شهروندان ایرانی با افزایش سرسامآور قیمت مواد غذایی، دارو و دیگر کالاها روبهرو شدهاند. همزمان، اقتصاد کشور شاهد موج گسترده بیکاری و تعطیلی کسبوکارها بوده؛ وضعیتی که در نتیجه خسارت حملات به صنایع کلیدی و همچنین قطع چندماهه اینترنت از سوی دولت ایجاد شده است.
تسلط ایران بر تنگه هرمز جریان تامین انرژی جهان را مختل کرده و اقتصاد جهانی را تحت فشار قرار داده است، اما همزمان مشکلات اقتصادی جمهوری اسلامی توان این کشور برای ادامه جنگ و مقاومت در برابر خواستههای واشنگتن را به آزمون گذاشته است.
آگهی
آگهی
هادی کحالزاده، اقتصاددان ایرانی و پژوهشگر دانشگاه برندایس، گفت هزینه اقتصادی جنگ و محاصره دریایی آمریکا «برای ایران بسیار سنگین و بیسابقه» بوده است. با این حال او تاکید کرد ایران دههها فشار اقتصادی و تحریم را پشت سر گذاشته و توان سازگاری آن هنوز از بین نرفته است.
کحالزاده گفت: «ایران احتمالا میتواند از فروپاشی کامل اقتصادی یا کمبود کامل کالاهای اساسی جلوگیری کند، اما بهای آن بسیار سنگین خواهد بود.» او افزود: «هزینه اصلی به مردم عادی ایران منتقل میشود؛ از طریق تورم بالاتر، فقر بیشتر، خدمات ضعیفتر و زندگی روزمرهای بسیار دشوارتر.»
صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده اقتصاد ایران طی سال آینده حدود شش واحد درصد کوچکتر شود.
مرکز آمار ایران نیز در اواسط آوریل اعلام کرد نرخ تورم سالانه به ۵۳.۷ درصد رسیده و تورم مواد غذایی در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته از ۱۱۵ درصد عبور کرده است.
در همین حال، ارزش ریال ایران طی یک سال گذشته بیش از نصف کاهش یافته و در پایان ماه گذشته به پایینترین سطح تاریخی خود یعنی هر دلار آمریکا معادل ۱.۹ میلیون ریال رسیده است.
بحران اقتصادی همچنین به نارضایتی گستردهای که در دی ماه به شکل اعتراض در سراسر کشور شکل گرفت، دامن زده است.
جهش شدید قیمت کالاهای اساسی
حسین فرمانی، راننده تاکسی ۵۶ ساله، زیر پلی در مرکز تهران همراه دیگر رانندگان منتظر مسافر بود. او پس از برداشتن فلاکس از صندوق عقب خودرویش برای خود چای ریخت و از افزایش شدید قیمتها در یک سال گذشته سخن گفت.
به گفته او علاوه بر کالاهایی مانند شیر، قیمت چای نیز از زمان آغاز جنگ بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته است.
حسین فرمانی گفت: «اگر اوضاع همینطور ادامه پیدا کند، خیلی بیشتر از این آسیب خواهیم دید.»
قیمتها طی دو سال گذشته نیز روند صعودی داشت، اما بررسی فروشگاههای مواد غذایی تهران توسط خبرگزاری آسوشیتدپرس نشان داد از فوریه و پیش از آغاز جنگ، افزایشهای شدیدی رخ داده است؛ قیمت مرغ و گوشت گوسفند ۴۵ درصد، برنج ۳۱ درصد و تخممرغ ۶۰ درصد افزایش یافته است.
مقامهای ایرانی اقداماتی را برای کاهش فشار اقتصادی بر مردم اعلام کردهاند، اما بسیاری از این سیاستها، از جمله افزایش ۶۰ درصدی حداقل دستمزد و اجرای طرحهای کوپن برای کالاهای اساسی به خودی خود به تشدید تورم دامن زدهاند.
تیمور رحمانی، اقتصاددان دانشگاه تهران، اخیرا در روزنامه اقتصادی «دنیای اقتصاد» نوشت این سیاستها عامل افزایش بیشتر تورم شدهاند. از زمان آغاز جنگ، رایگان شدن کرایه اتوبوس و مترو در تهران نیز فشار بیشتری بر رانندگان تاکسی وارد کرده است.
محمد دلجو، راننده ۷۳ ساله دیگری که در همان محل منتظر مسافر بود، گفت با درآمد روزانه چهار دلاری از خانوادهای چهار نفره حمایت میکند. او گفت کمبود کالا در فروشگاهها وجود ندارد و مشکل اصلی را «گرانفروشی» دانست.
دلجو گفت: «فقط چیزهایی را میخریم که کاملا ضروری است؛ مثل نان و سیبزمینی. حتی تخممرغ هم برای ما خیلی گران شده است.» او افزود قیمت لاستیک و دیگر قطعات خودرو در کمتر از یک سال پنج برابر شده است. دلجو گفت: «امروز یک قیمت، فردا یک قیمت دیگر. مگر چنین چیزی ممکن است؟»
در بحبوحه بیکاری گسترده، بسیاری از ایرانیان به دنبال راههای تازهای برای کسب درآمد هستند.
علیاصغر نهاردانی، ۳۲ ساله، گفت شرکت تاکسی اینترنتی که برای آن کار میکرد بیش از یک ماه است حقوقش را پرداخت نکرده و او برای تامین هزینههای زندگی به دستفروشی روی آورده است.
او گفت: «فقط روز را به شب میرسانیم و سعی میکنیم در شرایط جنگی دوام بیاوریم.»
جنگ و فروپاشی طبقه متوسط ایران
بسته شدن تنگه هرمز قیمت انرژی را در سراسر جهان افزایش داده، اما در ایران این جنگ به مرحله تازهای از فروپاشی طبقه متوسطی تبدیل شده که زمانی گسترده و مرفه بود.
محمد فرزانگان، استاد اقتصاد خاورمیانه در دانشگاه ماربورگ، توضیح داد که طبقه متوسط ایران تا سال ۲۰۱۹ به حدود ۵۵ درصد جمعیت کاهش یافته بود. او گفت تحریمهای جدید، جنگها، فساد و سوءمدیریت اقتصادی این رقم را باز هم پایینتر آورده است.
بر اساس گزارشی که اواخر مارس توسط نهاد توسعهای سازمان ملل منتشر شد، جنگ احتمالا چندین میلیون ایرانی دیگر را به زیر خط فقر خواهد برد.
یک مربی بدنسازی در مرکز تهران بحران اقتصادی را «بحران سلامت روان» برای جامعه ایران توصیف کرد. او گفت بسیاری از مشتریانش دیگر توان پرداخت هزینه جلسات تمرینی را ندارند و مشتریان باقیمانده بیشتر درباره مقابله با نشانههای افسردگی صحبت میکنند.
این زن که به دلیل نگرانیهای امنیتی نخواست نامش فاش شود، در پیامی صوتی در تلگرام گفت: «سیستم در حال فروپاشی است. اخراجها در کارخانهها، شرکتها، استارتاپها و هر جایی که فکرش را بکنید، اتفاق میافتد.»
او افزود خرید مواد غذایی را به شدت کاهش داده است و گفت: «آخرین بار حدود دو ماه پیش گوشت خریدم.» این مربی همچنین گفته جلسات رواندرمانی خود را که پس از طلاقش آغاز کرده بود، متوقف کرده است. او گفت: «در مقطع کارشناسی ارشد روانشناسی تحصیل میکنم و همین به من کمک کرده اضطرابم را مدیریت کنم.»
یکی از ساکنان شهر کرج نیز گفت فروش بیمهنامههای خودرو و خانه در شرکت بیمه محل کارش به شدت کاهش یافته و خانوادهها به سمت فقر کشیده میشوند.
او که در اعتراضات ضد حکومتی دی ماه شرکت کرده بود، دلیل این وضعیت را «فساد شدید ساختاری» و حمایت پرهزینه جمهوری اسلامی از گروههای مسلح در لبنان، یمن و عراق دانست.
او در پیامی در واتساپ نوشت: «بیشتر مردم، دولت و جاهطلبیهایش را مقصر میدانند.»
رهبران به صرفهجویی فراخوان میدهند
رهبران ایران در تلاش برای تقویت جبهه داخلی، ضمن ابراز همدردی با مردم، از آنها خواستهاند فشارهای اقتصادی را به خاطر جنگ تحمل کنند.
مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، روز جمعه در مجموعهای از پیامها در کانال رسمی تلگرام خود مرحله کنونی جنگ را «نبرد اقتصادی» توصیف کرد و از کارفرمایان خواست «تا حد امکان از اخراج نیروها خودداری کنند.»
بر اساس گزارشها، مجتبی خامنهای در اوایل جنگ در حملات اسرائیل زخمی شده و هنوز در انظار عمومی ظاهر نشده است.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران که به یکی از چهرههای کلیدی در مدیریت جنگ و مذاکرات با آمریکا تبدیل شده است از مردم خواست در هزینههای خود «صرفهجویی» کنند. او در حساب تلگرام رسمی خود نوشت مدیران دولتی و مردم «وظیفه دارند برای کاهش پیامدهای اقتصادی به یکدیگر کمک کنند.»
محاصره آمریکا تجارت حیاتی ایران در خلیج فارس را محدود کرده است.
محمد فرزانگان، استاد اقتصاد خاورمیانه برآورد میکند بیش از ۹۰ درصد تجارت ایران، بهویژه صادرات نفتی که میلیاردها دلار درآمد ایجاد میکند، از بنادر جنوبی کشور انجام میشود.
در همین حال حسین فرمانی، راننده تاکسی گفت حاضر نیست آنچه را «صلح تحقیرآمیز» با آمریکا و اسرائیل توصیف کرد، بپذیرد. او گفت: «کشوری که این همه شهید داده و این همه آدم آماده فدا کردن جانشان دارد، نمیتواند اجازه دهد دیگران از آن سوی دنیا برایش تعیین تکلیف کنند.»