تئاتر دون ماریا دوم با «مکبث» ویلیام شکسپیر بازگشایی میشود؛ همان نمایشی که آتشسوزی ۱۹۶۴ آن را ویران کرد. اجرای تازه پدرو پنیم با آتش واقعی، نماد نمایش «نفرینشده» را پررنگتر میکند.
پس از نزدیک به چهار سال تعطیلی، تئاتر ملی دونا ماریا دوم در روسیو لیسبون سرانجام پس از بزرگترین مرمت چند دهه گذشته درهای خود را دوباره میگشاید. این بازگشایی با یک «نمایش نفرینشده» و بلیتهایی که تقریبا تمام شدهاند همراه است.
آگهی
آگهی
«مکبث» اثر ویلیام شکسپیر که هنگام آتشسوزی سال ۱۹۶۴، زمانی که ساختمان تئاتر نابود شد، روی صحنه تئاتر ملی دونا ماریا دوم بود، نمایش افتتاحیه این بازگشایی است.
این انتخاب آگاهانه پدرو پنیم، مدیر هنری و کارگردان، است و نوعی چالش در برابر اجراهای متعددی به شمار میرود که با حوادث مختلف دچار کابوس شدهاند. نمایشی که او امضا کرده از آتش واقعی روی صحنه استفاده میکند؛ اقدامی نمادین برای یادآوری فاجعهای که این تئاتر را به خاکستر تبدیل کرد.
پدرو پنیم، کارگردان و مدیر هنری تئاتر ملی دونا ماریا دوم، در گفتوگو با یورونیوز میگوید: «این حادثه به نوعی ضربه روحی در تاریخ این تئاتر بود، لحظهای بسیار تاثیرگذار که بعد از آن دیگر هرگز این نمایش اجرا نشد؛ نمایشی که باور دارند نفرینشده است و پر از خرافات.»
این تراژدی شکسپیری در طول قرنها با انبوهی از داستانهای تلخ پشت صحنه همراه بوده است: بازیگران مجروح، وسایل صحنه که به اشتباه با سلاح واقعی عوض شدهاند، سقوطهای خطرناک و مرگ روی صحنه.
کارگردان اضافه میکند: «هر وقت این نمایش روی صحنه میرود انگار بلایی سرش میآید. برای همین تصمیم گرفتم فقط سرنوشت را به چالش نکشم، بلکه اینجا نوعی همزمانی با تاریخ خود تئاتر ایجاد کنم؛ بهویژه حالا که هم زمان بازگشایی دوباره سالن است و هم جشن ۱۸۰ سالگی تئاتر ملی دونا ماریا دوم.»
اما تولید نمایشی با این ابعاد بدون دردسر نبود. در ابتدا قرار بود از ترجمه شاعر برزیلی مانوئل باندهیرا استفاده شود؛ همان ترجمهای که در اجرای فاجعهبار سال ۱۹۶۴ گروه «ری کولااسو-روبلیش مونتیرو» روی صحنه برد. با این حال، نمایندگان حقوق این شاعر هرگز به درخواستها پاسخ ندادند و پدرو پنیم در تنگنا قرار گرفت و ناچار شد خود متن شکسپیر را ترجمه کند.
او میگوید ترجمهای که امضا کرده اکنون قرار است در قالب کتاب منتشر شود: «هدف این بود که به زبانی پرتغالی برسیم که وزن دههجایی را حفظ کند و در عین حال واژههایی به کار ببرد که برای مخاطب پرتغالی امروز دستنیافتنی نباشد و به این ترتیب چیزی به دست آید که شعر بودن متن از دست نرود.»
در مورد اجرا، هدف این است که اثر را برای تفسیرهای گوناگون تماشاگران باز بگذارد. او توضیح میدهد: «این اثری است که امکان هزاران خوانش متفاوت را فراهم میکند.» با این حال، در قرن بیستویکم یک همزمانی اجتنابناپذیر این تراژدی را به روزگار ما پیوند میدهد. پنیم میگوید: «در این نمایش بعدی وجود دارد که به شیفتگی نسبت به شر مربوط میشود، به این که شر چگونه خود را به نمایش میگذارد و در جامعه خودنمایی میکند؛ شر در زندگی ما حضور دارد، از لحظهای که تلویزیون را روشن میکنیم، به تلفن همراهمان نگاه میکنیم یا به گفتوگوی مردم گوش میدهیم. ناگهان شر دیگر از آشکار شدن خود شرم ندارد.»
کارگردان ادامه میدهد: «زبان اغواگری که مکبث به کار میبرد سرشار از شعری است که مجذوب میکند اما در عین حال بار بسیار سنگینی را در مسیر اجرای جنایت و تخیل آن حمل میکند.»
این تولید همچنین ادای احترام به خود تئاتر است. صحنه طراحی شده توسط جوآنا سوسا، نمای بیرونی ساختمان نمادین واقع در روسیو را بازآفرینی میکند و یکی از شخصیتها خود ملکه دونا ماریا دوم است.
کارهای نوسازی ساختمان همچنین امکان بهبود شرایط فنی و هنری سالن اصلی را فراهم کرده و جان تازهای به «مکبث» بخشیده است. صحنه اکنون امکان چرخش و بالا و پایین رفتن دارد. نور، صدا و سازوکار صحنه نیز ارتقا یافته است.
پدرو پنیم توضیح میدهد: «این نمایش بارها با دیدگاهها، گروههای بازیگری و کارگردانان بسیار متفاوت و با پیشنهادهای صحنهآرایی کاملا متنوع اجرا شده است. در این مورد، ما خواستیم این پیشنهاد را به قلب تئاتر ملی دونا ماریا دوم بیاوریم و پس از سالهای طولانیای که این اثر عملا روی این صحنه اجرا نشده بود، خود تئاتر را به صحنه نمایش تبدیل کنیم.»
برای جان دادن به این نفرین دو ساعت و نیمه، پدرو پنیم روی گروه بازیگرانی تکیه کرده که پیشتر با آنها کار کرده و در این میان زوج نقش اصلی برجسته است. در نقش مکبث، ژوزه راپوزو ظاهر میشود؛ به گفته کارگردان «یکی از محبوبترین بازیگران کشور» که یکی از بزرگترین شخصیتهای شرور تاریخ درامنویسی را بازی میکند.
این بازیگر در گفتوگو با یورونیوز تاکید میکند: «این نمایشی است با بار سنگینی که دارد، حتی از نظر نمادین، به خاطر تمام پلی که پدرو پنیم به آتشسوزی سال ۱۹۶۴ زده و حالا بعد از این مرمتها چنین بار مسوولیتی را به شکلی پررنگتر بر دوش ما میگذارد.»
در نقش «لیدی مکبث»، بازیگر باربارا برانکو داستان را پیش میبرد. او میگوید: «از نظر فنی نمایشی فوقالعاده جاهطلبانه است. پدرو پنیم از تمام امکاناتی که این تئاتر دارد استفاده میکند؛ از سکوها، آتش، آب و غیره. ما از همه اینها بهره میبریم و فکر میکنم همین دشواری فنی باعث میشود مسوولیت ما فراتر از خود نمایش و فراتر از این شخصیتها باشد؛ فراتر از بازگشایی تئاتر.»
در ترکیب بازیگران نامهای Ana Coimbra، Ana Tang، Bernardo de Lacerda، Hugo Van Der Ding، João Grosso، José Neves، June João، Sandro Feliciano، Stela و Vítor Silva Costa هم دیده میشود.
نمایش «مکبث» این جمعه، روز ۱۸، افتتاح میشود و تا ۳۱ اکتبر روی صحنه خواهد بود. اشتیاق برای بازگشت به سالن گارتِ تئاتر دونا ماریا دوم فعلا در گیشه خود را نشان داده است: با فصلی طولانیتر از حد معمول، بلیتها خیلی سریع فروش رفت و فقط تعدادی جایگاه با دید محدود باقی مانده است.