در پی دستور ترامپ برای آغاز محاصره تنگه هرمز، سنتکام از ساعت ۱۷:۳۰ روز دوشنبه به وقت تهران محاصره تردد دریایی ورودی و خروجی به همه بندرهای ایران در خلیج فارس و دریای عمان را آغاز کرد. با توجه به این که عمده صادرات ایران از این بنادر انجام میشود، این محاصره چه آسیبی به اقتصاد ایران وارد خواهد کرد؟
میعاد ملکی، مقام ارشد پیشین مسئول تحریمها در وزارت خزانهداری آمریکا و پژوهشگر ارشد «بنیاد دفاع از دموکراسیها» در تحلیلی زیان ناشی از این محاصره دریایی به اقتصاد ایران را روزانه حدود ۴۳۵ میلیون دلار برآورد کرد.
آگهی
آگهی
آقای ملکی نوشت: «محاصره دریایی تنگه هرمز از سوی ایالات متحده حدود ۲۷۶ میلیون دلار روزانه از محل صادرات از دست رفته به ایران خسارت وارد میکند. این محاصره همچنین روزانه ۱۵۹ میلیون دلار واردات را مختل میکند و در مجموع حدود ۴۳۵ میلیون دلار در روز یا ۱۳ میلیارد دلار در ماه به اقتصاد ایران خسارت وارد میکند.»
به گفته این تحلیلگر، بیش از ۹۰ درصد تجارت سالانه ۱۰۹.۷ میلیارد دلاری ایران از طریق خلیج فارس انجام میشود. حدود ۸۰ درصد از درآمد دولت از صادرات از بخش نفت و گاز تامین میشود که این میزان معادل ۲۳.۷ درصد تولید ناخالص داخلی است. در این میان، حدود ۵۳ میلیارد دلار درآمد تنها از محل جزیره خارک حاصل میشود.
صادرات نفت خام
به گفته آقای ملکی، ایران روزانه ۱.۵ میلیون بشکه نفت خام صادر میکند و با محاسبه بهای نفت در زمان جنگ یعنی ۸۷ دلار به ازای هر بشکه، ۱۳۹ میلیون دلار در روز از این محل درآمد کسب میکند.
بنابر گزارشها، بیش از ۹۰ درصد از نفت ایران از طریق پایانههای مستقر در جزیره خارک صادر میشود. این جزیره در عمق خلیج فارس قرار دارد و هیچ جایگزین مناسبی برای آن وجود ندارد. در نتیجه، محاصره دریایی تنگه هرمز از سوی آمریکا ممکن است یکشبه این درآمد را از بین ببرد.
با این حال، باید توجه داشت که این امر در صورتی محقق میشود که محاصره تنگه هرمز از سوی آمریکا منجر به توقف کامل صادرات نفت ایران شود. به گفته تحلیلگران دیگر، میزان زیان احتمالی ایران به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله این که محاصره آمریکا عملا تا چه حد نفوذناپذیر باشد و ایران تا چه حد بتواند صادرات نفت خود را از طریق پایانه «جاسک» که خارج از تنگه هرمز قرار دارد، انجام دهد.
همچنین، بنابر دادههای موسسه «کپلر»، ایران تا اواخر ماه مارس حدود ۱۵۴ میلیون بشکه نفت روی نفتکشهای شناور خارج از خلیج فارس دارد.
از سوی دیگر، چین بزرگترین خریدار نفت ایران است و بیش از ۸۰ درصد از صادرات نفت ایران به چین انجام میشود.
دونگ جون، وزیر دفاع چین روز دوشنبه ساعاتی پس از آغاز محاصره تنگه هرمز از سوی آمریکا، در بیانیهای گفت: «کشتیهای ما در حال تردد در تنگه هرمز هستند. ما با ایران توافقهای تجاری و انرژی داریم. ما به آنها احترام میگذاریم و پایبند خواهیم بود و انتظار داریم که دیگران در امور ما دخالت نکنند.»
او افزود: «ایران کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد و این مسیر برای ما باز است.»
صادرات محصولات پتروشیمی
به گفته آقای ملکی، ایران در ۹ماهه سال ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، حدود ۱۹.۷ میلیارد دلار، معادل روزانه حدود ۵۴ میلیون دلار محصولات پتروشیمی صادر کرده و تقریبا همه این صادرات از پایانههای «عسلویه»، «امام خمینی» و «شهید رجایی» انجام شده است که همگی در محدوده محاصره قرار دارند.
با توجه به این که چنین حجم صادراتی از مسیر زمینی امکانپذیر بهنظر نمیرسد، انتظار میرود که این صادرات نیز به صورت گسترده کاهش یابد.
تجارت غیرنفتی
تجارت غیرنفتی ایران در سال به ۵۱.۷ میلیارد دلار، یعنی حدودا روزانه ۱۴۱ میلیون دلار رسید. اگر محصولات پتروشیمی را از آن حذف کنیم، این مقدار به روزانه حدود ۸۸ میلیون دلار میرسد، یعنی روزانه این میزان کالا شامل مواد معدنی، فلزات و بسیاری اقلام دیگر از طریق بنادر ایران جابجا میشود که در صورت برقراری محاصره کامل، حدود ۹۰ درصد آن متوقف میشود.
پر شدن مخازن نفتی
به گفته آقای ملکی، در صورت توقف صادرات نفت ایران، یکی از موضوعات مهم مساله ذخیرهسازی نفت و زمان پر شدن ذخایر است.
او گفت: «ایران در مجموع حدود ۵۰ تا ۵۵ میلیون بشکه ظرفیت ذخیرهسازی نفت روی خشکی دارد که تقریبا ۶۰ درصد آن پر است و ظرفیت خالی حدود ۲۰ میلیون بشکه است. با مازاد تولید ۱.۵ میلیون بشکه در روز که در شرایط عادی صادر میشود، این ظرفیت ظرف حدود ۱۳ روز پر خواهد شد. پس از آن، ایران مجبور میشود چاهها را ببندد.»
این پژوهشگر افزود: «اهمیت این موضوع به این دلیل است که وقتی چاههای نفتِ بالغ بسته میشوند، آب زیرین بهسرعت به داخل مخزن هجوم میآورد؛ فرایندی که به آن مخروطیشدن آب (water coning) گفته میشود. قطرات نفت برای همیشه در منافذ سنگ به دام میافتند. این نفت دیگر هرگز قابل بازیابی نخواهد بود.»
به گفته او، میادین نفتی ایران در حال حاضر با افت ظرفیت سالانه پنج تا هشت درصد مواجهاند و توقف اجباری چاهها میتواند ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه در روز از ظرفیت تولید را بهطور دائمی نابود کند. این به معنای کاهش همیشگی ۹ تا ۱۵ میلیارد دلار درآمد سالانه است.