تورم مواد غذایی از اوج خود در سال ۲۰۲۳ به شدت کاهش یافته، اما قیمت کالاهای خوراکی در فروشگاههای اروپا هنوز نزدیک به یکسوم بالاتر از پیش از همهگیری است و دلایل ماندگاری این گرانی ساختاری است.
تورم کاهش پیدا کرده، بانک مرکزی اروپا تا حد زیادی راضی است و فعلا تاثیرات زنجیرهای جنگ ایران کمابیش تحت کنترل مانده است. پس چرا هنوز رفتن به سوپرمارکت شبیه نوعی خودزنی مالی به نظر میرسد؟
آگهی
آگهی
پاسخ کوتاه این است که تورم پایینتر به خودی خود به ارزان شدن خریدهای روزانه منجر نمیشود. تورم پایین فقط یعنی قیمتها نسبت به قبل با آهنگ کندتری بالا میروند، در حالی که آسیبِ ناشی از خشنترین شوک قیمتی مواد غذایی در یک نسل، در قیمتها نهادینه شده و این اثر به این زودیها از بین نمیرود.
۱. سطح قیمتها پایین نیامده، فقط از تاختن ایستاده است
فریب آمار تورم همینجاست. وقتی تحلیلگران میگویند تورم مواد غذایی «به ۲.۸ درصد کاهش یافته»، منظورشان این است که غذا هنوز هم گرانتر میشود، فقط با سرعت کمتر؛ نه این که ارزان شده باشد. با افت تورم، قیمتها به عقب برنمیگردند، فقط آن قدر تند بالا نمیروند. کوه سر جایش میماند، حتی اگر سرعت صعود کمتر شود.
بر اساس دادههای هماهنگشده تورم یورواستات، در سراسر اتحادیه اروپا، غذا و نوشیدنیهای غیرالکلی در دهه گذشته بیشترین افزایش تجمعی قیمت را در میان همه گروههای مصرفی داشتهاند؛ قیمت این دسته از کالاها بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵ در مجموع ۳۳.۲ درصد بالا رفته که از انرژی، خدمات یا هر مولفه دیگر سبد مصرف بیشتر است.
در سطح جهان نیز دادههای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نشان میدهد سطح قیمت مواد غذایی در میانه ۲۰۲۵ تقریبا ۴۶ درصد بالاتر از دسامبر ۲۰۱۹ بوده است. چنین جهشی فقط در شش سال انباشته شده، در حالی که پیش از همهگیری، رسیدن به افزایش مشابه شانزده سال طول کشید.
بعد روانی ماجرا هم مهم است. نظرسنجی انتظارات مصرفکنندگان بانک مرکزی اروپا نشان میدهد قیمت غذا بیش از حدِ سهم واقعی خود در سبد هزینه، برداشت مردم از تورم را شکل میدهد؛ چون خرید غذا مکرر است، بخش بزرگی از بودجه را میبلعد و امکان جایگزینی آن هم محدود است.
بانک مرکزی اروپا گزارش داده که اکنون یک نفر از هر سه مصرفکننده در منطقه یورو نگران است که نتواند غذایی را که میخواهد تهیه کند.
۲. دستمزدها بالا رفته و هزینهاش را شما میپردازید
به محض این که هزینههای انرژی و زنجیره تامین تثبیت شد، فشار جدیدی جای آنها را گرفت: هزینه نیروی کار. همه کسانی که در طول زنجیره تامین غذا کار میکنند، از کارگران مزرعه گرفته تا کارکنان کارخانهها، رانندگان و انبارداران و صندوقداران فروشگاهها، افزایش حقوق گرفتهاند.
در مجموع این اتفاق خوبی است، اما یک اما دارد: این افزایش دستمزد هزینه دارد و آن هزینه سرانجام روی فاکتور خرید شما مینشیند.
پژوهش بانک مرکزی اروپا درباره عوامل موثر بر قیمت مواد غذایی در منطقه یورو نشان میدهد این عامل تا چه حد مهم بوده است؛ به طوری که دستمزدها در بخشهای کشاورزی در سال ۲۰۲۲ به طور متوسط ۶.۲ درصد نسبت به سال قبل بالا رفت و در طول ۲۰۲۳ هم بیش از ۵ درصد دیگر افزایش یافت.
در بخش حملونقل و انبارداری، که حلقهای حیاتی در رساندن غذا به قفسههای فروشگاههاست، دستمزدها در سال ۲۰۲۲ معادل ۴.۳ درصد و در سه فصل نخست ۲۰۲۳ حدود ۶.۳ درصد رشد کرد. به گفته موسسه پژوهشی آیانجی، سهم نیروی کار در هزینه تمامشده تولید محصولات غذایی معمولا بین ۱۰ تا ۱۵ درصد است.
گزارش «وضعیت خواربار در اروپا ۲۰۲۶» مککنزی میگوید هزینه نیروی کار در اروپا به طور متوسط در سال ۲۰۲۵ حدود ۵.۱ درصد افزایش یافته؛ رقمی که هنوز هم از تورم مواد غذایی جلوتر است.
در آلمان دستمزدها ۴ درصد بالا رفت، در حالی که تورم مواد غذایی فقط ۲.۲ درصد بود؛ یعنی خردهفروشان بخشی از اختلاف را جذب کردند، اما فقط بخشی از آن را.
رهگیر دستمزد بانک مرکزی اروپا پیشبینی میکند رشد دستمزدهای توافقی تا سال ۲۰۲۶ در حدود ۲.۶ درصد تثبیت شود؛ یعنی این فشار ساختاری قرار نیست محو شود، حتی اگر در حاشیهها کمی نرمتر شده باشد.
۳. هزینههای بالادستی دوباره در حال افزایش است و قیمت روی قفسهها با تاخیر واکنش نشان میدهد
درست وقتی بازارهای جهانی کالا کمی آرام گرفته بود، شوکهای تازه از راه رسید. دادههای قیمت محصولات کشاورزی یورواستات برای سه ماهه نخست ۲۰۲۵ نشان میدهد قیمت شیر ۱۲.۶ درصد، تخممرغ ۱۰.۷ درصد و غلات ۹.۶ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته است.
اینها ورودیهای بالادستی هستند و ماهها طول میکشد تا اثرشان به قفسههای سوپرمارکت برسد. در همین حال، از میان ۶۴ قلم کالای خوراکی که یورواستات رصد میکند، همه به جز هشت قلم در سال ۲۰۲۵ افزایش قیمت داشتهاند. قیمت شکلات ۱۷.۸ درصد، میوه یخزده ۱۳ درصد و گوشت گاو و گوساله ۱۰ درصد بالا رفته است.
در پنج کشور عضو اتحادیه اروپا قیمت تخممرغ ۲۰ درصد یا بیشتر جهش کرده؛ از جمله ۲۹ درصد در چک و ۲۷ درصد در اسلواکی.
عقبتر در زنجیره تامین، دردسر دوباره در حال انباشته شدن است. بهروزرسانی امنیت غذایی بانک جهانی در آوریل ۲۰۲۶ از جهش تقریبا ۴۶ درصدی ماهبهماه قیمت اوره، که کود شیمیایی کلیدی است، خبر داده که علت اصلی آن، اختلال در بازار انرژی بر اثر درگیری در خاورمیانه عنوان شده است.
بانک مرکزی اروپا صراحتا «تاثیرات با تاخیر ناشی از افزایشهای گذشته قیمت مواد غذایی در بازارهای جهانی» را یکی از دلایل بالا ماندن تورم غذایی تا سال ۲۰۲۷ میداند و برآورد کارشناسان این بانک نشان میدهد تورم مواد غذایی در آن سال هم «اندکی بالاتر از ۲ درصد» خواهد بود.
میان گرانتر شدن هزینههای کشاورزان و افزایش قیمت در مغازهها معمولا تاخیری وجود دارد. شوکهای قیمتی که در بهار درِ مزرعه را میکوبند، معمولا تا پاییز به سفره مصرفکنندگان میرسند.
۴. سوپرمارکتها الزاما سودجویی نمیکنند، اما حاضر هم نیستند هزینهها را جذب کنند
سرزنش کردن حرص و آز شرکتها واکنشی قابل درک و از نظر سیاسی محبوب است، اما این توضیح همیشه زیر ذرهبین دوام نمیآورد.
یک مطالعه داوریشده که ژانویه ۲۰۲۵ منتشر شد، نزدیک به ۸۹ هزار شرکت تولیدکننده مواد غذایی و نوشیدنی در اروپا را در دوره ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۲ بررسی کرد و نشان داد حاشیه قیمتگذاری، یعنی فاصله میان قیمت فروش و هزینه نهایی، در این دوره در مجموع کاهش یافته است.
در همان حال، گزارش ۲۰۲۶ مککنزی درباره بازار خواربار اروپا حاشیه سود عملیاتی متوسط در این بخش را فقط ۲.۸ درصد برآورد میکند؛ رقمی که آن را «مکثی کوتاه، نه بازگشت به رونق» پس از سالها فشرده شدن حاشیه سود توصیف کرده است. تحلیل اساندپی گلوبال نیز تاکید میکند بیش از نیمی از خردهفروشان بزرگ اروپایی حتی تا سال ۲۰۲۵ هم قادر نخواهند بود حاشیه سود پیش از همهگیری خود را بازسازی کنند.
اینها صنایع غرق در سود نیستند، بلکه صنایعی با حاشیه امن بسیار محدودند. وقتی هزینهها بالا میرود، چه از محل دستمزد، چه انرژی، مقررات بستهبندی یا نهادههای کشاورزی، تقریبا جایی برای جذب آن جز از طریق افزایش قیمت باقی نمیماند. سوال معمولا این نیست که آیا هزینهها به مصرفکننده منتقل میشود یا نه، بلکه این است که با چه سرعتی منتقل میشود.
۵. میانگین اتحادیه اروپا واقعیتی تلختر را در شرق پنهان میکند
نرخ حدود ۲.۸ درصدی تورم مواد غذایی در سال ۲۰۲۵ در سطح کل اروپا قابل مدیریت به نظر میرسد؛ دستکم اگر در پاریس یا رم زندگی کنید. اما اگر ساکن بخارست یا تالین باشید، تصویر بسیار تیرهتر است.
فرانسه در سال ۲۰۲۵ فقط ۰.۷ درصد تورم غذایی ثبت کرد، در حالی که این رقم در رومانی ۶.۷ درصد بود. اما تورم سالانه فقط سرعت تغییر را نشان میدهد. شاخص هماهنگ قیمت مصرفکننده یورواستات برای مواد غذایی، که سطح تجمعی قیمتها را از سال ۲۰۱۵ دنبال میکند، تصویر کاملتری از جایی که قیمتها واقعا ایستادهاند ارائه میدهد.
شاخص مجارستان اکنون روی عدد ۲۰۴.۵۶ قرار دارد؛ یعنی قیمت مواد غذایی در این کشور بیش از دو برابر ۲۰۱۵ شده است. استونی روی ۱۸۰، لیتوانی ۱۷۷ و لهستان ۱۷۴ قرار دارند، در حالی که این عدد برای فرانسه ۱۳۵ است.
آنچه این وضعیت را بهویژه دردناک میکند این است که سهم هزینه خوراک از بودجه خانوارها در اروپای شرقی بسیار بیشتر از اروپای غربی است.
در رومانی خانوارها حدود ۲۵ درصد از درآمد خود را صرف غذا و نوشیدنیهای غیرالکلی میکنند. این سهم در بلغارستان حدود ۲۱ درصد و در لتونی ۲۰ درصد است.
این را مقایسه کنید با آلمان که این سهم ۱۱.۵ درصد است، لوکزامبورگ ۹.۳ درصد و هلند ۱۱.۷ درصد.
کشوری که در آن قیمت غذا ۲.۵ برابر سال ۲۰۱۵ شده و یک چهارم درآمد خانوار صرف خرید خواربار میشود، حتی اگر هر دو رسما در همان منطقه یورو باشند که بانک مرکزی اروپا تلاش میکند تورم را در حدود هدف ۲ درصدی خود نگه دارد، واقعیتی کاملا متفاوت از فرانسه را تجربه میکند.