این همایش به میزبانی مرکز تمدن اسلامی در ازبکستان برگزار شد و نزدیک به ۳۰۰ نفر از حدود ۵۰ کشور در آن شرکت کردند؛ بحثها از مسئولیت تحریف اسلام و استقلال رسانهای تا افزایش تعامل اروپا با آسیای مرکزی بود.
همایش بینالمللی رسانهای «تمدن اسلامی: چشمانداز تازه، کشفیات جدید» که از سوی مرکز تمدن اسلامی در ازبکستان برگزار شد، سلسلهای از بحثها را به تاشکند آورد که دامنه آن بسیار فراتر از خود این رویداد میرود.
آگهی
آگهی
نزدیک به ۳۰۰ روزنامهنگار، پژوهشگر، ناشر، فیلمساز و کارشناس فناوری از حدود ۵۰ کشور گرد هم آمدند تا درباره این که تاریخ و میراث جوامع اسلامی چگونه بازنمایی میشود، کلیشهها چگونه به چالش کشیده میشود و منابع کهن چگونه میتواند برای مخاطبان امروز معنا و جذابیت پیدا کند، گفتوگو کنند.
برگزارکنندگان، هدف گستردهتر این همایش را به سخنرانی شوکت میرضیایف، رئیسجمهور ازبکستان، در مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۱۷ پیوند دادند؛ زمانی که او تلاشها برای گره زدن نام اسلام با خشونت و خونریزی را رد کرد و پیشنویس قطعنامهای درباره «روشنگری و مداراگری دینی» پیشنهاد داد؛ قطعنامهای که سال بعد به تصویب رسید.
این همایش آن ایده کلی را به بحثهایی عینیتر درباره رسانه، شواهد، فناوری و تفسیر تاریخ ترجمه کرد.
اسلامهراسی، دانش و مسئولیت
فیردوس عبدالخالقاف، رئیس مرکز، تاکید کرد که بدفهمیها درباره اسلام باید از راه دانش و توضیح برطرف شود، نه از مسیر تقابل.
او گفت: «در فضای رسانهای، ما باید نه برای مجادله، بلکه برای توضیح سخن بگوییم. موثرترین پاسخ به اسلامهراسی، روشنگری است. قویترین پاسخ به بدفهمیها، حقیقت است. موثرترین سلاح علیه ناآگاهی، دانش است.»
عبدالخالقاف همچنین بر تاریخ علمی و فرهنگی جوامع اسلامی تمرکز کرد و گفت این میراث باید گستردهتر و بر پایه پژوهش و شواهد به مخاطبان معرفی شود.
حسنبیک کندو، مدیر انتشارات ترکیهای «مگا باسیم»، لایه دیگری به این بحث افزود. او استدلال کرد که برداشتهای تحریفشده از اسلام را نمیتوان فقط به گردن اروپا یا غرب معاصر انداخت.
او گفت: «اسلام، چه عامدانه و چه از سر ناآگاهی، بد فهمیده و بد بازنمایی شده است؛ و در این میان، مسلمانان را هم شامل میدانم. اینکه فقط اروپاییها یا دنیای مدرن را سرزنش کنیم کافی نیست. بهعنوان یک مسلمان، خودت اسلام را چگونه عرضه میکنی؟ خودت آن را چگونه فهمیدهای؟ شاید لازم باشد پیش از هر چیز به کمکاریهای خودمان نگاه کنیم.»
گزارش از منطقهای که اروپا مدتها نادیدهاش میگرفت
مسئله بازنمایی، خود ازبکستان و آسیای مرکزی را هم دربر میگیرد.
شرزاد اسادوف، دبیر مطبوعاتی رئیسجمهور ازبکستان، به خبرنگاران خارجی گفت که از آنها خواسته نشده صرفا تصویری مثبت از این کشور ارائه کنند.
او خطاب به آنها گفت: «از شما دعوت میکنیم با چشم خودتان ببینید، با مردم حرف بزنید، سوال بپرسید و خودتان به جمعبندی برسید.»
اسادوف در همین سخنرانی به تاثیر هوش مصنوعی بر روزنامهنگاری نیز پرداخت. او گفت هوش مصنوعی میتواند توان خبرنگاران را گسترش دهد اما نمیتواند جای آنها را بگیرد و افزود که فارغ از اینکه فناوری چطور تغییر میکند، حقیقت، بیطرفی، وجدان و منافع مردم باید در مرکز کار روزنامهنگاری باقی بماند.
کلاوس شترونتس، مدیرعامل یورونیوز، این بحث را در چارچوبی وسیعتر در اروپا قرار داد. او یادآوری کرد که آسیای مرکزی زمانی در افکار عمومی اروپا تقریبا غایب بود، مگر در گزارشهایی درباره فجایع یا روایتهای رمانتیک از راه ابریشم.
او گفت: «آن زمان این نگاه، هم متکبرانه بود و هم کور.»
روابط نهادی میان دو منطقه در سالهای اخیر عمیقتر شده است. در آوریل ۲۰۲۵، نخستین نشست سران اتحادیه اروپا و آسیای مرکزی در سمرقند برگزار شد و دو طرف سطح روابط خود را به «شراکت راهبردی» ارتقا دادند.
از نگاه شترونتس، این تغییر بازتاب افزایش اهمیت اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آسیای مرکزی برای اروپاست. او گفت: «وقت آن رسیده که دوباره به سوی شرق نگاه کنیم.»
با این حال او تاکید کرد که این توجه بیشتر باید بر پایه گزارشگری مستقل بماند؛ به این معنا که خبرنگاران در صحنه حاضر باشند، آنچه را میبینند گزارش کنند و اطلاعات کافی در اختیار مخاطبان بگذارند تا خودشان قضاوت کنند.
او گفت: «ما اینجا نیستیم که به مردم درس بدهیم؛ آمدهایم که به آنها اطلاعرسانی کنیم.»
اروپا و آسیای مرکزی؛ پیوندهایی با سابقه چند قرن
این همایش نزدیکی امروز اروپا و آسیای مرکزی را در بستر تاریخ طولانیتر تبادلات میان اروپا، آسیای مرکزی و جهان گستردهتر راه ابریشم قرار داد.
ماریو تادئی، پژوهشگر ایتالیایی و متخصص نسخهها و اختراعات لئوناردو داوینچی، آنچه را «راه ابریشم دانش» مینامد توصیف کرد؛ اصطلاحی که او برای مسیر حرکت ایدههای علمی از چین، از دل خاورمیانه و تا اروپا در عصر رنسانس به کار میبرد.
تادئی در توضیح برداشت غرب از تاریخ علم گفت: «ما خیال میکنیم همه چیز را خودمان اختراع کردهایم، اما این درست نیست.»
او مهندسان قرون میانه، از جمله المورادی و الجزری، را بخشی از تاریخ وسیعتر تبادلات مکانیکی و علمی دانست.
پیوندی از نوعی دیگر از خلال کار ناشر آلمانی، شارلوت کرامر، نمایان شد. او به سفر روی گونزالس دِ کلابیخو، سفیر اسپانیا، پرداخت که از سوی هنری سوم، پادشاه کاستیل، به دربار تیمور فرستاده شد و در سال ۱۴۰۴ به سمرقند رسید و روایت دقیقی از این سفر بر جای گذاشت. کرامر طرحی انتشاراتی را بر پایه این سند تاریخی معرفی کرد.
او با اشاره به هم راه ابریشم و هم سنت گفتوگوی دیپلماتیک گفت: «همین امروز هم پیوندهای بسیار محکمی میان اروپا و آسیای مرکزی میبینیم.»
در همایش همچنین به این پرداخته شد که چنین مواد تاریخی چگونه میتواند به مخاطب امروز برسد. ارائهها شامل کتاب، مستند، آواتارهای دیجیتال، پلتفرمهای غوطهور و دیگر قالبهای نو برای معرفی شخصیتها و منابع تاریخی بود.
الپار کاتو، مدیر رسانهای مجارستانی، این رویکرد را چنین خلاصه کرد: «پیوند دادن چیزی مدرن با یک روایت قدیمی و سنتی.»
خود محل برگزاری هم بازتابی از همین مضمون بود. همایش در مرکز تمدن اسلامی در تاشکند برگزار شد؛ جایی که پروژههای پژوهش تاریخی، انتشارات و رسانههای نوین در کنار هم به نمایش گذاشته شده بود.
فیردوس عبدالخالقاف، رئیس مرکز، در سخنرانی پایانی خود این آرمان را چنین بیان کرد: «تاریخ باید سخن بگوید. میراث فرهنگی باید با مردم وارد گفتوگو شود. گذشته باید نسل امروز را به کشفیات تازه الهام کند.»