جنگ علیه ایران درخواستها برای گسترش انرژی هستهای را افزایش داده است. اما آیا این انرژی واقعا پاک است، شبکه برق اروپا تاب آن را دارد و در برابر خشم تغییرات آبوهوایی دوام میآورد؟
روز 11 مارس 2011 جهان انگار از حرکت ایستاد؛ زمانی که زمینلرزهای بزرگ سونامیای 15 متری به راه انداخت که زخمی فراموشنشدنی بر ساحل شرقی ژاپن گذاشت.
آگهی
آگهی
رشتهای از امواج نیرومند خانهها، کسبوکارها و جادهها را درنوردید و بیش از 450 هزار نفر را بیخانمان کرد و جان 15 هزار و 500 نفر را گرفت. همزمان با این ویرانی، سونامی سبب فروپاشی سه رآکتور هستهای در نیروگاه هستهای فوکوشیما دایایچی شد و مواد سمی و رادیواکتیو را به بیرون پرتاب کرد و هزاران نفر را ناچار به تخلیه منطقه کرد.
این رویداد بحثی جهانی درباره ایمنی انرژی هستهای به راه انداخت و باعث شد چندین کشور در اندیشه کنارگذاشتن انرژی هستهای یا دستکم توقف توسعه آن بیفتند.
اما 15 سال بعد، هول و هراس فوکوشیما کمکم جای خود را به مطالبه دوبرابر کردن تکیه بر برق هستهای داده است، بهویژه پس از جنگ علیه ایران و بحران انرژی ناشی از آن. وُپکه هوکسترا، کمیسر اقدام اقلیمی اتحادیه اروپا، در گفتوگوی اختصاصی با یورونیوز انرژی هستهای را یکی از منابعی برشمرد که کشورهای اتحادیه باید برای تامین برق خود به آنها تکیه کنند.
با این حال، یک کارشناس در دانشگاه آکسفورد هشدار داده است که ظرفیت جدید هستهای مشکلهای امروز بازار انرژی را حل نخواهد کرد و از سیاستگذاران خواسته است ریسکهای واقعی انرژی هستهای را در نظر بگیرند.
دکتر بتینا ویتنبن، مدرس مدیریت در مدرسه کسبوکار سعید (منبع به زبان انگلیسی) آکسفورد و عضو وابسته کالج پِمبروک (منبع به زبان انگلیسی) و دانشکده جغرافیا و محیطزیست (منبع به زبان انگلیسی)، میگوید: «در نظامهای اروپایی با سهم بالای انرژیهای تجدیدپذیر، مسئله روزبهروز کمتر این است که چطور برق بیشتری تولید کنیم و بیشتر این است که چطور برق را هر زمان و هر جا که نیاز است در دسترس قرار دهیم.»
آیا انرژی هستهای واقعا «پاک» است؟
اغلب از انرژی هستهای بهعنوان شکل پاک انرژی یاد میشود، چون در محل تولید کربن اندکی منتشر میکند.
به زبان ساده، رآکتورهای هستهای میتوانند برق تولید کنند بیآنکه دیاکسیدکربن یا آلایندههای ایجادکننده مهدود را وارد جو کنند. اما کارشناسان میگویند این تمام ماجرا نیست.
دکتر بتینا میگوید: «ساختارهای حجیم بتنی یعنی این فناوری حجم بزرگی از کربن محبوسشده دارد و البته تجدیدپذیر هم نیست، چون به استخراج اورانیوم وابسته است؛ فرآیندی که خود هزینههای کربنی در استخراج و حملونقل به همراه دارد.»
او اضافه میکند: «مدیریت پسماند هستهای و از رده خارج کردن تاسیسات نیز باید در بودجه کربنی تولید برق هستهای محاسبه شود.»
آیا نیروگاههای هستهای در برابر تغییرات اقلیمی تابآورند؟
اروپا امسال زیر ضربه موجهای پیاپی گرما سوخت؛ وضعیتی که به گفته کارشناسان بدون تغییرات اقلیمی «تقریبا غیرممکن» بود. گرمای بیسابقه همراه با بارندگی اندک، در بخش بزرگی از قاره خشکسالی بهراه انداخت و سطح برخی از بزرگترین رودخانههای اروپا را به کمسابقهترین حد خود رساند.
در نتیجه، شماری از نیروگاههای هستهای در فرانسه، مجارستان و رومانی ناچار شدند بهطور موقت از مدار خارج شوند یا با توان کمتر کار کنند.
برق هستهای بهویژه در فرآیند خنکسازی به حجمهای عظیم آب نیاز دارد و اغلب به «تشنهترین منبع تولید برق» معروف است. طبق دادههای موسسه انرژی هستهای، هر رآکتور هستهای برای هر مگاواتساعت تولید برق به 1 هزار و 514 تا 2 هزار و 725 لیتر آب نیاز دارد؛ رقمی که در سال به صدها گیگالیتر میرسد.
به همین دلیل نیروگاههای هستهای معمولا کنار پهنههای بزرگ آبی ساخته میشوند. بدون منبعی پایدار و قابل اتکای آب، رآکتور هستهای با خطر داغ شدن بیش از حد روبهرو میشود؛ خطری که میتواند به آسیب جدی به قلب رآکتور و انتشار پرتوگیری زیانآور در محیط منجر شود.
نیروگاههای زغالسنگ و تاسیسات برقآبی نیز در موج گرما آسیب دیدند، اما جهش تولید برق خورشیدی کمک کرد تقاضای فزاینده برای برق مصرفی در دستگاههای سرمایشی مانند کولرها تامین شود.
بهگفته اتاق فکر انرژی «اِمبر»، تولید برق خورشیدی در کشورهای اروپایی در روزهای موج گرما در ژوئن و ژوئیه تا 17 درصد افزایش یافت و تنها منبع عمدهای بود که در هوای گرم «بهتر از حد معمول» عمل کرد.
«هلبریزه»: انرژی هستهای آنقدرها که میگویند قابل اتکا نیست
اغلب، شکلهای ناپایدار تولید انرژی مانند باد و خورشید را مقصر فشار بر شبکه فرسوده برق اروپا میدانند.
وقتی تقاضای برق از عرضه پیشی میگیرد، مازاد انرژی معمولا هدر میرود و میتواند به قیمتهای منفی برق منجر شود. این وضعیت که در آلمانی به آن «Hellbrise» (hell=روشن، brise=نسیم) میگویند، معمولا در روزهای آفتابی و بادی رخ میدهد.
دکتر ویتنبن میگوید: «این همان روایت طرفداران سوختهای فسیلی است که گاز فسیلی را ناجی بار پایه معرفی میکنند؛ یعنی برقی که زمانی در دسترس است که تولید تجدیدپذیرها کم میآورد.»
او میگوید: «منتقدان سوختهای فسیلی، در مقابل، برق هستهای را فناوری قابل اتکای تامین بار پایه معرفی میکنند.»
با این حال، این کارشناس تاکید میکند که خاموش کردن نیروگاههای هستهای فرآیندی کند و پرهزینه است و به همین دلیل آنها فقط چالش «هلبریزه» در شبکه برق را تشدید میکنند و راهحلی برای آن ارائه نمیدهند.
اتحادیه اروپا پذیرفته است که سامانههای ذخیرهسازی انرژی در باتری (BESS) «فناوریای حیاتی» هستند تا جلوی هدر رفتن انرژی تجدیدپذیر یا افت قیمت آن به زیر صفر گرفته شود. منطق این است که باتریها میتوانند برقی را که در طول روز از منابع تجدیدپذیر تولید میشود (زمانی که مصرف معمولا پایین است) ذخیره کنند و شبها، هنگام اوج گرفتن تقاضا، آن را وارد شبکه خانگی کنند.
اروپا در سال 2025، 36 گیگاواتساعت ظرفیت جدید BESS نصب کرد و مجموع ظرفیت عملیاتی خود را برای نخستین بار از 100 گیگاواتساعت فراتر برد. این میزان انرژی ذخیرهشده برای تامین برق حدود 75 میلیون خانه کافی است.
کدام کشورهای اتحادیه اروپا متکی بر برق هستهای شدهاند؟
اتحادیه اروپا پارسال 652 تراواتساعت برق از نیروگاههای هستهای تولید کرد که 23.3 درصد از کل ترکیب تولید برق این بلوک را تشکیل میداد.
این سهم از خورشیدی (13.1 درصد) و بادی (17.1 درصد) بیشتر بود و برق هستهای را در جایگاه بزرگترین منبع تولید برق در سال 2025 قرار داد.
بیش از نیمی از این برق (392 تراواتساعت) در فرانسه تولید شد؛ کشوری که بزرگترین تولیدکننده برق هستهای در اتحادیه اروپاست. در واقع، فرانسه پارسال بیش از دوسوم (68.8 درصد) برق خود را از نیروگاههای هستهای به دست آورد.
پس از فرانسه، اسپانیا (54.1 تراواتساعت)، سوئد (46.7 تراواتساعت)، فنلاند (32.8 تراواتساعت)، چک (31.9 تراواتساعت)، بلژیک (24.1 تراواتساعت)، اسلواکی (19.3 تراواتساعت)، مجارستان (16.1 تراواتساعت)، بلغارستان (14.8 تراواتساعت)، رومانی (10.2 تراواتساعت)، اسلوونی (5.83 تراواتساعت) و هلند (3.99 تراواتساعت) قرار دارند.
چون شبکههای برق اروپایی بههم پیوستهاند، بسیاری از کشورهایی که نیروگاه فعال هستهای ندارند میتوانند برق تولیدشده از نیروگاههای هستهای در دیگر کشورهای اتحادیه را خریداری کنند. فرانسه در سال 2024 بزرگترین صادرکننده برق در اروپا بود و بخش عمده این صادرات از برق هستهای تامین شد.
با این حال، همه کشورهای اتحادیه اروپا با بهرهبرداری از نیروگاههای هستهای موافق نیستند؛ بهویژه پس از حادثه فوکوشیما.
آلمان در سال 2020، 170 تراواتساعت برق هستهای تولید کرد و دومین تولیدکننده بزرگ این نوع برق در اتحادیه اروپا بود. همان سال بود که این کشور نخستین طرح قانونی برای پایان دادن به استفاده از انرژی هستهای را به تصویب رساند.
آلمان رسما 15 آوریل 2023 استفاده از انرژی هستهای برای تولید برق را متوقف کرد و سه رآکتور باقیمانده خود را از مدار خارج کرد.
فریدریش مِرتس، صدراعظم آلمان، این اقدام را «اشتباهی راهبردی و سنگین» توصیف کرد و در نتیجه، اتکای این کشور به سوختهای فسیلی آلاینده بهطور موقت افزایش یافت تا شکاف موجود در تامین برق را پر کند.
با این حال، تحلیل تازه اتاق فکر «انستیتوی انرژی» نشان میدهد که در کنار هم، باد و خورشید در سال 2025، 44 درصد از برق آلمان را تامین کردند و سهمشان از سوختهای فسیلی یک درصد بیشتر شد.
در همین مدت، سهم زغالسنگ از تامین برق کشور از بیش از نیمی از کل تولید در سال 2000 به تنها 21 درصد در سال گذشته کاهش یافته است. اکنون کارشناسان امیدوارند آلمان بتواند پیش از سال 2038 بهطور کامل از زغالسنگ فاصله بگیرد.