاره شبی پرشور به کار میگیرد. پیوند:
۷. «گرفتگی کامل»، کلاوس نومی (۱۹۸۱) این خواننده و کنترتنور آلمانی، که از چهرههای خاص صحنه پستپانک نیویورک بود، در این ترانه گرفتگی را به استعارهای از یک فاجعه هستهای تبدیل میکند؛ یکی از ماندگارترین قطعات دوران کاری او که نخستینبار در جشنواره «اورگ! آ میوزیک وار» در سال ۱۹۸۰ اجرا شد. پیوند:
۸. «طلوع ماه بد»، گروه کریدنس کلیرواتر ریوایول (۱۹۶۹) این ترانه که جان فاگرتی آن را نوشته، به معنای دقیق کلمه درباره گرفتگی نیست، اما متنش درباره زلزله، توفان و نشانههای شوم زیر نوری تهدیدآمیز از ماه، آن را به حضوری ثابت در فهرستهایی تبدیل کرده که به پدیدههای نجومی و شگونهای تیره اختصاص دارند. پیوند:
قطعه اضافه
«گرفتگی»، دلتا گودرم (۲۰۲۶) این خواننده استرالیایی با این ترانه که با همکاری یوناس میرین، فراس القیسی و مایکل فتکین نوشته، کشورش را در یوروویژن ۲۰۲۶ نمایندگی کرد؛ ترانهای که تصویر گرفتگی را به استعاره عشقی بدل میکند که در یک لحظه کامل، دو جهان متفاوت را در یک خط قرار میدهد.
نماهنگ این اثر که در تپههای شنی نیوکاسل فیلمبرداری شده، این درهمتنیدگی نور و سایه را به تصویر میکشد. این ترانه به فینال جشنواره که در وین برگزار شد راه یافت و در نهایت در جایگاه چهارم ایستاد. پیوند:
یورونیوز این خورشیدگرفتگی را به شکل زنده پوشش خواهد داد. اگر امکان حضور در نوار گرفتگی در اسپانیا را ندارید یا خارج از اسپانیا زندگی میکنید، شما را دعوت میکنیم همراه ما این رویداد خورشیدگرفتگی کلی را دنبال کنید؛ پدیدهای که بیش از ۱۰۰ سال است در شبهجزیره ایبری رخ ندیده بود.