نرخ پسانداز خالص خانوارها در اروپا بسیار متفاوت است و فقط در یونان خانوارها بیشتر از درآمدشان خرج میکنند. کارشناسان انگیزه اصلی پسانداز را ملاحظات احتیاطی و تامین بازنشستگی میدانند.
مردم به دلایل مختلف پسانداز میکنند؛ روشی که به آنها کمک میکند دارایی بسازند و برای هزینههای غیرمنتظره آماده شوند. یک مطالعه اخیر نشان داده است (منبع به زبان انگلیسی) که تقریباً دو سوم اروپاییها به دلایل احتیاطی پسانداز میکنند، در حالی که بازنشستگی انگیزه اصلی برای نیمی از آنهاست.
آگهی
آگهی
اما در کدام کشورهای اروپایی مردم بیش از بقیه پسانداز میکنند؟ و اروپاییها چه سهمی از درآمد قابل تصرف خود را کنار میگذارند؟
پسانداز خالص خانوار سهمی از درآمد خانوار است که برای مصرف نهایی خرج نمیشود.
بر اساس دادههای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، نرخ پسانداز خالص خانوار در اروپا تفاوت زیادی از یک کشور تا کشور دیگر دارد. در سالهای ۲۰۲۴ یا ۲۰۲۵، این نرخ از منفی ۹.۳ درصد در یونان تا ۱۴.۷ درصد در سوئد و مجارستان متغیر است، در حالی که میانگین اتحادیه اروپا ۸.۱ درصد است.
یونان؛ جایی که هزینهها از درآمد پیشی میگیرد
یونان تنها کشوری است که نرخ پسانداز آن منفی است. به این معنا که خانوارهای یونانی بیش از درآمد قابل تصرف خالص خود خرج کردهاند و برای تامین هزینهها از پساندازهای انباشته یا وام استفاده کردهاند.
در کنار مجارستان و سوئد، نرخ پسانداز خالص خانوار در چک (۱۳.۷ درصد)، فرانسه (۱۲.۸ درصد)، آلمان (۱۰.۳ درصد) و هلند (۱۰.۲ درصد) هم بیش از ۱۰ درصد است.
اسپانیا (۹.۲ درصد) و ایرلند (۹ درصد) نیز همچنان بالاتر از میانگین اتحادیه اروپا قرار دارند.
بریتانیا و ایتالیا؛ اقتصادهای بزرگ با کمترین نرخ پسانداز
در حالی که فرانسه، آلمان و اسپانیا نرخ پساندازی بالاتر از میانگین اتحادیه اروپا دارند، بریتانیا (۴.۷ درصد) و ایتالیا (۳.۲ درصد) ارقام نسبتاً پایینتری ثبت کردهاند.
در لتونی این نرخ صفر است؛ یعنی خانوارها تمام درآمد خود را خرج میکنند. اسلواکی (۲ درصد)، استونی (۳ درصد)، پرتغال (۳.۴ درصد) و لیتوانی (۳.۸ درصد) همگی زیر ۴ درصد قرار دارند.
دو کشور شمال اروپا نیز زیر میانگین اتحادیه اروپا قرار دارند: دانمارک (۷.۵ درصد) و فنلاند (۴.۴ درصد).
محاسبه نرخ پسانداز دشوار است
مایکل هالیاسوس، استاد دردانشگاه گوته در فرانکفورت، به یورونیوز بیزنس گفت: «محاسبه نرخ پسانداز خانوار بسیار دشوار است و مقایسه آن بین کشورها حتی دشوارتر.»
او به دشواریهای اندازهگیری هم درآمد قابل تصرف و هم مصرف خانوار اشاره کرد.
به گفته او، درآمد اغلب بهدلیل ترس از نهادهای مالیاتی یا نگرانیهای مربوط به محرمانگی، یا نادرست گزارش میشود یا اصلاً گزارش نمیشود.
مصرف نیز بهدلیل وابستگی به حافظه پاسخدهندگان، در نظرسنجیها بهسختی قابل سنجش است و شیوه برخورد با این خطاهای اندازهگیری میتواند از کشوری به کشور دیگر متفاوت باشد.
یونان؛ مورد خاص
هالیاسوس گفت در اوج بحران بدهی دولتی یونان در سال ۲۰۱۵، این کشور بالاترین سهم خانوارهایی را در اتحادیه اروپا داشت که میزان مصرفشان از درآمدشان بیشتر بود و حتی حدود سال ۲۰۲۰، در دوره همهگیری کرونا و کاهش شدید فرصتهای مصرف، پس از رومانی دومین رتبه بالا را حفظ کرده بود.
نرخ پسانداز یونان در اوایل دهه ۲۰۰۰ عمدتاً مثبت بود، هرچند چند بار برای مدت کوتاهی به زیر صفر سقوط کرد.
اما از سال ۲۰۱۰ اوضاع بهشدت تغییر کرد؛ بحران بدهی این نرخ را عمیقاً منفی کرد و در سال ۲۰۱۳ به کف منفی ۱۶.۵ درصد رساند؛ سطحی که هرگز عملاً جبران نشد.
پس از آنکه این نرخ در سال ۲۰۲۱ تا نزدیکی صفر بالا آمد، یونان در ۲۰۲۲ دوباره به منفی ۱۲.۲ درصد سقوط کرد و از آن زمان تاکنون در حدود منفی ۹ درصد باقی مانده است.
در همین دوره، میانگین اتحادیه اروپا کموبیش ثابت ماند، هرچند در سال ۲۰۲۰ با قرنطینههای ناشی از همهگیری که امکان خرج کردن را برای خانوارها کاهش داد، بهطور جهشی به ۱۲.۴ درصد رسید.
طبق آمار یورواستات، یونان در سال ۲۰۲۴ از جمله کشورهای اتحادیه اروپا بود که در آن، متوسط درآمد ناخالص قابل تصرف تعدیلشده سرانه خانوار بیش از ۲۰ درصد پایینتر از میانگین اتحادیه اروپا قرار داشت.
مایکل هالیاسوس تاکید کرد که در میان کشورهای اتحادیه اروپا نمیتوان از پساندازکنندگان همیشگی زیاد یا کم صحبت کرد، بلکه تفاوتها بیشتر به نحوه واکنش متفاوت کشورها به بحرانهای گوناگون برمیگردد.
او گفت: «ترکیب سنی جمعیت و میزان واکنش گروههای سنی و شغلی مختلف خانوار به بحرانهای پیشآمده، عوامل کلیدی تعیینکننده نرخ پسانداز هستند.»
اروپاییها چرا پسانداز میکنند؟ نقش نظامهای تامین اجتماعی
چارلز یوجی هوریوکا و لوئیجی ونتورا به این نتیجه رسیدهاند که سخاوتمندی نظامهای تامین اجتماعی بهنظر میرسد بر اهمیت انگیزههای فردی برای پسانداز اثر میگذارد.
در کشورهایی که حقوق بازنشستگی دولتی سخاوتمندانه است، مردم معمولاً کمتر برای دوران بازنشستگی پسانداز میکنند و در کشورهایی که نظام بهداشت عمومی قدرتمندی دارند، کمتر برای هزینههای غیرمنتظره کنار میگذارند.
آنها در مقاله خود که در سال ۲۰۲۵ در نهاد تحقیقات اقتصادی ملی آمریکا (NBER) منتشر شد، گفتند: «این یافتهها نشان میدهد که انگیزههای بازنشستگی و احتیاطی، انگیزههای غالب برای پسانداز در اروپا هستند؛ تا حدی به این دلیل که نظامهای تامین اجتماعی بهطور کامل کافی نیستند.»