برنامههای ایلان ماسک برای مرکزهای داده فضایی شاید تا دهها سال دیگر عملی نشود، اما کارشناسان هشدار میدهند کشورها نباید تا آن زمان صبر کنند.
مرز بعدی رقابت جهانی در حوزه هوش مصنوعی (AI) و رایانش ابری ممکن است دیگر روی زمین نباشد.
شرکت اسپیسایکس متعلق به الون ماسک در حال خرید شرکت دیگر او در حوزه هوش مصنوعی، یعنی xAI است؛ اقدامی که بخشی به دلایل درآمدی و حتی بیشتر به قصد فرستادن مراکز داده به فضا انجام میشود.
کارشناسان میگویند تحقق چنین سناریویی دستکم چند دهه زمان میبرد، اما میتواند زنجیره تامین نرمافزار جهان را به یک انحصار فرازمینی آمریکایی وابسته کند.
در همین مسیر، بحث فرستادن خدمات رایانش ابری به مدار هم مطرح است؛ پدیدهای که شاید تنها پنج سال با آن فاصله داشته باشیم.
جرمن گوتیرس، پژوهشگر موسسه سیاست فضایی اروپا (ESPI)، با اشاره به پیشبینی ماسک درباره راهاندازی مراکز داده فضایی ظرف دو تا سه سال، گفت: «وقتی پای الون ماسک در میان باشد، من همیشه در ذهنم یک صفر نامرئی به هر پیشبینی او اضافه میکنم.»
اما گزارشی از ESPI برآورد کرده که یک مرکز داده رقابتی از نظر توان پردازشی «دستکم 20 سال» با ما فاصله دارد.
مراکز داده تاسیسات فیزیکی هستند که سامانههای رایانهای و حجم عظیمی از دادههای یک سازمان را در خود جا میدهند و امکان بازیابی آنها را در هر نقطه از جهان فراهم میکنند. این مراکز به انرژی بسیار زیادی برای کار کردن و خنک ماندن نیاز دارند و فضای زیادی را روی زمین اشغال میکنند.
خاویر ایزکیردو، مدیر راهبردی شرکت ماهوارهای هیسپاسات، گفت: یک مزیت دیگر، امنیت است. در فضا امنیت بیشتری وجود دارد چون داده بین فضا و زمین رفتوآمد نمیکند.
چرا فعلا مراکز داده را به فضا نخواهیم فرستاد
ایده مرکز داده فضایی این است که با انرژی خورشیدی کار کند و به این ترتیب مصرف انرژی آن بهمراتب کمتر شود.
فضا بسیار سردتر از زمین است، اما واقعیت متناقض این است که با وجود سرما، خنک کردن مراکز داده در مدار بسیار سختتر از روی زمین است.
گوتیرس گفت: «در فضا هیچ سیالی برای دفع حرارت وجود ندارد. شما فقط به رادیاتورها متکی هستید و عملا با قانون اشتفان-بولتزمان روبهرو میشوید»؛ قانونی که بر اساس آن، با افزایش اندک دما، میزان تشعشع حرارتی بهشدت بالا میرود.
این مسئله نیاز به زیرساخت عظیم مدیریت حرارت ایجاد میکند که از نظر اندازه و وزن از خود سختافزارهای پردازشی هم بزرگتر است.
دلیل دیگر این که مسیر مراکز داده فضایی طولانی خواهد بود این است که استارشیپ اسپیسایکس باید به بازاستفاده کامل و نرخ پرواز بالا برسد تا هزینه پرتاب عملا به سطح قیمت سوخت کاهش یابد. در عین حال، این فضاپیما هنوز حتی به مدار هم نرسیده است.
گوتیرس گفت: «هر کسی که به مراکز داده فضایی فکر میکند، چشمش به استارشیپ است، چون مدل کسبوکارشان، از جمله خود اسپیسایکس، به موفقیت استارشیپ گره خورده است.»
اما فراتر از هزینه پرتاب، بحث امکانپذیر بودن تعمیر قطعات موجود در این مراکز داده هم مطرح است.
در مدار، قطعات معمولا به دلیل آسیب ناشی از پرتوها تنها حدود پنج سال دوام میآورند. نگهداری چنین زیرساختی مستلزم اعزام رباتها به فضاست، در حالی که رباتهای امروزی هنوز توانایی انجام این نوع ماموریتها را ندارند. با این حال، شاید این همان مسیری باشد که شرکت تسلا، دیگر شرکت ماسک، به سوی آن حرکت میکند.
آیا آمریکا رایانش فضایی را در دست خواهد گرفت؟
گوتیرس استدلال میکند که هرچند مراکز داده مداری 20 سال با ما فاصله دارند، این فاصله فقط در صورتی 20 سال خواهد بود که از همین حالا روی آنها کار کنیم و هر کس این زیرساخت هوش مصنوعی را در اختیار بگیرد، میتواند خود فناوری را کنترل کند.
سم التمن، مدیرعامل و همبنیانگذار اوپناِیآی، گفته است که در نهایت هزینه محاسبات هوش مصنوعی تقریبا به سطح هزینه خود انرژی نزدیک میشود.
در مدار، انرژی خورشیدی عملا رایگان و پیوسته است. هر کس تولید برق ارزان مبتنی بر فضا را در اختیار بگیرد، میتواند بدون توجه به اقتصاد امروز، بر خدمات هوش مصنوعی مسلط شود. گوتیرس گفت: «اگر بگذاریم تمام این زیرساخت انرژی خورشیدی فضایی در انحصار آمریکاییها باشد، شاید با همین خطر روبهرو شویم.»
اما هیمانشو تایگی، همبنیانگذار شرکت هوش مصنوعی متنباز سنتیانت، معتقد است کنترل ماهوارهها به معنای بردن رقابت هوش مصنوعی نیست. او گفت: «خطر واقعی، یک ابرهوش مهارنشده علمی-تخیلی نیست، بلکه این است که در نهایت چه کسی کلیدها را در دست خواهد داشت».
او گفت اجرای مدلها روی ماهوارهها از نظر بنیادی تفاوتی با اجرای آنها در کارخانهها ندارد، چون هوش مصنوعی لبه در همهجا حضور خواهد داشت. به گفته او، آنچه باید موجب نگرانی شود، انباشت قدرت در سراسر لایههاست؛ از توان محاسباتی و استقرار گرفته تا توزیع، سرمایه و حکمرانی.
تایگی گفت: «وقتی یک گروه کوچک همزمان چند گلوگاه را در اختیار داشته باشد ـ از پرتاب و ارتباطات گرفته تا هوش مصنوعی، رباتیک و پلتفرمهای مصرفی ـ نتیجه چیزی شبیه یک الیگارشی است که تنظیمگری، رقابت با آن یا حتی حسابرسی جدیاش بسیار دشوار خواهد بود.»
ایالات متحده تنها کشوری نیست که روی مراکز داده فضایی کار میکند. چین منظومه «تری بادی» خود را در مدار مستقر کرده است؛ منظومهای از ماهوارهها که به طور فعال روی قابلیتهای رایانش لبه کار میکنند و محمولههای هوش مصنوعی را میزبانی میکنند.
جایگاه اروپا
در اروپا، با وجود ابراز علاقه به مراکز داده فضایی، هنوز طرح مشخصی وجود ندارد.
همانطور که این قاره در حوزه زیرساختهای رقابتی رایانش ابری عقب است و خدمات عمدتا در دست آمازون وب سرویسز و گوگل است، این خطر وجود دارد که همین وابستگی در فضا هم تکرار شود.
بر اساس قانون کلود اکت در آمریکا، شرکتهای آمریکایی میتوانند مجبور شوند خدمات خود را در هر نقطهای از جهان، از جمله اروپا، قطع کنند.
نهادهای تنظیمگر اتحادیه اروپا اکنون میدانند که حاکمیت دیجیتال مستلزم مالکیت و بهرهبرداری از زیرساخت است، نه تکیه بر تامینکنندگان خارجی.
گوتیرس، با یادآوری این که آخرین باری که اروپا یک چشمانداز روشن فضایی داشت به دوران راکت آریان 4 برمیگردد ـ سامانهای که زمانی رقابتیترین وسیله پرتاب در جهان بود ـ گفت: «اروپا آن نوع روحیه "برند بساز و برو جلو" را ندارد.»
در همین حال، هرچند ممکن است شکلگیری مراکز داده در فضا دو دهه طول بکشد، کاربردهایی مانند رایانش لبه در ایستگاههای فضایی میتوانند ظرف حدود پنج سال، بسته به پیشرفت در کاهش هزینه پرتاب و مهندسی حرارتی، محقق شوند.
ایزکیردو گفت: «اروپا باید آینده دادههای خود را جدی بگیرد و روی توانمندیهای خودش کار کند»، و افزود این موضوع برای امنیت سایبری قاره نیز حیاتی است، زیرا «هک کردن در فضا سختتر است».
شرکتهای اروپایی مانند تالس هماکنون تیمهایی را به پژوهش درباره فناوری مراکز داده فضایی اختصاص دادهاند. اما بدون حمایت و مشتریان هماهنگ در سطح اروپا، این تلاشها در خطر آن است که به تمرینهای فنی پراکنده تبدیل شود.
گوتیرس گفت: «تالس تیم خودش را روی این موضوع گذاشته، اما نه مشتری دارد و نه شریک، چون هماهنگی گستردهتری در سطح اروپا وجود ندارد.»
مسئله این نیست که آیا مراکز داده فضایی امروز از نظر اقتصادی توجیه دارند یا نه، بلکه این است که آیا کشورها میتوانند صبر کنند تا زمانی که چنین توجیهی پیدا کنند.
ممکن است زمانی که رایانش و مراکز داده مداری به مرحله عملی و مقرونبهصرفه برسند، زیرساخت لازم از پیش در اختیار آن کشورها و شرکتهایی قفل شده باشد که زودتر از بقیه دست به کار شدهاند.