پس از آنکه یک سیاستمدار فرانسوی در شبکه اجتماعی ایکس مدعی شد بریتانیا همچنان بخشی از قبرس را «اشغال» کرده است، پایگاههای آکراتیری و دکلیا بار دیگر به موضوعی داغ در شبکههای اجتماعی تبدیل شده است. اما این پایگاهها را باید بخشی از خاک قبرس در «اشغال» بریتانیا دانست یا میراثی از دوران استعمار؟
اطلاق واژه «اشغال» به مناطق تحت حاکمیت بریتانیا در آکراتیری و دِکِلیا در قبرس از نظر حقوقی محل مناقشه است. کارشناسان این مناطق را بیشتر بازماندهای از دوران استعمار میدانند؛ پایگاههایی که ادامه حضورشان برای هر دو طرف یعنی بریتانیا و قبرس مجموعهای از منافع و پیامدهای متفاوت به همراه داشته است.
آگهی
آگهی
مطلب مانون اوبری، نماینده فرانسوی پارلمان اروپا از حزب چپگرای «فرانسه تسلیمناپذیر»، نخستین بار در ماه فوریه در شبکههای اجتماعی منتشر شد اما هفته گذشته پس از بازنشر گسترده در شبکههای اجتماعی و واکنش کاربران، بار دیگر مورد توجه قرار گرفت.
اوبری در ویدیویی که در آکراتیری ضبط شده میگوید ادامه حفظ این پایگاه و همچنین پایگاه دِکِلیا در قبرس نشان میدهد که بخشی از این کشور هنوز «در اشغال ارتش بریتانیا» است.
او همچنین مدعی شده است که از این پایگاهها برای انتقال دادههای اطلاعاتی درباره نوار غزه به اسرائیل استفاده میشود. او در ادامه با اشاره به ارتباط این پایگاهها با ناتو گفته است که این پایگاهها در نهایت زیر فرمان دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا قرار دارند.
اوبری در پست خود در شبکههای اجتماعی نوشت: «به استعمار پایان دهید.»
در واکنش به این ادعاها کاربران شبکه اجتماعی ایکس یادداشتی موسوم به «یادداشت جمعی» به این پست افزودند و توضیح دادند که وضعیت آکراتیری و دِکِلیا بر اساس توافق سال ۱۹۶۰ تعیین شده است؛ همان معاهدهای که قبرس هنگام کسب استقلال از بریتانیا آن را امضا کرد.
در این یادداشت همچنین تاکید شده است که وضعیت این دو منطقه با بخش شمالی قبرس تفاوت اساسی دارد؛ منطقهای که اکثریت قاطع جامعه بینالمللی آن را تحت اشغال نظامی ترکیه میدانند. مناقشه بر سر این منطقه یکی از محورهای اصلی آن چیزی است که به «مسئله قبرس» شهرت دارد.
ترکیه در سال ۱۹۷۴ به قبرس حمله کرد و این مداخله در نهایت به تقسیم عملی جزیره انجامید. نیروهای ترکیه از آن زمان تاکنون کنترل بخش شمالی جزیره را که حدود ۳۶ درصد از خاک قبرس را شامل میشود در اختیار دارند. «جمهوری ترک قبرس شمالی» که بهطور یکجانبه اعلام موجودیت کرده تنها از سوی ترکیه به رسمیت شناخته میشود.
تیم راستیآزمایی یورونیوز موسوم برای روشنتر شدن ابعاد این موضوع با چند کارشناس گفتوگو کرده است؛ از جمله درباره جایگاه حقوقی پایگاههای بریتانیا در قبرس، شباهتها و تفاوتهای احتمالی آنها با حضور نظامی ترکیه در شمال این جزیره و اینکه ادعاهای مانون اوبری تا چه اندازه با واقعیت انطباق دارد.
میراثی از دوران استعمار
به گفته پژوهشگران تعیین دقیق جایگاه حقوقی این پایگاهها موضوعی ساده و یکخطی نیست و ابعاد پیچیدهای دارد.
از نظر حقوقی بریتانیا را نمیتوان «اشغالگر» قبرس دانست چرا که مناطق پایگاهی آکراتیری و دکلیا در چارچوب حقوق بینالملل به رسمیت شناخته شدهاند و دولت قبرس نیز موجودیت آنها را پذیرفته است.
پیتر کلگ، استاد سیاست و روابط بینالملل در دانشگاه غرب انگلستان که در زمینه قلمروهای فرادریایی بریتانیا تخصص دارد میگوید: «اگر به تعریف اشغال نگاه کنیم، یکی از عناصر اصلی آن حضور نیروی نظامی در یک سرزمین بدون رضایت آن سرزمین است.»
او میافزاید: «در این مورد چنین نارضایتی وجود ندارد. دولت قبرس پذیرفته است که این پایگاهها میتوانند در خاک جزیره باقی بمانند.»
کلگ همچنین به این نکته اشاره میکند که بخشهای مهمی از زندگی روزمره غیرنظامیان ساکن این مناطق از جمله آموزش و خدمات رفاهی زیر نظر دولت قبرس اداره میشود. به گفته او دولت قبرس نیز از زمان امضای پیمان استقلال تاکنون، مشروعیت حقوقی این توافق را بهطور رسمی به چالش نکشیده است.
بر اساس مفاد این توافق بریتانیا متعهد شده است که «از مناطق پایگاههای مستقل برای مقاصدی غیر از اهداف نظامی استفاده نکند» و در این مناطق «مستعمره ایجاد یا اداره نکند».
در این توافق همچنین آمده است که شهروندان قبرسی باید امکان دسترسی کامل به مناطق پیرامون پایگاهها را داشته باشند، حقوق آنها بهطور کامل حفظ شود و قوانینی که درباره قبرسیهای ساکن این مناطق اجرا میشود «تا حد امکان مشابه قوانین جمهوری قبرس» باشد.
کوستاس ام. کنستانتینو، استاد روابط بینالملل در دانشگاه قبرس نیز بر اهمیت مسئله رضایت تاکید میکند، هرچند معتقد است که موضوع به این سادگی نیست.
او به تیم راستیآزمایی یورونیوز گفت: «من این وضعیت را اشغال نمینامم؛ بیشتر میتوان آن را شکل هوشمندانه و ادامهیافتهای از استعمار دانست. تفاوت اصلی با اشغال این است که قبرسیها در سال ۱۹۶۰ و هنگام امضای پیمان تاسیس بهطور رسمی با آن موافقت کردند؛ پیمانی که موجودیت این پایگاهها را نیز تثبیت کرد.»
با این حال او میافزاید: «اما در عمل آنها تحت فشار قرار داشتند، چون استعمارزدایی و استقلال جزیره مشروط به پذیرش این پایگاههای مستقل شده بود. همین مسئله درباره مشروعیت حقوقی این پایگاهها در شرایط امروز پرسشهایی ایجاد میکند.»
نئوفیتوس لویزیدس، استاد تحلیل منازعات بینالمللی در دانشگاه وارویک نیز میگوید مردم قبرس هنگام باقی ماندن آکراتیری و دکلیا در قالب توافق استقلال، مستقیما مورد مشورت قرار نگرفتند و بریتانیا بهعنوان قدرت استعمارگر از برتری سیاسی خود برای حفظ این مناطق استفاده کرد.
او گفت: «این توافق تحت فشار امضا شد. رهبران قبرس از قدرتی همسنگ بریتانیا برخوردار نبودند و در نتیجه لندن میتوانست خواست خود را تحمیل کند.»
لویزیدس با اشاره به سخنان مانون اوبری نیز میگوید دقیقتر آن است که این پایگاهها «بازمانده استعمار» توصیف شوند، نه «اشغال». به گفته او استفاده از واژه اشغال در این زمینه بار عاطفی و سیاسی زیادی دارد.
او افزود: «این وضعیت با اشغالی که در شمال قبرس جریان دارد متفاوت است. بعید است یک قبرسی بریتانیاییها را اشغالگر بنامد اما در عین حال لزوما هم نمیگوید حضور آنها کاملا مشروع و بیمسئله است.»
از نظر کنستانتینو واژه کلیدی برای توصیف نگاه قبرسیها به این پایگاهها «دوگانگی» است.
او میگوید: «قبرسیهای یونانیتبار و بهطور قطع دولت قبرس این پایگاهها را معادل اشغال ترکیه در شمال جزیره نمیدانند. حتی آن دسته از قبرسیهایی که در محدوده پایگاهها زندگی میکنند و ممکن است همچنان آنها را میراث دوران استعمار بدانند، لزوما همیشه نگاه منفی به آن ندارند.»
به گفته او بسیاری از ساکنان محلی از نظر اقتصادی از اشتغال در این پایگاهها سود میبرند و برخی نیز معتقدند حضور ارتش بریتانیا در برابر ارتش ترکیه نوعی احساس امنیت ایجاد میکند.
اما درباره ادعای مانون اوبری مبنی بر استفاده بریتانیا از این پایگاهها برای کمک به اسرائیل، پیتر کلگ میگوید این ادعا دقیق نیست.
او گفت: «پروازهای شناسایی و نظارتی در محدوده غزه و اطراف آن انجام شده است اما بریتانیا گفته که این پروازها مسلح نبودهاند و با هدف کمک به یافتن محل گروگانها پس از حملات هفتم اکتبر انجام شدهاند.»
کلگ اضافه میکند که تبادل اطلاعات با اسرائیل یا آمریکا بسیار محدود بوده یا اساسا در سطح قابل توجهی انجام نشده، در حالی که از این پایگاهها برای پروازهای مرتبط با ارسال کمکهای بشردوستانه به غزه نیز استفاده شده است.
او به یورونیوز گفت: «درباره نحوه استفاده از این پایگاهها قطعا جای بحث وجود دارد اما فکر نمیکنم همه اتهامهایی که به آنها نسبت داده میشود کاملا درست یا منصفانه باشد. واقعیت احتمالا جایی میان این دو روایت قرار دارد.»
دولت بریتانیا تاکید دارد که پروازهای شناسایی بر فراز غزه صرفا با هدف یافتن محل گروگانها انجام شدهاند، کنترل سختگیرانهای بر اطلاعات جمعآوریشده داشته و فقط دادههایی را که مستقیما به محل احتمالی گروگانها مربوط بوده، در اختیار اسرائیل قرار داده است.
با این حال شماری از رسانههای تحقیقی نسبت به این روایت ابراز تردید کردهاند و این پرسش را مطرح کردهاند که آیا دامنه تبادل اطلاعات فراتر از موضوع گروگانها رفته و در عملیات گستردهتر ارتش اسرائیل نیز مورد استفاده قرار گرفته است یا نه. این رسانهها همچنین دولت بریتانیا را به نبود شفافیت متهم کردهاند، زیرا لندن از ارائه جزئیات درباره ماهیت دقیق اطلاعات به اشتراک گذاشتهشده خودداری کرده است. برخی از این گزارشها حتی احتمال نقش یا همراهی بریتانیا در جنگ اسرائیل را نیز مطرح کردهاند.
آینده پایگاههای بریتانیا در قبرس چه خواهد شد؟
آکراتیری و دکلیا اوایل سال جاری بار دیگر خبرساز شدند؛ زمانی که در ماه مارس و در بحبوحه جنگ گستردهتر میان ایران از یک سو و اسرائیل و آمریکا از سوی دیگر، یک پهپاد به آکراتیری اصابت کرد. در روزهای پس از آن نیز چند پهپاد دیگر به سوی این منطقه پرتاب شدند که رهگیری و منهدم شدند.
این حملات بار دیگر بحث درباره آینده پایگاههای بریتانیا در قبرس را داغ کرد؛ کشوری که برخلاف بریتانیا عضو ناتو نیست. معترضان میگفتند اگر این پایگاهها هدف حمله قرار گیرند، در نهایت این شهروندان عادی قبرس هستند که بهای آن را خواهند پرداخت. نیکوس کریستودولیدس، رئیسجمهوری قبرس نیز خواستار گفتوگو با لندن درباره آینده این پایگاههای نظامی شد که از آنها با عنوان پایگاههای «استعماری» یاد کرد.
با این حال نیکوزیا به جای آنکه مستقیما حاکمیت بریتانیا بر این مناطق را به چالش بکشد، رویکردی تدریجی و فنی در پیش گرفته است. دولت قبرس پیشنهاد تشکیل کمیتههای مشترکی را برای بررسی زمینههای همکاری دو طرف مطرح کرده و همزمان گفتوگوهای دیپلماتیک در سطح بالا با بریتانیا را آغاز کرده است.
بریتانیا در دهه ۱۹۷۰ و همزمان با حمله ترکیه به قبرس، برای مدتی این موضوع را بررسی کرد که آیا حفظ این پایگاهها همچنان به سودش است یا نه. اما فشار آمریکا در نهایت لندن را به حفظ وضع موجود سوق داد.