روز یکشنبه در حالی مصادف با گذشت یکصد روز از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران است که جمهوری اسلامی هنوز برای پیکر علی خامنهای، رهبر پیشین خود مراسم تشییع و خاکسپاری برگزار نکرده است.
علی خامنهای در اولین دقایق جنگ در اقامتگاهش در تهران مورد هدف قرار گرفت و کشته شد. مجلس خبرگان ایران هشت روز بعد مجتبی خامنهای، فرزند او را به عنوان رهبر جدید و جانشینش معرفی کرد.
آگهی
آگهی
هرچند تعویق مراسم تشییع و خاکسپاری علی خامنهای در روزهای ابتدایی و پرالتهاب جنگ تا حدی منطقی به نظر میرسید اما با گذشت زمان و کاهش سطح تنشها در منطقه این پرسش پررنگ و پرنگتر شد که چرا خاکسپاری او برگزار نمیشود. این در حالی است که مراسم تشییع و خاکسپاری علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران که در طول جنگ کشته شد، برگزار شده است.
مراسم تشییع و خاکسپاری فرماندهانی که در روز نخست جنگ همزمان با علی خامنهای کشته شدند نیز برگزار شده است. خانواده و نزدیکان علی خامنهای هم اخیرا مراسم یادبودی برای دیگر کشتهشدگان در حمله به اقامتگاه او از جمله اعضای خانوادهاش برگزار کردند.
چرا مراسم تشییع و خاکسپاری برگزار نشده است؟
دلیل اصلی عدم برگزاری مراسم تشییع و خاکسپاری علی خامنهای را میتوان ملاحظات امنیتی دانست. احتمالا مقامهای جمهوری اسلامی از زمان آغاز جنگ تاکنون شرایط را از نظر امنیتی عادی تصور نکردهاند. عدم انتشار صدا و تصویر از مجتبی خامنهای و برگزاری مراسم سالگرد درگذشت روحالله خمینی بدون حضور رهبر و روسای قوای مجریه و مقننه نشاندهنده این وضعیت امنیتی جدید برای حکومت ایران است.
البته باید در نظر داشت که غیبت مجتبی خامنهای علاوه بر دلایل امنیتی میتواند به دلیل وضعیت جسمانی او پس از حمله ۹ اسفند به بیت رهبری نیز باشد.
مقامهای جمهوری اسلامی در اظهارات خود در مورد مراسم تشییع و خاکسپاری علی خامنهای از حضور «چند میلیون نفر» در این مراسم سخن گفتهاند. به گفته آنها مراسم در سه شهر تهران، قم و مشهد برگزار خواهد شد. گفته میشود علی خامنهای قرار است بنا به وصیت و طبق توصیه نزدیکانش در حرم امام رضا، هشتمین امام شیعیان در مشهد به خاک سپرده شود.
برنامهریزی برای برگزاری یک مراسم بزرگ آنطور که مورد نظر مسئولان جمهوری اسلامی است مستلزم تمهیدات امنیتی و تدارکات گسترده است. مقامهای امنیتی ایران از یاد نبردهاند که در چهارمین سالگرد کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده سابق سپاه قدس در سال ۱۴۰۲ در کرمان دو انفجار روی داد که دهها کشته و زخمی برجای گذاشت.
در جریان مراسم خاکسپاری قاسم سلیمانی در سال ۱۳۹۸ نیز دستکم ۵۶ نفر بر اثر ازدحام جمعیت کشته شدند.
همچنین، به نظر میرسد که تدارکات برگزاری مراسم چند میلیونیِ تشییع پیکر آقای خامنهای از جمله جذب عزادار از سراسر کشور، تامین مهمان خارجی، تامین وسايل نقلیه، اسکان مسافران و تامین غذای آنها نیز با توجه به بحران اقتصادی و خسارتهای وارده از جنگ، برای دولت و سپاهپاسداران دشوارتر از گذشته شده باشد.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
شرایط جنگی
علاوه بر این شرایط کنونی ایران به وضعیت پیش از ۹ اسفند بازنگشته است. ایران و آمریکا در وضعیت آتشبس شکننده قرار دارند و تنش نظامی در تنگه هرمز و منطقه خلیج فارس هر از چندگاه خبرساز میشود. این در حالی است که مذاکرات تهران با آمریکا برای دستیابی به تفاهم در زمینه تمدید آتشبس و آغاز دوره مذاکره چند هفتهای (بنا به گزارشها ۶۰ روزه) ادامه دارد.
وضعیت امنیتی کشور و تداوم شرایط جنگی باعث شده است که برنامهها، سخنرانیها و حضورهای از قبل قابل پیشبینی مسئولان ارشد حکومت ایران لغو شود. به عنوان مثال جلسات مجلس شورای اسلامی ایران دیگر به صورت منظم و علنی برگزار نمیشود و گفته میشود نمایندگان در انتظار کسب اجازه از مجتبی خامنهای برای رایگیریهای مجازی هستند.
رهبر ایران به طور سنتی هر سال در روز ۱۴ خرداد همزمان با سالگرد درگذشت روحالله خمینی در بهشت زهرای تهران سخنرانی میکرد. این مراسم امسال تنها با قرائت پیام مجتبی خامنهای و بدون سخنرانی حسن خمینی، نوه بنیانگذار جمهوری اسلامی برگزار شد.
تلاش برای بهرهبرداری سیاسی و تبلیغاتی
اظهارات جسته و گریخته مقامهای کشور در مورد برگزاری مراسم تشییع و خاکسپاری علی خامنهای نشان میدهد که مقامهای جمهوری اسلامی به دنبال برگزاری هرچه گستردهتر این مراسم هستند تا بتوانند آن را رویدادی در سطح مراسم تشییع روحالله خمینی در سال ۱۳۶۸ جلوه دهند.
به همین دلیل به نظر میرسد آنها به برگزاری یک مراسم حداقلی برای خاکسپاری علی خامنهای حتی با وجود توجیهات امنیتی تن نمیدهند. محمدامین توکلیزاده، معاون اجتماعی شهرداری تهران گفته است که جمعیتی «۱۵ تا ۲۰ میلیون نفری» برای حضور در مراسم تشییع پیکر علی خامنهای پیشبینی میشود.
در این میان حضور یا عدم حضور مجتبی خامنهای، مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری و دیگر مقامهای کشور در مراسم تشییع رهبر پیشین نیز احتمالا از جمله عوامل تاثیرگذار بر تصمیمگیریها در این زمینه است.
این فرضیه نیز مطرح است که مراسم تشییع و خاکسپاری علی خامنهای برای مقامهای جمهوری اسلامی تنها ادای احترام به رهبر ۳۷ ساله کشور نیست بلکه تکهای از پازل مشروعیت بخشی به رهبری مجتبی خامنهای محسوب میشود. بعید نیست که مسئولان ایران با بسیج گسترده طرفداران خود مدعی «بیعت میلیونی» عزاداران با پسر رهبر فقید شوند.
تلاش برای بهرهبرداری سیاسی و تبلیغاتی از مراسم تشییع و خاکسپاری رهبر پیشین هنگامی اهمیت بیشتری پیدا میکند که در نظر گرفته شود که تنها چند ماه از کشتار گسترده معترضان دی ماه میگذرد و نظام سیاسی ایران پس از این رویداد بیش از پیش با بحران مشروعیت روبرو شده است.
یک خاکسپاری غیرمعمول و استثنایی
از سوی دیگر باید در نظر داشت که مراسم تشییع و خاکسپاری رهبر پیشین جمهوری اسلامی یک رویداد استثنایی و نامتعارف از بسیاری جنبهها خواهد بود. منحصربه فردترین جنبه این رویداد فاصله زمان مرگ با زمان تشییع و خاکسپاری خواهد بود.
هرچند این فرضیه نیز مطرح شده که ممکن است بقایای پیکر علی خامنهای به طور موقت به خاک سپرده شده باشد تا بعدا در زمان مناسب تشییع و به طور دائمی به خاک سپرده شود. این اتفاق برای پیکر حسن نصرالله، رهبر پیشین گروه حزبالله افتاد.
با این حال وجهه نامناسب نبش قبر در دین اسلام ممکن است مانع از اجرای چنین سناریویی شده باشد. هرچند تاکید و توصیه در میان علمای تشیع بر این است که جسد در اسرع وقت به خاک سپرده شود مگر اینکه ضرورتی مانع از آن شود.
هرچند شرایط امنیتی میتواند چنین ضرورتی تلقی شود اما نگهداری جسد برای بیش از سه ماه و در حالی که مراسم چهلم نیز سپری شده است امری بسیار نامتعارف و غیرمعمول محسوب میشود.
دفن میت (غسل، کفن، نماز میت و خاکسپاری) از واجبات کفایی محسوب میشود. احترام به میت هم در دین اسلام باعث میشود که جسد پس از انجام مقدمات شرعی در اسرع وقت به خاک سپرده شود. یکی از این مقدمات شرعی اقامه نماز میت است. انتظار میرود که نماز میت بر پیکر علی خامنهای توسط فردی در حد و اندازه مقام رهبری او اقامه شود. فردی که قاعدتا باید مجتبی خامنهایِ غایب از انظار عمومی، یا یکی از مراجع تقلید باشد.
این جنبه از مراسم تشییع و خاکسپاری علی خامنهای نیز احتمالا با مراسم خرداد ۱۳۶۸ برای روحالله خمینی مقایسه خواهد شد. نماز میت بر پیکر روحالله خمینی را آیتالله محمدرضا گلپایگانی، از مراجع تقلید زمان و در حضور علی خامنهای و دیگر مقامهای جمهوری اسلامی اقامه کرد.