سفر محرمانه و کمسابقه رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) به مسکو، نگرانیها درباره احتمال آزمودن واکنش ناتو از سوی روسیه را افزایش داده است، اما مقامهای کشورهای بالتیک تاکید دارند که ارزیابی آنها از تهدید روسیه همچنان تغییری نکرده است.
اگر هدف جان رتکلیف، رئیس سیا، از سفر محرمانه به مسکو آرام کردن نگرانیها درباره احتمال رویارویی روسیه و ناتو بوده، به نظر میرسد این سفر تقریبا نتیجهای معکوس داشته است.
آگهی
آگهی
سفر اخیر آقای رتکلیف به پایتخت روسیه موجی از گمانهزنیها را به راه انداخته است؛ از جمله اینکه چه اطلاعاتی واشنگتن را واداشته تا رئیس سازمان اطلاعات مرکزی خود را برای رساندن پیامی به مسکو اعزام کند و آیا اساسا کشورهای بالتیک باید نگران این تحولات باشند یا نه.
رسانههای آمریکا گزارش دادند که آقای رتکلیف به روسیه هشدار داده است که به کشورهای عضو ناتو، بهخصوص استونی، لتونی و لیتوانی حمله نکند. این هشدار در حالی مطرح شده که بر اساس ارزیابیهای اطلاعاتی، مسکو ممکن است در شرایطی که جنگ اوکراین به بنبست رسیده است، بخواهد واکنش و انسجام ناتو را بیازماید.
اندیشکده آمریکایی «مؤسسه مطالعات جنگ» میگوید نحوه انجام این سفر نشان میدهد اطلاعاتی که در اختیار واشنگتن قرار گرفته، آنقدر فوری و حساس بوده که رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا شخصا برای رساندن پیام به مسکو راهی این شهر شده است.
این اندیشکده آمریکایی اعلام کرد که «سفر جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، به مسکو میتواند نشانهای از آن باشد که روسیه احتمالا در حال آماده شدن برای اقدامی نظامی علیه یکی از کشورهای عضو ناتو در آیندهای نهچندان دور است؛ اقدامی که هدف آن میتواند آزمودن و در نهایت بیاعتبار کردن ماده ۵ پیمان ناتو باشد.»
با این حال، این اندیشکده بر یک نکته مهم تاکید میکند که در حال حاضر نشانهای از استقرار و تجمع گسترده نیروهای نظامی روسیه در نزدیکی کشورهای بالتیک دیده نمیشود؛ اقدامی که پیش از حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ مشاهده شده بود.
به گفته این مؤسسه، اگر روسیه در آینده نزدیک اقدامی انجام دهد، احتمالا در مقیاسی بسیار محدودتر خواهد بود؛ برای نمونه، یک حمله هوایی، موشکی یا پهپادی، یا ورود محدود نیروهای روسیه به خاک یکی از کشورهای عضو ناتو.
هدف چنین اقدامی لزوما تصرف سرزمین گسترده نخواهد بود، بلکه میتواند این باشد که مسکو بسنجد آیا اعضای ناتو در چارچوب ماده ۵، بهطور مشترک از کشور مورد حمله دفاع خواهند کرد یا نه.
با این حال، تومـاس هندریک ایلوس، رئیس جمهوری پیشین استونی، اساسا تردید دارد که نگرانی درباره کشورهای بالتیک دلیل سفر رتکلیف به مسکو بوده باشد. وی در گفتوگوی اختصاصی با یورونیوز گفت مسئله فوریتر برای واشنگتن، حمایت روسیه از ایران است.
آقای ایلوس گفت: «مشکل اصلی آمریکا در حال حاضر چیست؟ مشکل اصلی ایران است؛ اینکه روسها اطلاعات مربوط به اهداف حملات را در اختیار ایران قرار میدهند.»
او همچنین ادعاها درباره افزایش تهدید نظامی روسیه علیه کشورهای بالتیک را رد کرد و گفت این صحبتها «همهاش فضاسازی» است.
رئیس جمهوری پیشین استونی گفت: «چرا روسیه باید در شرایط کنونی در کشورهای بالتیک اقدامی انجام دهد؟» به گفته او، تا زمانی که جنگ روسیه در اوکراین همچنان در بنبست است، مسکو دلیل چندانی ندارد که با اقدام علیه کشورهای بالتیک، خطر رویارویی مستقیم با ناتو را بپذیرد.
نگرانی در محافل نظامی اروپا
یک منبع نظامی اروپایی به یورونیوز گفت که نهادهای اطلاعاتی از ماهها پیش نشانههایی دریافت کردهاند که حاکی از احتمال تلاش مسکو برای بهرهبرداری از رویکرد در حال تغییر دولت ترامپ در قبال متحدان اروپایی ناتو و انجام حملهای دیگر در منطقه است؛ بخصوص آن که واشنگتن از اروپا میخواهد مسئولیت بیشتری در قبال دفاع از خود بر عهده بگیرد.
این منبع هشدار داد که این موضوع به معنای وجود شواهدی مبنی بر تصمیم روسیه برای اقدام نیست. اما به گفته او، نگرانی این است که سرگرم شدن واشنگتن به مسائل دیگر، همراه با انتقال مسئولیت بیشتر به اروپا، بتواند فرصتی برای مسکو ایجاد کند.
از این منظر، ممکن است هدف سفر آقای رتکلیف این بوده باشد که هرگونه تردید را در مسکو درباره پیامدهای آزمودن ناتو در شرایطی که واشنگتن هم بهشدت درگیر مسائل دیگر است و هم در حال بازتعریف نقش خود در دفاع از اروپا است، از بین ببرد.
این منبع، آقای رتکلیف را یکی از سرسختترین حامیان ناتو، اروپا و اوکراین در دولت ترامپ توصیف کرد، اما تردید داشت که آقای پوتین به هشدار او توجه کند. به گفته او، زمانبندی این سفر نیز ممکن است بخشی از همین محاسبات باشد.
این منبع تاکید کرد که کشورهای بالتیک، بهویژه استونی و لیتوانی، برای رویارویی احتمالی با روسیه بهمراتب آمادگی بیشتری نسبت به بخش بزرگی از دیگر کشورهای اروپا دارند.
تقویت توان دفاعی اروپا یک پرسش راهبردی دیگر را نیز مطرح میکند: اگر روسیه واقعا به دنبال آزمودن ناتو باشد، چرا باید این کار را به زمانی موکول کند که کشورهای اروپایی آمادگی دفاعی بیشتری پیدا کردهاند و ممکن است دولت بعدی آمریکا تعهد بیشتری به دفاع از اروپا داشته باشد؟
خاطره تلخ سال ۲۰۲۱
نزدیک به پنج سال پیش، ویلیام برنز، رئیس پیشین سیا، نیز با هدف رساندن یک هشدار به مسکو سفر کرده بود. زمانی که آقای برنز در نوامبر ۲۰۲۱ وارد مسکو شد، روسیه ماهها بود که نیروهای نظامی خود را در اطراف اوکراین به شکلی گسترده و روزبهروز آشکارتر مستقر میکرد. کمتر از چهار ماه بعد، روسیه حمله تمامعیار به اوکراین را آغاز کرد.
یک منبع نظامی اروپایی میان سفر کنونی رتکلیف و مأموریت برنز در سال ۲۰۲۱، شباهتی نگرانکننده میبیند.
این منبع به یورونیوز گفت: «خوب است که رئیس سیا برای رساندن یک هشدار به مسکو رفت؛ نه اینکه پوتین به آن گوش خواهد داد.»
اما میان این دو مورد یک تفاوت اساسی وجود دارد. امروز هیچ تجمع نظامی قابلمقایسهای از سوی روسیه در اطراف کشورهای بالتیک مشاهده نمیشود. با این حال، تلاش روسیه برای آزمودن ناتو لزوما به چنین تجمعی نیاز ندارد.
اگر روسیه به دنبال اقدامی محدودتر باشد، ممکن است برخلاف حمله به اوکراین، نیازی به نمایش یا استقرار گسترده و آشکار نیروهای نظامی نداشته باشد. اگر هدف اصلی، سنجیدن واکنش ناتو باشد نه تصرف خاک، ممکن است ایجاد ابهام درباره ماهیت و دامنه حمله، خود بخشی از راهبرد روسیه باشد.
ارزیابی از تهدید روسیه همچنان همان قبلی است
مقامهای کشورهای بالتیک از زمان سفر رتکلیف تلاش کردهاند نگرانیها درباره احتمال تکرار شرایط سال ۲۰۲۱ در جناح شرقی ناتو را کاهش دهند.
مارگوس تساهکنا، وزیر امور خارجه استونی، گفت احتمال اقدامات تحریکآمیز روسیه علیه ناتو موضوعی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت، اما تاکید کرد که ارزیابی کشورش از سطح تهدید روسیه همچنان بدون تغییر است.
مقامهای لتونی نیز اعلام کردند که ارزیابی آنها از تهدید نظامی متعارف تغییری نکرده و خطر حمله روسیه همچنان پایین است.
با وجود این اظهارات اطمینانبخش، مقامهای اروپایی همزمان خواستار تقویت چشمگیر آمادگیهای دفاعی و امنیتی شدهاند.
پنج کمیسر اروپایی اهل کشورهای واقع در جناح شرقی اتحادیه اروپا از اورزولا فندرلاین، رئیس کمیسیون اروپا، خواستهاند در واکنش به افزایش چالشهای امنیتی در این منطقه، تدابیر بیشتری اتخاذ کند.
از جمله پیشنهادهای این پنج کمیسر میتوان به تعیین یک هماهنگکننده ارشد برای جناح شرقی، افزایش ذخایر و آمادگیهای غیرنظامی در منطقه، تقویت حفاظت از زیرساختهای حیاتی و سرعت بخشیدن به طرح «نظارت بر جناح شرقی» اتحادیه اروپا برای مقابله با تهدیدهای ترکیبی اشاره کرد.
مقامهای کشورهای بالتیک ممکن است هیچ شواهدی از یک حمله نظامی متعارف قریبالوقوع مشاهده نکنند، اما آمادگیها برای مقابله با خرابکاری، نفوذ پهپادها، عملیات ترکیبی و اقدامات تحریکآمیز نظامی محدودتر روسیه همچنان ادامه دارد؛ بسیاری از این تهدیدها پیش از این نیز منطقه را تحت تاثیر قرار دادهاند.
از نگرانیهای کییف تا هشدار واشنگتن
ولودیمیر زلنسکی، رئیس جمهوری اوکراین، در ماه آوریل هشدار داد که آمادگیهای روسیه میتواند نشانه بسیج بیشتر نیروها و احتمال آغاز یک عملیات تهاجمی علیه اوکراین یا کشورهای بالتیک باشد.
استونی در واکنش به این هشدار، آن را رد کرد. آآقای تساهکنا گفت اطلاعاتی که نهادهای اطلاعاتی استونی در اختیار دارند و همچنین ارزیابی خود دولت تالین، چنین احتمالی را تأیید نمیکند.
او گفت: «ما شاهد تمرکز نیروهای روسیه یا هیچگونه آمادگی نظامی برای حمله به ناتو یا کشورهای بالتیک نیستیم.»
با این حال، تا ماه ژوئیه، مقامهای لیتوانی و لتونی نیز نسبت به احتمال اقدام نظامی محدود روسیه هشدار داده بودند.
گیتاناس نائوسدا، رئیس جمهوری لیتوانی، گفت اطلاعات نشان میدهد روسیه ممکن است در حال برنامهریزی برای حملات محدود به زیرساختهای حیاتی، از جمله تأسیسات انرژی و حملونقل، باشد.
رئیس جمهوری لتونی، ادگارز رینکویچس، نیز هشدار داد که مسکو ممکن است بدون آغاز یک حمله گسترده، بخواهد میزان پایبندی ناتو به تعهدات خود در چارچوب ماده ۵ را بیازماید.
کریستن میکال، نخستوزیر استونی، نیز یک هفته پیش در جریان نشستی در کییف گفت کشورهای بالتیک و کشورهای نوردیک در حال حاضر با تهدید مستقیم و متعارف نظامی از سوی روسیه روبهرو نیستند.