اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا قرار است روز دوشنبه جزئیات کارزار اقتصادی جدید علیه ایران را اعلام کند که ترامپ آن را «خردکنندهترین عملیات اقتصادی تاریخ» دانسته است. ترامپ همچنین کشورهایی را که با ایران تجارت دارند، به «پیامدهای سنگین اقتصادی» تهدید کرد. کدام کشورها متحمل بیشترین زیان میشوند؟
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا روز چهارشنبه این کارزار را «جنگ اقتصادی» خواند و گفت که منجر به انزوای بیسابقه ایران خواهد شد. او افزود: «هر کشوری که اجازه دهد موسسات مالی، کسبوکارها، فرودگاهها یا نهادهای دولتیاش هرگونه شریان حیاتی در اختیار ایران قرار دهند، با پیامدهای سنگین اقتصادی روبرو خواهد شد.»
آگهی
آگهی
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران شامگاه جمعه این اقدامات آمریکا را «بسیار فراتر از جنگ اقتصادی علیه یک کشور» توصیف کرد و در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «این اقدام، ادعای اعمال حاکمیت فراسرزمینی بر تمامی کشورهای مستقل عضو سازمان ملل متحد است.»
او افزود: «اعمال فشار اقتصادی با هدف واداشتن یک کشور مستقل به تغییر تصمیمهای قانونی خود، آشکارا یک عمل متخلفانه بینالمللی محسوب میشود. هنگامی که این مطالبات با محاصرهای دریایی همراه میشوند که مصداق تجاوز نظامی است، حاکمیت تمامی کشورهای دیگر به امری موقت، مشروط و قابل لغو به خواست قدرتی دیگر تنزل مییابد.»
آقای بقایی همچنین نوشت: « نتیجه نهایی، فرسایش کامل حاکمیت بهعنوان بنیان نظام بیندولتی مبتنی بر سازمان ملل متحد و بازگشت فاجعهبار استعمار کلاسیک تمامعیار خواهد بود.»
اگرچه ایران هدف مستقیم این کارزار است و بیشترین هزینه را متحمل خواهد شد، اما در صورت عملی شدن تهدید آقای ترامپ، شرکای تجاری ایران نیز با زیانهای بزرگی روبهرو خواهند شد. مهمترین شرکای تجاری ایران عبارتند از:
چین
چین، بزرگترین خریدار نفت ایران است و در صورت عملی شدن تهدیدهای آقای ترامپ ممکن است بهدلیل ادامه خرید نفت از تهران با فشارهای بیشتری از سوی آمریکا روبرو شود.
چین طی یک دهه گذشته شبکهای مجزا از پالایشگاهها ایجاد کرده است که عمدتا نفت ایران را فرآوری میکنند و ارتباط چندانی با نظام مالی آمریکا ندارند.
به گفته منابع پالایشگاهی و معاملهگران فعال در این حوزه، نفت ایران که به چین تحویل داده میشود، مدتها با عنوان نفت مالزی و اخیرا نفت اندونزی عرضه شده است. معاملات این نفت در چرخهای بسته، با ارز چینی و از طریق زنجیرهای از واسطههایی انجام میشود که ردیابی آنها دشوار است.
وزارت خزانهداری آمریکا در ماه آوریل یک پالایشگاه مستقل چینی را بهدلیل خرید چندین میلیارد دلار نفت ایران تحریم کرد و به بانکهای چینی هشدار داد که در صورت تسهیل تجارت نفت ایران، ممکن است با تحریمهای ثانویه روبرو شوند.
لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین گفت: «تحریم و فشار مشکلی را حل نخواهد کرد. چین از همه طرفهای ذیربط میخواهد با اتخاذ تدابیر مسئولانه، این مسئله را از راههای سیاسی و دیپلماتیک حل کنند.»
چین خریدار بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران است و تهران نفت تحریمشده را با تخفیف به پالایشگاههای مستقل این کشور که با عنوان «قوری» شناخته میشوند، میفروشد.
بنابر برآورد شرکت کپلر، چین در سال ۲۰۲۵ بهطور میانگین روزانه ۱.۳۸ میلیون بشکه نفت از ایران خریداری کرده است.
امارات عربی متحده
به گزارش رویترز، امارات عربی متحده یکی از حیاتیترین شریانهای اقتصادی ایران بوده است. بانکهای دبی نیز مدتها میزبان سپردههای قابلتوجه مرتبط با ایران بودهاند که بخش بزرگی از آنها اکنون در پی تحریمهای آمریکا مسدود شده است.
بر اساس جدیدترین آمار سازمان تجارت جهانی، امارات پیش از آغاز جنگ یکی از بزرگترین شرکای تجاری ایران بود و در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۰ درصد از واردات ایران، به ارزش کلی ۲۱ میلیارد دلار، از این کشور تامین میشد. امارات همچنین در همان سال مقصد ۱۳ درصد از صادرات ایران بود.
بر اساس دادههای وزارت اقتصاد امارات، ارزش تجارت خارجی غیرنفتی میان دو کشور در سال ۲۰۲۴ به ۶.۶ میلیارد دلار رسید که بخش عمده آن مربوط به صادرات مجدد بود.
امارات این هفته با اشاره به تشدید تنش نظامی از سوی تهران و تهدید موشکی آن، تمامی مبادلات مالی و اقتصادی با ایران را تا اطلاع ثانوی تعلیق کرد.
ترکیه
ترکیه و ایران روابط اقتصادی قابلتوجهی دارند؛ ترکیه از ایران گاز طبیعی وارد میکند و در مقابل، کالاهای تولیدی به ایران میفروشد.
آنکارا تاکنون هیچ نشانهای از تمایل به کاهش تجارت با ایران بروز نداده است. ارزش تجارت سالانه دو کشور حدود پنج تا شش میلیارد دلار است که نزدیک به سه میلیارد دلار آن به صادرات ترکیه به ایران اختصاص دارد.
ترکیه تقریبا تمام گاز طبیعی مصرفی خود را وارد میکند و ایران یکی از منابع مهم تامین آن بهشمار میرود؛ بهطوری که ۱۳ درصد از کل واردات گاز ترکیه از ایران تامین میشود.
عراق
بر اساس آمار رسمی عراق، ارزش تجارت این کشور با ایران در سال ۲۰۲۵ از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفت. این روابط عمدتا بر صادرات مواد غذایی، کالاهای مصرفی و دیگر محصولات ایرانی به بازار عراق استوار است.
به گفته محمد کریم، مقام وزارت تجارت عراق که از فعالیتهای تجاری با ایران آگاهی دارد، تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۶ و پس از آغاز جنگ کاهش یافت. به گفته او، افزایش خطرات امنیتی در منطقه، اختلالهای مقطعی در گذرگاههای مرزی مهم و افزایش هزینههای حملونقل از عوامل این کاهش بودهاند.
آقای کریم افزود این شرایط، در کنار اختلالهای گستردهتر در زنجیره تامین و جابهجایی کالاها، حجم و قابلیت اطمینان تجارت فرامرزی را کاهش داده است، هرچند دو کشور همچنان شرکای تجاری مهمی برای یکدیگر محسوب میشوند.
انرژی یکی از ارکان اصلی این روابط است. به گفته مقامات انرژی عراق، بغداد سالانه حدود چهار تا پنج میلیارد دلار بابت گاز طبیعی مورد استفاده برای تولید برق به ایران پرداخت میکند.
به گفته دو مقام انرژی عراق، هرگونه تحریم جدید آمریکا علیه این کشور میتواند بغداد را برای ادامه پرداخت پول انرژی ایران، بدون قرار گرفتن در معرض تحریمهای آمریکا، با چالشهای جدی روبرو کند.
عمان
عمان از مدتها پیش و حتی پیش از انقلاب سال ۵۷، روابط دوستانه با ایران داشته است. مسقط نیز اغلب میان ایران و دیگر کشورها، از جمله آمریکا میانجیگری کرده است.
روابط تجاری دو کشور طی سالهای اخیر گسترش یافته است. بر اساس آمار مرکز ملی آمار و اطلاعات عمان، ارزش تجارت کالایی ایران و عمان در سال ۲۰۲۵ به ۱.۵ میلیارد دلار رسید و در چهار ماه نخست سال جاری نیز ۳۴۵ میلیون دلار بود.
پاکستان
به گفته تحلیلگران، هرگونه اقدام آمریکا علیه کشورهایی که با ایران تجارت میکنند یا به آن کمک میرسانند، میتواند ضربهای جدی به پاکستان وارد کند، آنهم در شرایطی که تهران و اسلامآباد متعهد شدهاند ارزش تجارت دوجانبه را به ۱۰ میلیارد دلار افزایش دهند.
در پی تحریمهای پیشین علیه ایران، تجارت رسمی میان دو کشور تا همین اواخر عملا متوقف شده بود. با این حال، بر اساس آمار غیررسمی، ارزش صادرات و واردات غیررسمی دو طرف در مجموع به حدود چهار میلیارد دلار رسیده است.
پس از امضای تفاهمنامه میان ایران و آمریکا در ماه ژوئن، تلاشها برای گسترش سریع همکاریهای تجاری آغاز شد. پاکستان و ایران سالهاست از مسیرهای غیررسمی به مبادله نفت، گندم، برنج، دام زنده و دارو میپردازند.
هند
تجارت هند با ایران در سال ۲۰۲۰ و همزمان با تشدید تحریمهای واشنگتن علیه تهران بهشدت کاهش یافت.
ارزش تجارت دوجانبه در سال مالی ۲۰۲۰-۲۰۱۹ با کاهشی بیش از دوسوم، از ۱۷ میلیارد دلار در سال پیش از آن به حدود ۴.۸ میلیارد دلار رسید.
تجارت هند و ایران در سالهای بعد نیز با کاهش بیشتری روبرو شد و بر اساس آمار وزارت بازرگانی هند، در سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ به ۱.۶۳ میلیارد دلار رسید.
بخش عمده این تجارت را صادرات ۱.۳ میلیارد دلاری هند تشکیل میدهد. دهلینو عمدتا غلات، چای، قهوه و ادویه به ایران صادر میکند.
مقامهای هندی پیش از این تاکید کردهاند که چنین صادراتی با اهداف بشردوستانه ادامه دارد و باید از شمول هرگونه تحریم خارج باشد.
ارمنستان
بر اساس آمار رسمی ارمنستان، ایران در سال ۲۰۲۵ با ۷۶۸ میلیون دلار، سهم ۳.۶ درصدی از کل تجارت خارجی این کشور داشت.
ارزش مبادلات تجاری ارمنستان با ایران در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ با افزایشی ۸.۴ درصدی به ۳۷۱.۴ میلیون دلار رسید. ارزش صادرات ۴۲.۸ میلیون دلار اعلام شد که نشاندهنده کاهشی ششدرصدی بود. در مقابل، واردات با افزایشی ۱۲ درصدی به ۳۳۶.۹ میلیون دلار رسید.
حدود ۲۰ درصد از تجارت خارجی ارمنستان از مسیر ایران انجام میشود. دو کشور همچنین توافق مبادله «گاز در برابر برق» دارند. بر اساس این توافق، ارمنستان با گاز دریافتی از ایران برق تولید میکند، بخشی از این برق در داخل مصرف و بخشی نیز به ایران بازگردانده میشود.
جمهوری آذربایجان
بر اساس آمار کمیته دولتی گمرک جمهوری آذربایجان، ارزش مبادلات تجاری این کشور با ایران در فاصله ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۶ در مقایسه با مدت مشابه سال ۲۰۲۵، با افزایشی ۴.۵ درصدی از ۲۹۹.۱ میلیون دلار به ۳۱۲.۶ میلیون دلار رسید.
واردات جمهوری آذربایجان از ایران نیز با افزایشی ۱.۵ درصدی، از ۲۹۲.۷ میلیون دلار در مدت مشابه سال ۲۰۲۵ به ۲۹۷ میلیون دلار رسید.
صادرات جمهوری آذربایجان به ایران در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۲.۴ برابر شد و از ۶.۴ میلیون دلار در مدت مشابه سال قبل به ۱۵.۶ میلیون دلار افزایش یافت.
سهم ایران از کل واردات جمهوری آذربایجان نیز از ۲.۵۴ درصد در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ به ۳.۵۶ درصد افزایش یافت.