جایزه آب استکهلم که به کاوه مدنی اعطا شده، از دستاوردهای برجسته در استفاده پایدار و حفاظت از منابع آب قدردانی میکند.
کاوه مدنی که در تهران پس از انقلاب بزرگ شده است، از همان بدو تولد با کمبود آب و زیرساختهای فرسوده از جنگ روبهرو بود.
آگهی
آگهی
به همین دلیل، اینکه او در ۴۴ سالگی برنده جایزه معتبر آب استکهلم (منبع به زبان انگلیسی) شود که به «نوبل آب» مشهور است، چندان هم اتفاقی به نظر نمیرسد.
با وجود اینکه مدنی جوانترین برنده این جایزه در تاریخ آن است، مسیر حرفهای او طولانی و پرپیچوخم بوده است. او برای بازگشت به کشور و پذیرفتن سمت معاونت سازمان محیط زیست ایران از یک کرسی دانشگاهی معتبر در اروپا چشم پوشید، اما خیلی زود به عنوان دشمن نظام عملا به تبعید رانده شد.
مدنی که زمانی از سوی رسانهها «تروریست آب» لقب گرفته بود، اکنون مدیر موسسه دانشگاهی سازمان ملل متحد برای آب، محیط زیست و بهداشت (UNU-INWEH) است؛ نهادی که به «اتاق فکر آبی سازمان ملل» معروف است و او از این جایگاه دانش خود را در اختیار دولتهای سراسر جهان میگذارد.
مدنی نخستین مقام سازمان ملل و نخستین سیاستمدار سابق است که در ۳۵ سال تاریخ این جایزه آن را دریافت میکند.
«ورشکستگی آبی»: افشای شکستهای ساختاری در نظامهای جهانی آب
فارغ از داستان شخصی، مهمترین سهم مدنی در دانش جهانی آب شاید مفهوم «ورشکستگی آبی» باشد؛ اصطلاحی که او به جای تعبیر رایجتر «بحران آب» وارد ادبیات کرده است.
او استدلال ظریف اما مهمی دارد: بحران به معنای شوک موقتی است که میتوان از آن عبور کرد، اما ورشکستگی وضعیتی از فروپاشی ساختاری و شاید نقطهای بیبازگشت است.
او در گزارشی سرنوشتساز از سوی سازمان ملل که ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شد اعلام کرد که کره زمین اکنون وارد عصر ورشکستگی جهانی آب شده است؛ دورانی که در آن بسیاری از حوضههای آبریز و سفرههای آب زیرزمینی توان بازگشت به شرایط تاریخی خود را از دست دادهاند.
از «تروریست آب» تا برنده «نوبل آب»
با این حال انتقاد از ناکامیهای ساختاری در ایران برای مدنی پرهزینه شد.
سوءمدیریت منابع آب در کشور موضوعی بهشدت حساس از نظر سیاسی است، زیرا کشت محصولات آببر در مواجهه با تحریمهای بینالمللی بخشی از امنیت ملی تلقی میشود.
فعالیتهای محیط زیستی مدنی باعث شد او نیز در سرکوب کارشناسان محیط زیست ایران در سال ۲۰۱۸ از سوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی گرفتار شود.
رسانههای نزدیک به حاکمیت او را «تروریست آب» و «زیستتروریست» خواندند و متهمش کردند که از پروژههای آبی و محیط زیستی به عنوان پوششی برای جاسوسی خارجی استفاده میکند.
مدنی همان سال ناچار شد از سمت دولتی خود استعفا دهد و از کشور بگریزد. همکارش، فعال حفاظت از حیات وحش کاووس سیدامامی، در بازداشت و در شرایطی مشکوک جان باخت.
ایران که هشدارهای او را نادیده گرفته بود، همچنان با بحرانی فزاینده در حوزه آب روبهرو است؛ بحرانی که اوایل امسال به قطع آب و اعتراضهای بیشتر انجامید. آغاز جنگ علیه ایران هم فقط این فاجعه را عمیقتر کرده است؛ آلایندهها به منابع آبی راه پیدا میکنند و زیرساختهای نمکزدایی در سراسر منطقه در معرض تهدید قرار گرفتهاند.
«پرطرفدارترین دانشمند حوزه آب در جهان»
با نزدیک به یک میلیون دنبالکننده در شبکههای اجتماعی، صدای مدنی در سراسر جهان نادیده گرفته نمیشود.
او با استفاده از مستندها، کارزارهای دیجیتال فراگیر و روایتگری ساده، دادههای پیچیده هیدرولوژیک را به محتوایی تبدیل کرده که نسلی از جوانان کنشگر اقلیمی را به تحرک واداشته است.
این باور که مردم عادی باید بخشی از راهحل باشند، رویکرد علمی او را نیز شکل میدهد. بیشتر مدلهای مدیریت آب بر این فرض استوار است که کشاورزان، دولتها و توسعهدهندگان برای رسیدن به منصفانهترین نتیجه همکاری میکنند، اما مدنی میگوید در عمل به ندرت چنین میشود.
برای مثال وقتی کشاورزی مطمئن نباشد که همسایهاش مصرف آب را کاهش دهد، انگیزهای برای کاهش مصرف خود ندارد. هر دو بیش از نیازشان برداشت میکنند و منبع مشترک فرو میپاشد.
مدنی در مصاحبهای با رویترز نظریه بازیها را «ریاضیات همکاری و تعارض» توصیف کرده بود؛ او با بهکارگیری این نظریه در حکمرانی آب، مدلهایی ارائه کرده که این واقعیت را در نظر میگیرد و آنها را برای سیاستگذاران درگیر مناقشات واقعی بر سر آب بسیار کارآمدتر میکند.
مدنی در مقام یک مقام سازمان ملل در بالاترین سطوح برای آن تلاش میکند که آب به ستون مرکزی مذاکرات جهانی اقلیمی تبدیل شود و آن را ستون فقرات صلح، امنیت و پایداری میداند.