تخریب جنگل‌ها در یک سال حدود ۴۲ درصد کاهش یافته، اما احتمال تغییر رئیس‌جمهور می‌تواند این روند را معکوس کند.
دولت برزیل اعلام کرده است که جنگل‌زدایی در جنگل بارانی آمازون به پایین‌ترین سطح از زمان آغاز ثبت آمار در سال 1988 رسیده است.
آگهی
آگهی
بر اساس داده‌های رسمی ماهواره‌ای، میزان از دست رفتن سالانه جنگل‌ها بین اوت 2025 تا ژوئیه 2026 به 3335 کیلومتر مربع رسید که نسبت به 5731 کیلومتر مربع در سال پیش از آن 41.8 درصد کاهش نشان می‌دهد.
این ارقام نشان‌دهنده موفقیت تلاش‌های تازه برزیل تحت رهبری رئیس‌جمهور لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا برای مهار جنگل‌زدایی در آمازون است؛ تلاشی که روند افزایشی دوران پیشین، یعنی دولت رئیس‌جمهور راست‌گرای افراطی ژایر بولسونارو را معکوس کرده است.
در دوره ریاست جمهوری ژایر بولسونارو، از 2019 تا 2022، میزان جنگل‌زدایی در آمازون حدود 60 درصد افزایش یافت و بر اساس آمار رسمی بیش از 45 هزار کیلومتر مربع جنگل پاک‌تراشی شد. دولت اعلام کرده است که تحت رهبری لولا جنگل‌زدایی از سال 2023 تاکنون 71 درصد کاهش داشته است.
یکی از نخستین اقدامات لولا پس از آغاز سومین دوره غیرمتوالی ریاست جمهوری‌اش در ژانویه 2023 احیای «طرح اقدام برای پیشگیری و کنترل جنگل‌زدایی در آمازون قانونی» بود که با سرواژه پرتغالی PPCDAm شناخته می‌شود. این طرح که در سال 2004 و در نخستین دولت او آغاز شده بود، در دوران بولسونارو کنار گذاشته شده بود.
لولا مقام‌های محیط زیستی را که دو دهه پیش این نقشه راه را تدوین کرده بودند دوباره به کار فراخواند و برای اجرای آن، مارینا سیلوا، چهره سرشناس محیط زیست را به عنوان وزیر محیط زیست منصوب کرد؛ او تا زمان استعفا در آوریل برای نامزدی در انتخابات کنگره این سمت را بر عهده داشت. ژواو پائولو کاپوبیانکو، معاون پیشین او و وزیر کنونی، نیز برای پیشبرد این طرح به دولت پیوست.
دولت برزیل چگونه جنگل‌زدایی را مهار کرد
این طرح بر چهار ستون استوار است: تقویت پایش و اجرای قانون؛ ترویج اقتصاد پایدار؛ مدیریت مناطق حفاظت‌شده و تعیین نحوه استفاده از جنگل‌های عمومی فاقد کاربری مشخص؛ و استفاده از مقررات و مشوق‌های مالی برای کاهش جنگل‌زدایی.
اقدامات شامل بازگرداندن جریمه‌ها برای پاک‌تراشی غیرقانونی جنگل که از طریق ماهواره‌ها شناسایی می‌شود بود؛ روشی که به عنوان موثرترین ابزار برای مهار جنگل‌زدایی شناخته می‌شود و در دوره بولسونارو متوقف شده بود. دولت همچنین پیشنهاد کرد مالکانی که در اراضی آنها جنگل‌زدایی غیرقانونی انجام شده است از دریافت وام بانکی محروم شوند و بودجه بیشتری به شهرداری‌های اولویت‌دار آمازون که کاهش در از دست رفتن جنگل‌ها را نشان داده‌اند اختصاص داد. همچنین بودجه‌ای برای مقابله با جرایم محیط زیستی و توسعه خطوط اعتباری یارانه‌ای برای کسب‌وکارهای پایدار در آمازون اختصاص یافت.
مارسیو آسترینی، دبیر اجرایی «رصدخانه اقلیم» که شبکه‌ای از گروه‌های محیط زیستی برزیل است، می‌گوید: «فرمول همیشه یکسان است و جواب می‌دهد. سال‌ها پیش دیدیم که در برزیل کار کرد و اکنون دوباره شاهد آن هستیم: عزم، حضور و اجرای قانون در میدان، مبارزه با جرم و پایبندی به قانون.»
آسترینی اضافه می‌کند که نرخ‌های جنگل‌زدایی اعلام‌شده در 16 اکتبر نشان می‌دهد تعهد برزیل برای رسیدن به جنگل‌زدایی صفر تا سال 2030 بدون لطمه زدن به اقتصاد این کشور دست‌یافتنی است.
او می‌افزاید: «بخش کشاورزی در حالی رکوردهای تولید و صادرات را ثبت کرده که جنگل‌زدایی کاهش یافته است. آمار امروز روایت نادرستی را که می‌گوید حفاظت از محیط زیست مانع توسعه برزیل می‌شود، رد می‌کند.»
جنگل‌زدایی و دیگر تغییرات کاربری زمین بزرگترین منبع انتشار گازهای گلخانه‌ای در برزیل است؛ گازهایی که موجب گرمایش جهانی می‌شوند. اهمیت این موضوع در آمازون به‌ویژه بالاست، زیرا این جنگل مقادیر عظیمی دی‌اکسیدکربن را در خود ذخیره می‌کند و با تولید رطوبت جوی به تنظیم آب و هوا در مناطقی فراتر از آمریکای جنوبی کمک می‌کند.
رئیس‌جمهور بعدی می‌تواند سرنوشت آمازون را رقم بزند
با وجود پیشرفت در مهار جنگل‌زدایی، آمازون همچنان با تهدیدهایی ناشی از تغییرات اقلیمی، طرح‌های قانونی و احتمال تغییر در ریاست‌جمهوری برزیل روبه‌رو است.
تخریب ناشی از آتشسوزیهای جنگلی، برداشت چوب و خشکسالی حدود 40 درصد از آمازون را تحت تاثیر قرار داده و در سال‌های اخیر از پاک‌تراشی کامل پیشی گرفته است. یک ال نینوی قوی، یعنی گرم شدن دوره‌ای آب‌های استوایی اقیانوس آرام، می‌تواند با آوردن شرایط گرم‌تر و خشک‌تر که سوخت آتش‌سوزی‌ها را فراهم می‌کند، این تهدیدها را در سال‌های 2026 و 2027 تشدید کند.
شمار آتش‌ها در کل این بوم‌سازگان امسال نزدیک به پایین‌ترین سطوح تاریخی بود اما از چهارم اکتبر، زمانی که برزیلی‌ها در دور نخست انتخابات ملی رای دادند، سه برابر شده است. مقام‌ها در حال تحقیق‌اند که آیا این آتش‌ها به عمد و به دلایل سیاسی پیش از دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری در ماه جاری افروخته شده‌اند یا نه.
دانشمندان ناسا هشدار می‌دهند که شمارش رسمی آتش‌ها در تصاویر ماهواره‌ای ممکن است میزان خسارت را کمتر از واقع نشان دهد: در منطقه سانتارم، یک تحلیل اولیه حدود 40 درصد آتش‌سوزی بیشتر از آنچه داده‌های معمول آتش فعال نشان می‌دهد ثبت کرده است. مشاهدات ماهواره‌ای این آژانس نشان می‌دهد که از سپتامبر 2026 به بعد، آتش‌سوزی‌ها و انتشار دود در بخش‌های مرکزی و شرقی آمازون به شدت افزایش یافته است؛ آتشی که خشکسالی شدید مرتبط با ال نینو آن را شعله‌ور کرده است.
کاپوبیانکو، وزیر محیط زیست، می‌گوید مقام‌هایی که از فراز مناطق حفاظت‌شده پرواز کردند آتش‌ها را در الگویی هندسی مشاهده کردند؛ چیزی که نشان می‌دهد این آتش‌ها عمدا افروخته شده‌اند، هرچند هنوز مشخص نیست مسئول آن کیست. دود مدارس را در مانائوس، بزرگترین شهر آمازون برزیل، تعطیل کرده و به ساکنان توصیه شده از ماسک استفاده کنند.
فلاویو بولسونارو، سناتور و پسر رئیس‌جمهور پیشین ژایر بولسونارو، 47 درصد آرا را به دست آورد و سهم لولا 45 درصد بود. این دو در 25 اکتبر به دور دوم راه یافته‌اند.
دو نامزد دیدگاه‌هایی کاملا متفاوت درباره آینده جنگل بارانی دارند. کارشناسان اقلیم و حفظ محیط زیست هشدار می‌دهند پیروزی بولسونارو می‌تواند سیاست‌های مهار جنگل‌زدایی را به عقب برگرداند. او وعده داده است تا سال 2029، یعنی یک سال زودتر از هدف کنونی برزیل، به جنگل‌زدایی غیرقانونی پایان دهد. وعده انتخاباتی لولا فراتر می‌رود: رسیدن به جنگل‌زدایی خالص صفر تا سال 2030؛ به این معنا که بازسازی جنگل تمام از دست رفتن پوشش جنگلی، چه قانونی و چه غیرقانونی، را جبران کند.
«دستاوردی تاریخی» پس از «برچیدن گسترده سیاست‌های محیط زیستی»
کریستیانه مازتی از شاخه برزیل سازمان صلح سبز (گرین‌پیس) می‌گوید رکورد کمترین میزان جنگل‌زدایی بازتاب سیاست‌های موثری است که بسته به نتیجه انتخابات ریاست‌جمهوری ممکن است در معرض خطر قرار گیرد.
او می‌گوید: «کنگره برای تضعیف، به تعویق انداختن و برچیدن قوانین و مقرراتی که به حفاظت از محیط زیست کمک می‌کند کار کرده است. مجلس بعدی حتی نسبت به حفاظت محیط زیست خصمانه‌تر خواهد بود و بسته به ترکیب دولت فدرال آینده، خطر عقبگرد و افزایش شدید نرخ جنگل‌زدایی بالا می‌رود.»
مارینا سیلوا، وزیر پیشین، در بیانیه‌ای که جمعه 16 اکتبر منتشر شد گفت کاهش جنگل‌زدایی «دستاوردی تاریخی» برای مردم برزیل است و نتیجه انتخابات برای تداوم آن تعیین‌کننده خواهد بود.
او می‌گوید: «دولت ژایر بولسونارو با انکار واقعیت و برچیدن گسترده سیاست‌های محیط زیستی به مسئله حفاظت از محیط زیست و تغییرات اقلیمی نزدیک شد. فلاویو این نگاه و این شیوه عمل را به ارث برده و همان طور که بارها نشان داده قصد دارد آنها را ادامه دهد.»
او می‌افزاید: «کسانی که وجود مشکل را انکار می‌کنند به یقین هیچ اقدامی برای حل آن نخواهند کرد.»
بولسونارو در حالی که خود را مدافع محیط زیست معرفی می‌کند، تغییرات اقلیمی را انکار کرده و هنوز برنامه‌ای روشن برای حفاظت از آمازون یا حمایت مالی از جنگل‌ها ارائه نکرده است. او خواستار «به‌روز کردن» قوانین محیط زیست شده؛ اقدامی که بسیاری از فعالان محیط زیست آن را به معنای تضعیف این قوانین تفسیر می‌کنند.
کارزار انتخاباتی او در بیانیه‌ای اعلام کرد: «فلاویو بولسونارو مدافع محیط زیست و حامی کسانی است که جنگل‌های دست‌نخورده و رودخانه‌های پاک را حفظ می‌کنند.»