این شش گام پایدار، از ارتقای کارایی منابع تا آموزش، می‌تواند در بلندمدت جایگاه رقابتی اروپا را در عرصه جهانی تقویت کند.
بی‌ثباتی ژئوپلیتیک، اختلالات فناورانه و تغییرات اقلیمی آینده اروپا را در هاله‌ای از ابهام فرو برده است.
آگهی
آگهی
آیا سرمایه‌گذاری در پایداری می‌تواند این قاره را تاب‌آورتر کند؟
گزارش جدید آژانس محیط زیست اروپا (EEA) نشان می‌دهد اروپا چگونه می‌تواند با تقویت همزمان اقتصاد و طبیعت، رقابت‌پذیری بلندمدت خود را افزایش دهد.
به جای تکیه بر بهره‌وری و رشد اقتصادی کوتاه‌مدت مبتنی بر مصرف بی‌رویه منابع و تخریب محیط زیست، این آژانس خواستار رویکردی جامع‌تر است که احیای طبیعت و سرمایه اجتماعی را جزء جدایی‌ناپذیر ثبات بلندمدت بداند.
گزارش با عنوان «رقابت‌پذیر به مدد طبیعت: رقابت‌پذیری بلندمدت اروپا از منظر پایداری» که ۱۳ اکتبر منتشر شد، شش گزینه به اصطلاح «بدون پشیمانی» را برمی‌شمارد که می‌تواند همزمان به تقویت اقتصاد و حفظ حیات روی زمین کمک کند.
۶. سرمایه‌گذاری در انطباق با اقلیم و تاب‌آوری
اروپا از هر قاره دیگری سریع‌تر در حال گرم شدن است و در نتیجه تغییرات اقلیمی، سیلاب‌ها، موج‌های گرما، خشکسالی‌ها و آتش‌سوزی‌های جنگلی به شکل فزاینده‌ای شدیدتر می‌شوند.
آژانس محیط زیست اروپا می‌گوید سازگار شدن با این واقعیت جدید و کاهش پیامدهای آن دیگر فقط یک ضرورت زیست‌محیطی نیست، بلکه ضرورتی اقتصادی نیز به شمار می‌رود.
این رویکرد شامل سرمایه‌گذاری در راه‌حل‌های مبتنی بر طبیعت است؛ از جمله احیای تالاب‌ها و دشت‌های سیلابی یا افزودن فضاهای سبز به شهرها که می‌تواند به جذب آب سیلاب و خنک کردن مناطق شهری کمک کند.
۵. استفاده کارآمدتر از منابع
اروپا بخش بزرگی از مواد خام و انرژی خود را وارد می‌کند و شوک‌های اخیر عرضه نشان داده است که این وابستگی تا چه حد پرریسک است.
اختلال در کشتیرانی از تنگه هرمز که با جنگ علیه ایران رقم خورد، فشار سنگینی بر تامین سوخت وارد کرده و گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر تولید داخل را شتاب بخشیده است.
اما فناوری مورد استفاده در توربین‌های بادی، پنل‌های خورشیدی و باتری‌ها به مواد معدنی راهبردی وابسته است و شبکه‌هایی که باید این برق پاک را منتقل کنند، هنوز باید ساخته شوند.
گردش‌پذیری – یعنی تعمیر، استفاده دوباره و بازیافت محصولات – به گفته این آژانس «می‌تواند تقاضا برای مواد اولیه و انرژی را کاهش دهد، ارزش نهفته در محصولات و زیرساخت‌ها را حفظ کند و وابستگی به بازارهای پرنوسان کالا و انرژی را محدود سازد».
با این حال گاهی ناچار به مصالحه هستیم؛ مثلا نگه داشتن ساختمان‌ها و زیرساخت‌های قدیمی در چرخه استفاده، هرچند از نظر گردش‌پذیری مطلوب است، اما می‌تواند دارایی‌هایی را تثبیت کند که ناکارامد یا در برابر پیامدهای اقلیمی آسیب‌پذیرند.
۴. استفاده از فناوری‌های نسل بعد
آژانس می‌گوید هوش مصنوعی می‌تواند به اروپا کمک کند تا منابع خود را هوشمندانه‌تر به کار گیرد. ابزارهای دیجیتال می‌توانند جریان مواد را در زنجیره‌های تامین ردیابی کنند، تولید متغیر انرژی‌های تجدیدپذیر را در شبکه برق مدیریت کنند و آسیب‌های محیط زیستی را به صورت لحظه‌ای زیر نظر بگیرند.
توسعه این توانمندی‌ها در داخل همچنین وابستگی اروپا به فناوری‌های توسعه‌یافته در سایر نقاط جهان را کاهش می‌دهد.
اتحادیه اروپا هم‌اکنون از این ابزارها برای تقویت شفافیت و پاسخ‌گویی استفاده می‌کند؛ گذرنامه دیجیتال محصول که در ژوئیه راه‌اندازی شد، از فوریه ۲۰۲۷ ابتدا برای باتری‌ها الزامی خواهد شد. مصرف‌کنندگان می‌توانند مثلا از طریق یک کد QR به اطلاعات مربوط به منشا مواد به کار رفته در محصول، عملکرد زیست‌محیطی آن و نحوه تعمیر یا بازیافتش دسترسی پیدا کنند.
اما مراکز داده‌ای که برای تغذیه هوش مصنوعی لازم است و پرمصرف از نظر انرژی و آب هستند، خود به یک نگرانی رو به رشد تبدیل شده‌اند.
آژانس محیط زیست اروپا همچنین توسعه زیست‌فناوری‌های نسل جدید را تشویق می‌کند؛ یعنی تولید مواد و سوخت‌ها از گیاهان و دیگر منابع زیستی به جای نفت و گاز. این کار اگرچه می‌تواند مصرف سوخت‌های فسیلی را کاهش دهد، اما اثرات خاص خود را هم دارد؛ تولید زیست‌توده به زمین و آب نیاز دارد و می‌تواند به طبیعت فشار وارد کند.
۳. سرمایه‌گذاری روی مهارت‌ها و آموزش
گسترش و توسعه این فناوری‌های نو برای شکل‌گیری اقتصادی کم‌کربن که نه دستمزدها را قربانی کند و نه محیط زیست را، حیاتی است. یک تحلیل اخیر این آژانس نشان می‌دهد انرژی پاک در سراسر اتحادیه اروپا در حال ایجاد شغل است، اما این بخش با کمبود شدید نیروی کار و آموزش روبه‌روست.
به همین دلیل گزارش تازه این نهاد خواستار سرمایه‌گذاری بر مهارت‌ها، آموزش و یادگیری مادام‌العمر است تا نیروی کاری تاب‌آور و قادر به سازگاری با جهانی به سرعت در حال تغییر شکل بگیرد.
گسترش این مهارت‌ها در میان گروه‌های مختلف جمعیتی نیز به تقویت انسجام اجتماعی و عدالت کمک می‌کند.
۲. تقویت اعتماد عمومی
در چند کشور عضو اتحادیه اروپا، سیاست‌های اقلیمی به موضوعی بحث‌برانگیز از نظر سیاسی تبدیل شده و بحث‌های تندی درباره هزینه‌ها، مقررات کشاورزی و کاغذبازی درگرفته است.
اطمینان از این که گذار سبز هیچ قشر یا منطقه‌ای را پشت سر خود رها نکند، به تقویت اعتماد و حمایت عمومی از این روند کمک می‌کند. در غیر این صورت حتی سیاست‌های خوب طراحی‌شده نیز در معرض خطر تضعیف، تعویق یا لغو قرار می‌گیرند.
آژانس استدلال می‌کند که مقررات شفاف و قابل پیش‌بینی و نهادهای کارامد برای این هدف حیاتی‌اند. شرکت‌ها هنگامی بیشتر در فناوری‌های پاک سرمایه‌گذاری می‌کنند که بتوانند روی قواعدی روشن و باثبات حساب کنند و شهروندان نیز زمانی بیشتر از گذار سبز حمایت می‌کنند که مطمئن باشند این قواعد به شکل عادلانه اجرا می‌شود.
۱. پیشگامی در تدوین استانداردهای پایدار
بازار واحد اتحادیه اروپا توان آن را دارد که قواعد جهانی را درباره هر چیز، از مواد شیمیایی گرفته تا انتشار کربن، شکل دهد. آژانس محیط زیست اروپا می‌گوید این اتحادیه باید همچنان نقشی فعال در تدوین استانداردهای زیست‌محیطی و اجتماعی، از جمله از طریق نهادهای بین‌المللی، ایفا کند.
همکاری با دیگر کشورها از مسیر محافل بین‌المللی و دموکراتیکی مانند نشست‌های اقلیمی سازمان ملل (COP) می‌تواند به تدوین قواعد مشترک، تنوع‌بخشی به روابط تجاری و تقویت تاب‌آوری زنجیره‌های تامین کمک کند.
اما این نظام زیر فشار است. نزدیک به ۲۰۰ کشور در نشست COP28 در سال ۲۰۲۳ متعهد شدند از سوخت‌های فسیلی فاصله بگیرند، با این حال دستیابی به توافقی تازه درباره سوخت‌های فسیلی در COP31 در ترکیه که ماه آینده برگزار می‌شود بعید به نظر می‌رسد. همزمان کشورهایی که اقتصادشان به سوخت‌های فسیلی وابسته است تلاش می‌کنند انتشار گزارش بعدی هیات علمی اقلیم سازمان ملل را تا پس از برگزاری این نشست جهانی به تعویق بیندازند و هیات بین‌الدولی تغییرات اقلیمی (IPCC) این هفته برای حل این بن‌بست تشکیل جلسه داده است.
در داخل نیز اتحادیه اروپا تحت فشار است تا به نام تقویت رقابت‌پذیری، قواعد سبز خود را ساده‌تر کند. آژانس محیط زیست اروپا تاکید دارد که پایداری می‌تواند خود به عاملی برای تقویت رقابت‌پذیری تبدیل شود.