برای بسیاری از بیماران ایرانی جنگ با اعلام آتشبس متوقف نشد. هرچند آتشبس به درگیریهای نظامی پایان داده اما آثار جنگ همچنان در نظام سلامت کشور قابل مشاهده است؛ آثاری که خود را با کمبود بیشتر برخی اقلام دارویی، افزایش بیشتر هزینههای درمان و اختلال در زنجیره تامین نشان میدهد.
تامین دارو در ایران پیش از جنگ نیز زیر بار تحریمها، فساد و ناکارآمدیهای ساختاری، نقلوانتقال مالی، بدهی انباشته بیمهها، قاچاق دارو و تخصیص ناکافی بودجه به حوزه سلامت با چالشهای جدی روبهرو بود اما درگیریهای اخیر این فشار را بیشتر کرد.
آگهی
آگهی
آسیبدیدن بیش از ۵۰ شرکت فعال در حوزه تولید، تامین محصولات سلامتمحور، اختلال در فعالیت بخشی از صنایع پتروشیمی و فولاد که بخشی از مواد اولیه مورد نیاز برای بستهبندی دارو، اقلام بهداشتی و تجهیزات پزشکی به آن وابسته است، زنجیره تامین دارو را در موقعیتی شکنندهتر از گذشته قرار داده است.
هومن محمدی، نائب رئیس اتحادیه چاپ و بستهبندی کشور به تازگی اعلام کرد هزینه بستهبندی شرکتهای دارویی «نسبت به سال گذشته نزدیک به سه برابر افزایش پیدا کرده است»؛ رقمی که به گفته رییس انجمن تولید تجهیزات پزشکی و دارویی استان تهران باعث شده «قیمت بستهبندی برخی دارو از خود دارو گرانتر شود».
مقامات حوزه سلامت وجود کمبود در بخشی از بازار دارویی را تایید کردهاند. رئیس سازمان غذا و دارو به تازگی اعلام کرد که کشور در تامین «برخی از داروها» با کمبود مواجه است.
یک فرد مطلع از وضعیت بازار دارو در ایران به یورونیوز گفت: «در سالهای گذشته کمبود برخی داروهای بیماران خاص به صورت مقطعی رخ میداد و هر چند وقت یک بار داروی مورد نیاز گروهی از بیماران در داروخانهها پیدا نمیشد. اما اکنون کمبودها به داروهایی رسیده که بیماران مبتلا به فشار خون، دیابت، بیماریهای قلبی و اختلالات تیروئید به طور مستمر و گاه مادامالعمر از آنها استفاده میکنند. برخی داروهای آرامبخش، ضدافسردگی و مسکن نیز با محدودیت عرضه مواجه شدهاند.»
این منبع میگوید برخی از داروها به صورت «سهمیهای» عرضه میشوند. وضعیتی که روایت بیماران نیز آن را تایید میکند. کاملیا که به اختلالات تیروئید مبتلا است به یورونیوز میگوید: «قبلا یک بسته کامل متیمازولی میخریدم اما حالا داروخانهها بسته را باز میکنند و فقط یک ورق از آن را میدهند و میگویند موجودی کم است. قبلا یک بسته دارو آسنترا حدود ۴۰۰ هزار تومان میخریدم الان شده ۷۰۰ هزار تومان.»
او میگوید سایر داروها نیز به سختی پیدا میشوند: «برای یکی از دوستانم دنبال کلونیدین بودیم. چندین داروخانه در تهران را گشتیم اما پیدا نکردیم و در نهایت سه ورق از آن را از یک داروخانه در شمال کشور تهیه کردیم که فقط برای دو ماه کافی است.»
داروهایی که مسافران از اروپا برای بیماران ایرانی میآورند
سحر که خواهرش در دیماه ۱۴۰۳ به سرطان پستان مبتلا شد، به یورونیوز میگوید خانوادهاش پس از پایان هشت دوره شیمیدرمانی همچنان برای تهیه برخی داروهای مورد نیاز او با مشکل روبهرو هستند؛ داروهایی که به گفته پزشکان باید برای سالها مصرف شوند.
او میگوید پس از جستوجوهای فراوان، نتوانستند داروی مورد نیاز خواهرش را در ایران پیدا کنند «در نهایت از طریق یکی از آشناهایمان یک داروخانه ایرانی در برلین پیدا کردیم. نسخه پزشک را برای این داروخانه فرستادیم و پس از پرداخت هزینه، دارو از طریق مسافری که به ایران سفر میکرد به دستمان رسید.»
به گفته سحر اگرچه نمونه تولید داخل این دارو در بازار موجود بود اما خواهرش پس از مصرف آن با عوارض جانبی مواجه شده بود و پزشک ادامه مصرف همان داروی خارجی را توصیه کرده بود.
به گفته مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو ایران در حال حاضر «بیش از ۹۷ درصد اقلام دارویی از نظر تعداد در داخل تولید میشود و بیش از ۸۰ درصد بازار از نظر ارزش ریالی در اختیار تولید داخلی است.»
مقامات ایرانی در سالهای اخیر واردات برخی داروهای دارای مشابه داخلی را محدود کردهاند این در حالی است که چند بیمار از جمله کاملیا به یورونیوز گفتهاند پس از مصرف برخی داروهای تولید داخل با عوارض جانبی مواجه شدهاند و به همین دلیل ترجیح میدهند از نمونههای خارجی استفاده کنند.
جستجو برای دارو در طریق شبکههای اجتماعی
خانواده سحر پیشتر نیز برای تامین داروهای مورد نیاز مرحله چهارم شیمیدرمانی خواهرش که موفق نشده بودند از کانالهای رسمی آن را تهیه کنند، ناچار شدند به بازار غیررسمی دارو روی بیاورند. اومیگوید: «دوستم که در شبکههای اجتماعی دنبال کنندههای زیادی داشت در شبکه ایکس برای پیدا کردن این دارو درخواست کمک کرد. از آن طریق توانستیم با چند دلال دارو ارتباط بگیریم. خواهرم باید هرچه زودتر داروها را دریافت میکرد. نگرانی ما این بود که نمیدانستیم داروها در چه شرایطی نگهداری و جابهجا شدهاند، بهویژه اینکه دارو زنجیره سرد بود.»
سحر میگوید در نهایت فردی به آنها معرفی شد و توانستند یکی از داروهای مورد نیاز را از طریق او تهیه کنند، هرچند قیمت آن بالاتر از نرخ معمول بود.»
همزمان با تشدید کمبودها، بازار غیررسمی دارو نیز در سالهای اخیر رونق گرفت؛ بازاری که یکی از شناختهشدهترین مراکز آن در خیابان ناصرخسرو تهران است. در این بازار داروهای کمیاب از داروهای بیماران خاص گرفته تا برخی داروهای وارداتی گاه با چند برابر قیمت رسمی معامله میشوند.
سلمان اسحاقی، سخنگوی کمیسیون بهداشت و درمان مجلس اخیرا در گفتگو با خبرگزاری ایرنا از ضعف نظارت بر بازار دارو و نبود اراده کافی برای مقابله با آنچه «مافیای دارو» خواند، انتقاد کرده است. او گفته است این شبکهها در بخشهای مختلف زنجیره دارو از «واردات» و «تولید» گرفته تا «قیمتگذاری» نفوذ دارند.
فشارهای اقتصادی برخی بیماران را از ادامه درمان بازمیدارد
پدر مریم از جانبازان جنگ ایران و عراق است که در ۱۸ سالگی و در دوران جنگ بینایی هر دو چشم خود را از دست داده است. پدرش سالهاست با مشکلات شدید اضطراب و افسردگی زندگی میکند و برای کنترل وضعیت خود به مصرف مداوم دارو وابسته است.
مریم میگوید برای پیدا کردن یکی از داروهای پدرش به حدود ۳۰ داروخانه در تهران و حومه مراجعه کرده است تا بتواند داروی پدرش را پیدا کند.
علاوه بر کمبود افزایش شدید قیمت دارو نیز فشار سنگینی بر خانوادهها وارد کرده است. مریم به یورونیوز گفت: «سه ماه پیش این دارو را حدود یک و نیم میلیون تومان خریدم اما هفته گذشته نصف همان مقدار را شش و نیم میلیون تومان خریدیم. حتی وقتی دارو تحت پوشش بیمه باشد، معمولا فقط بخشی از نسخه را قبول میکنند تامین بقیه هزینهها برای ما بسیار سنگین است.»
همزمان با کمبود دارو و افزایش هزینههای درمان مشکلات مالی بیمهها نیز به یکی از چالشهای اصلی نظام سلامت ایران تبدیل شده است. هادی احمدی عضو هیئت مدیره انجمن داروسازان ایران در روزهای گذشته در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد «بیمهها از آذر ۱۴۰۴ تا کنون هیچ پرداختی به داروخانهها نداشتهاند» و حجم مطالبات داروخانهها از بیمهها «۴ برابر» شده است.
تورم در ایران سالهاست قدرت خرید خانوارها را کاهش داده و حالا افزایش هزینه دارو و درمان فشار مضاعفی بر بیماران وارد کرده است.
احمد قویدل، عضو شورای راهبردی شبکه کمک و مدیرعامل سابق کانون هموفیلی ایران در خصوص تاثیر افزایش قیمت دارو بر بیماران به یورونیوز میگوید: «امروز بخشی از بیماران به دلیل فشارهای اقتصادی ناچار شدهاند مصرف داروهای خود را کاهش دهند، آن را به تعویق بیندازند یا حتی در مواردی از ادامه درمان صرفنظر کنند.»
تحریمها مانع ورود دارو به ایران شدهاند
او ریشه بخشی از مشکلات امروز بازار دارو را در محدودیتهای ناشی از تحریمها میداند: «برای خرید دارو و تجهیزات پزشکی باید هزینه آن از طریق نظام بانکی پرداخت شود. وقتی بانکها تحریم میشوند، یا داراییهای ایران در بانکهای خارجی مسدود و محدود میشود عملا امکان خرید دارو با مشکل روبهرو میشود.»
قویدل افزود: «اگر آمریکا یا اروپا معتقدند که بخشی از تراکنشها یا فعالیتهای مالی با سیاستهای تحریمی آنها مغایرت دارد، همان بخش را هدف قرار دهند و همان مسیر را مسدود کنند. نه اینکه مسیر دسترسی بیماران به دارو نیز ببندند.»
به گفته این فعال اجتماعی حوزه سلامت بیماران مبتلا به اختلالات انعقادی از جمله هموفیلی و فون ویلبراند با کمبود برخی داروهای حیاتی از جمله «فاکتور ۱۳»، «هیومیت پی» و «فیبرینوژن» روبهرو هستند؛ کمبودهایی که میتواند برای زنان، بهویژه در دوران قاعدگی و زایمان، عوارض جدیتری به همراه داشته باشد.»
برخی داروها در حالی وارد ایران میشوند که زمان زیادی تا پایان تاریخ مصرف آنها باقی نمانده است
قویدل میگوید: «برخی از داروها را ناچاریم از مسیرهای غیررسمی تهیه کنیم؛ مسیری که هم هزینه بیشتری دارد و هم تضمینی برای کیفیت و اصالت دارو در آن وجود ندارد. با این حال بیمار نمیتواند منتظر بماند. حتی اگر احتمال عوارض جانبی بیشتر یا کیفیت پایینتر وجود داشته باشد، چارهای جز تهیه دارو نداریم.»
او افزود: «شرکتهای دارویی که امکان خرید مستقیم محصولاتشان برای ما وجود ندارد، گاهی داروهایی را که به پایان تاریخ مصرفشان نزدیک شدهاند به برخی کشورهای عربی ارسال میکنند و این داروها سپس از طریق همان کشورها به ایران وارد میشوند. همه قدرتهای بزرگ از جمله کشورهای اروپایی و آمریکا در شکلگیری این بازار غیررسمی مسئول هستند.»
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
اگرچه تحریمها و محدودیتهای بانکی وضعیت دارو در ایران را با چالشهای جدی روبهرو کرده اما فساد داخلی و ناکارآمدی ساختاری وضعیت را وخیمتر کرده است. بدهی انباشته بیمهها، کمبود بودجه در بخش سلامت، ضعف نظارت بر زنجیره تامین و توزیع دارو و گسترش بازار غیررسمی از جمله چالشهایی هستند که سالها پیش از جنگ نیز نظام دارویی ایران با آنها دستوپنجه نرم میکرد.