چهار سال پس از ممنوعیت کشت خشخاش در افغانستان، فقر و گرسنگی کشاورزان را دوباره به سوی تولید تریاک سوق داده است. گزارش اختصاصی رویترز نشان می‌دهد سطح زیر کشت خشخاش امسال بیش از چهار برابر شده و کاهش درآمد کشاورزان، همراه با گسترش سوءتغذیه کودکان، اجرای ممنوعیت طالبان را با چالشی جدی روبه‌رو کرده است.
فرش‌ها هنوز بر دیوار خانه محمد داوود آویزان‌اند و آینه‌های تزئینی هنوز نور را بازتاب می‌دهند؛ یادگار روزگاری که درآمد یک فصل برداشت خشخاش برای تامین هزینه‌های یک سال زندگی خانواده‌اش کافی بود.
آگهی
آگهی
اما حالا این کشاورز ۲۸ ساله ساکن روستای بابا یوسف در ولایت بلخ، روزهایش را در مزارع پنبه و گندم می‌گذراند؛ محصولاتی که درآمدشان به‌سختی کفاف زندگی او و خانواده‌اش را می‌دهد.
داوود در گفت‌وگو با خبرگزاری رویترز، در خانه‌اش می‌گوید: «قبلا وضعمان خوب بود، اما حالا بچه‌هایم دچار سوءتغذیه شده‌اند.»
افغانستان در گذشته حدود ۸۰ درصد تریاک جهان را تولید می‌کرد؛ ماده‌ای که هم در ساخت داروهایی مانند مورفین و هم در تولید مواد مخدری مانند هروئین کاربرد دارد.
چهار سال پیش، طالبان ممنوعیتی سخت‌گیرانه بر کشت خشخاش اعمال کرد؛ ممنوعیتی که باعث شد این گیاه تقریبا از مزارع افغانستان ناپدید شود.
اما اکنون نشانه‌های تضعیف این ممنوعیت آشکار شده است. دلیل اصلی هم مشکلی ساده اما حیاتی است: کشت محصولات قانونی دیگر درآمد کافی ندارد و بسیاری از کشاورزان افغان می‌گویند حتی از تأمین غذای فرزندانشان ناتوان شده‌اند.
برخی از آن‌ها بار دیگر به کشت خشخاش روی آورده‌اند.
کشت خشخاش در افغانستان بیش از چهار برابر شد
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد روز پنجشنبه ۲۹ اکتبر اعلام کرد که سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان در سال جاری میلادی نسبت به سال ۲۰۲۵ بیش از چهار برابر افزایش یافته است.
بر اساس تصاویر ماهواره‌ای بررسی‌شده توسط سازمان ملل، سطح زیر کشت خشخاش امسال به حدود ۴۳ هزار و ۳۰۰ هکتار رسیده است.
بااین‌حال، این رقم همچنان حدود یک‌چهارم سطح زیر کشت خشخاش در سال ۲۰۲۱ است؛ زمانی که پیش از اعمال ممنوعیت طالبان، حدود ۱۷۷ هزار هکتار از زمین‌های افغانستان به کشت این گیاه اختصاص داشت.
پولئاک اوک سری، نماینده دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل در افغانستان، به رویترز گفت بسیاری از کشاورزان «چاره دیگری جز بازگشت به کشت خشخاش ندارند.»
محمد داوود می‌گوید همچنان از ممنوعیت طالبان پیروی می‌کند. اما به گفته او، درآمدش از محصولات جایگزین در بعضی روزهای بد به یک‌چهلم درآمدی می‌رسد که پیش‌تر از کشت خشخاش به دست می‌آورد.
همه همسایگان او چنین تصمیمی نگرفته‌اند.
ولایت بلخ که سال گذشته بر اساس بررسی سازمان ملل عاری از کشت خشخاش شناخته شده بود، امسال دوباره شاهد کشت این محصول است؛ هرچند به دلیل نظارت و برخورد طالبان، کمتر کشاورزی جرئت می‌کند آشکارا به این موضوع اعتراف کند.
گزارش سازمان ملل نشان می‌دهد که برخی کشاورزان برای پنهان کردن خشخاش از چشم ماموران طالبان، آن را در میان مزارع غلات یا پشت دیوارهای گلی می‌کارند.
به‌رغم ممنوعیت، فروش تریاک در افغانستان امسال حدود ۵۲۵ میلیون دلار درآمد ایجاد کرده است. به گفته سازمان ملل، این بالاترین رقم از سال ۲۰۱۸ تاکنون، به‌استثنای سال ۲۰۲۲، است؛ سالی که ممنوعیت طالبان باعث جهش شدید قیمت تریاک شد.
طالبان یافته‌های این گزارش را رد کرده و مدعی شده است که سطح واقعی زیر کشت خشخاش حدود نیمی از برآورد سازمان ملل است و عملیات نابودی مزارع خشخاش همچنان ادامه دارد.
وزارت کشور تحت کنترل طالبان نیز به درخواست رویترز برای اظهارنظر پاسخ نداده است.
سوءتغذیه کودکان؛ پیامد فقر در مزارع افغانستان
در مناطق کشاورزی افغانستان، سازمان‌های امدادرسان هشدار می‌دهند که فشار اقتصادی بر خانواده‌ها به‌شدت افزایش یافته است.
پیامد این بحران بیش از همه در وضعیت کودکان دیده می‌شود.
نهادهای سازمان ملل در ماه جاری هشدار دادند که امسال در ۱۰ ولایت از ۳۴ ولایت افغانستان، سوءتغذیه کودکان به سطح بحرانی رسیده است. پیش‌بینی می‌شود شمار این ولایت‌ها در سال ۲۰۲۷ به ۱۴ مورد افزایش یابد.
به گفته این نهادها، با وجود بهبود میزان برداشت محصولات کشاورزی، افزایش هزینه‌ها و پایین بودن قیمت محصولات، درآمد کشاورزان فقیر را کاهش داده و دسترسی خانواده‌ها به مواد غذایی را محدود کرده است.
دیپلمات‌ها می‌گویند کاهش کمک‌های خارجی و انزوای بین‌المللی طالبان به دلیل محدودیت‌های اعمال‌شده بر حقوق زنان نیز در تشدید بحران نقش مهمی داشته است.
اما در مرکز درمانی عالم‌خیل در ولایت بلخ، پزشکان و بیماران بیش از هر چیز کاهش درآمد کشاورزی را عامل افزایش موارد سوءتغذیه شدید می‌دانند.
طاهره، زنی که شوهرش پنبه می‌کارد، همراه بنیامین، پسر هفت‌ماهه‌اش، برای دریافت خدمات درمانی به این مرکز مراجعه کرده است.
بنیامین تب و اسهال دارد و پزشکان تشخیص داده‌اند که دچار سوءتغذیه شده است.
طاهره که چهار فرزند دارد، می‌گوید خانواده‌اش به‌سختی از پس مخارج زندگی برمی‌آیند. او می‌گوید: «دکترها می‌گویند بچه‌ام سوءتغذیه دارد. قبلاً زندگی‌مان خوب بود.»
مرکز درمانی عالم‌خیل در میان مزارع پنبه قرار گرفته است؛ جایی که هنوز توده‌های سفید پنبه روی بوته‌ها در انتظار برداشت هستند.
سلیمه محمدی، پرستار بخش تغذیه این مرکز، می‌گوید از زمانی که کشت خشخاش در منطقه متوقف شده، بسیاری از خانواده‌ها نتوانسته‌اند محصول دیگری پیدا کنند که درآمد کافی برای زندگی آن‌ها فراهم کند. او می‌گوید: «مردم زمین کشاورزی دارند، اما بازده محصولاتشان سال‌به‌سال کمتر می‌شود.»
بازگشت تریاک افغانستان چه پیامدی برای اروپا دارد؟
آنچه اکنون در مزارع افغانستان اتفاق می‌افتد، می‌تواند پیامدهایی بسیار فراتر از مرزهای این کشور داشته باشد.
کارشناسان هشدار می‌دهند که بازگشت گسترده به کشت خشخاش، بازار جهانی مواد مخدر را تحت تأثیر قرار خواهد داد و ممکن است مسیر عرضه هروئین به اروپا را نیز تغییر دهد.
پدی گین، تحلیلگر «ابتکار جهانی مبارزه با جرایم سازمان‌یافته فراملی» مستقر در ژنو، می‌گوید وجود شبکه‌های فعال قاچاق در افغانستان و توانایی آن‌ها در انتقال مواد مخدر به خارج از کشور، چشم‌انداز نگران‌کننده‌ای ایجاد کرده است.
او به رویترز گفت: «اگر این وضعیت را با شبکه‌های فعال قاچاق در داخل کشور و مسیرهای مقاوم و پابرجای انتقال مواد مخدر به خارج ترکیب کنیم، پیش‌بینی بسیار تیره‌ای برای آینده خواهیم داشت.»
پیش از ممنوعیت طالبان، تریاک تولیدشده در افغانستان از طریق شبکه‌های قاچاق به کشورهای مختلف، از جمله بازارهای اروپایی، منتقل می‌شد و در تولید هروئین مورد استفاده قرار می‌گرفت.
این تجارت غیرقانونی علاوه بر تشدید بحران‌های بهداشتی در کشورهای مصرف‌کننده، به فساد در مسیرهای قاچاق و درگیری‌های مرگبار میان نیروهای مبارزه با مواد مخدر و قاچاقچیان دامن می‌زد.
پس از ممنوعیت سال ۲۰۲۲، ذخایر تریاک تولیدشده در سال‌های قبل تا مدتی کمبود عرضه در بازار جهانی را جبران کردند و مانع جهش شدید قیمت هروئین در اروپا شدند.
همین موضوع باعث شد کشاورزان افغان انگیزه کمتری برای سرپیچی آشکار از ممنوعیت داشته باشند.
اما دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل روز پنجشنبه هشدار داد که این ذخایر ممکن است در حال تمام شدن باشند؛ وضعیتی که انگیزه اقتصادی برای کشت دوباره خشخاش را افزایش می‌دهد.
طالبان با چالش حفظ یکی از مهم‌ترین دستاوردهای خود روبه‌روست
طالبان ممنوعیت کشت خشخاش را یکی از مهم‌ترین دستاوردهای حکومت خود معرفی کرده و بارها از آن برای جلب مشروعیت و پذیرش بین‌المللی استفاده کرده است.
بااین‌حال، مقام‌های طالبان نیز در سال‌های اخیر به دشواری‌های ادامه اجرای این سیاست اذعان کرده‌اند.
امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، در نشستی در ماه جاری میلادی گفت حمایت از معیشت جایگزین برای کشاورزان، برای «تضمین تداوم و تقویت این کارزار» ضروری است.
اما پولئاک اوک سری، نماینده سازمان ملل در افغانستان، معتقد است که نه حکومت طالبان و نه جامعه بین‌المللی حمایت کافی برای ایجاد منابع درآمد جایگزین در اختیار کشاورزان قرار نداده‌اند.
طالبان پیش‌تر نیز در سال ۲۰۰۰ کشت خشخاش را ممنوع کرده بود، اما آن ممنوعیت حدود یک سال بعد، زمانی که نیروهای تحت رهبری آمریکا در پی حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ طالبان را از قدرت کنار زدند، عملاً پایان یافت.
ممنوعیت کنونی بسیار بیشتر دوام آورده است، اما شرایط زندگی کشاورزانی که باید آن را رعایت کنند، اکنون دشوارتر از یک نسل پیش شده است.
خشکسالی، سقوط قیمت پنبه و بسته شدن مرز پاکستان
خشکسالی‌های مکرر، رودخانه‌ها و کانال‌های آبیاری افغانستان را کم‌آب کرده و مشکلات کشاورزان را تشدید کرده است.
گل‌نظر، زمین‌دار ۵۶ ساله در روستای بابا یوسف، می‌گوید خشکسالی بخش بزرگی از منابع آب شیرین مزارع اطراف روستا را از بین برده و کشاورزان ناچارند از آب چاه استفاده کنند؛ آبی که به دلیل شوری زیاد به محصولات آسیب می‌زند.
کشت محصولات قانونی نیز نتوانسته است درآمد ازدست‌رفته خشخاش را جبران کند. کشاورزان بابا یوسف می‌گویند درآمد حاصل از گندم به‌سختی هزینه تولید آن را پوشش می‌دهد.
به گفته گل‌نظر، قیمت پنبه نیز به دلیل افزایش شدید عرضه در سراسر افغانستان، حدود دو سوم کاهش یافته است.
او معتقد است بسته شدن مرز پاکستان در اواخر سال گذشته یکی از دلایل این سقوط قیمت بوده، زیرا کشاورزان افغان یکی از بازارهای مهم فروش محصولاتشان را از دست داده‌اند.
محصولات پرسودتری مانند میوه‌های باغی و مغزها که سازمان‌های امدادرسان کشت آن‌ها را توصیه می‌کنند نیز راه‌حل فوری نیستند؛ زیرا ایجاد باغ‌های جدید سال‌ها زمان می‌برد و موفقیت آن‌ها به دسترسی مطمئن به آب و باز بودن مسیرهای صادراتی وابسته است.
بر اساس نظرسنجی سال گذشته سازمان ملل در بلخ و دو ولایت همجوار، بیش از چهار خانوار از هر پنج خانوار اعلام کرده‌اند که نتوانسته‌اند هیچ‌یک یا تنها بخشی از درآمد ازدست‌رفته ناشی از ممنوعیت کشت خشخاش را با محصولات جایگزین جبران کنند.
گل‌نظر می‌گوید اگر وضعیت اقتصادی خانواده‌اش بهتر شود، دیگر هرگز خشخاش نخواهد کاشت.
اما اگر شرایط دشوارتر شود، نمی‌تواند چنین قولی بدهد. او می‌گوید: «وقتی آدم گرسنه شود، دست به هر کاری می‌زند.»