«مقاومت فمینیستی ضدجنگ» فعالیت خود را از ۲۵ فوریه ۲۰۲۲، یعنی دومین روز تهاجم روسیه به اوکراین، آغاز کرده است. از این جنبش به عنوان «پرمخاطبترین و شناختهشدهترین پروژه فمینیستی روسیه» یاد میشود. فعالان این گروه هر سال گزارشی درباره وضعیت زنان در روسیه منتشر میکنند.
این گروه که از آن به عنوان یکی از شناختهشدهترین جنبشهای فمینیستی روسیه یاد میشود، در گزارش سال ۲۰۲۶ خود با عنوان «حقوق زنان در شرایط سرکوب و نظامیسازی» تصویری نگرانکننده از وضعیت زنان در روسیه ارائه کرده است.
آگهی
آگهی
این جنبش در سال ۲۰۲۳ هم «جایزه صلح آخن» را دریافت کرد و هم از سوی مقامهای روسیه به عنوان «عامل خارجی» شناخته شد؛ عنوانی که به گفته اعضای آن حتی از نظر حقوقی نیز محل تردید است، زیرا این جنبش اساسا شخصیت حقوقی ندارد. مقامهای روسیه بعدتر این گروه را نیز در فهرست «سازمانهای نامطلوب» قرار دادند.
یورونیوز روسی در گفتوگویی با «آدلایدا»، پژوهشگر و فعال «مقاومت فمینیستی ضدجنگ» (FAS)، درباره مهمترین یافتههای این گزارش صحبت کرده است.
«آدلایدا» میگوید: «تصور کنید: دفاع از حق سقط جنین، حق تصمیمگیری درباره زندگی خود و مخالفت با جنگ باعث شده در کشور خودمان نامطلوب شناخته شویم.»
به گفته او، برخی از هماهنگکنندگان این جنبش به دلیل ارتباط با یک «عامل خارجی» تحت پیگرد قرار گرفتهاند؛ ابتدا جریمه شدهاند و سپس با پروندههای کیفری روبهرو شدهاند. بسیاری از فعالان این شبکه نیز اکنون در خارج از روسیه زندگی میکنند و به گفته آدلایدا، با مشکلاتی از جمله تمدید نشدن گذرنامههای خود مواجه هستند.
آدلایدا درباره انگیزه تدوین این گزارشها میگوید: «این گزارشها از یک ضرورت متولد شدند؛ اینکه باید کاری میکردیم تا هیچکس درباره ماهیت حکومت روسیه دچار توهم نشود.»
او توضیح میدهد که این نخستین گزارش این جنبش نیست و پیش از این نیز گزارشهایی درباره وضعیت زنان، اعتراضات پس از بسیج نظامی، پرونده «بایماک»، وضعیت گروگانهای غیرنظامی و همچنین کودکان اوکراینی منتقلشده به روسیه منتشر شده است.
به گفته او، طی سالهای اخیر فعالان این جنبش متوجه شدهاند که بسیاری از مردم خارج از روسیه تصویری ناقص یا کلیشهای از این کشور دارند.
جبهه دوم» حکومت؛ کنترل بر بدن زنان
یکی از محورهای اصلی گفتوگوی یورونیوز به سیاستهای جمعیتی دولت روسیه اختصاص داشت. خبرنگار یورونیوز از او درباره محدودیتهای فزاینده سقط جنین و این پرسش که آیا این سیاستها با نیازهای جمعیتی و نظامی کشور مرتبط است، سوال کرد. آدلایدا معتقد است که کنترل بر باروری زنان به یکی از اولویتهای اصلی حکومت تبدیل شده است.
«به نظر ما موضوع باروری به جبهه دوم حکومت تبدیل شده است. آنها با چنگ و دندان به این موضوع چسبیدهاند و تلاش میکنند روسیه را به دوران استالین، با ممنوعیت سقط جنین و نرخ بالای مرگومیر مادران و کودکان، بازگردانند.»
او در ادامه و در پاسخ به سوالی درباره انگیزههای حکومت برای تشویق فرزندآوری گفت مقامهای روسیه از یک سو به نیروی کار جدید نیاز دارند و از سوی دیگر نگاه منفی به مهاجرت دارند.
«آنها به نیروی کار جدید نیاز دارند اما از مهاجران میترسند و از آنها متنفرند. چه انتخابی برایشان باقی میماند؟ فقط فشار بر زنان؛ اینکه همه چیز را کنار بگذارند و فرزند به دنیا بیاورند، ترجیحا پنج تا ده فرزند.»
از «بیفرزندخواهی» تا جریمه؛ مرزهای جدید کنترل اجتماعی
خبرنگار یورونیوز روسی در بخش دیگری از این مصاحبه درباره وضعیت زنانی پرسید که تصمیم میگیرند فرزندی نداشته باشند یا درباره دشواریهای مادری و زایمان صحبت کنند. آدلایدا میگوید در سالهای اخیر دامنه محدودیتها فراتر از موضوع سقط جنین رفته و حتی برخی اظهارنظرهای شخصی نیز میتواند دردسرساز باشد.
«اگر بهطور علنی بگویید که بیفرزندخواه هستید، ممکن است جریمه شوید.»
او توضیح داد که فشارها تنها متوجه زنانی نیست که فرزند نمیخواهند، بلکه حتی بیان تجربههای تلخ مادری نیز میتواند با واکنش مقامها روبهرو شود.
«اگر نگویید فرزندآوری سراسر شادی است و هیچ پیامد منفی ندارد، دستکم ممکن است جریمه شوید.»
مدارس؛ از آموزش حقوق بشر تا آموزش نظامی
به گفته آدلایدا، تغییرات نظام آموزشی روسیه در سالهای اخیر تنها به اصلاح برنامههای درسی محدود نبوده و بازتابی از روند گستردهتر نظامیسازی جامعه است. او معتقد است آموزش حقوق بشر و شهروندی به تدریج جای خود را به روایتهای رسمی و آموزشهای مرتبط با ارتش داده است.
او میگوید «درس علوم اجتماعی که در آن حقوق بشر آموزش داده میشد حذف شده است» و آموزشهای نظامی نیز نسبت به گذشته سهم بیشتری در مدارس پیدا کردهاند.
«در کلاسهای ایمنی زندگی، آموزش نظامی بسیار بیشتر از گذشته شده است.»
به گفته او، همزمان با این تغییرات، روایتهای ملیگرایانه نیز در نظام آموزشی پررنگتر شدهاند.
زنان؛ ستونهای پنهان جامعه
در حالی که مقامهای روسیه بیش از هر چیز بر نقش مادری زنان تاکید میکنند، آدلایدا معتقد است زنان در عمل بخش بزرگی از بار زندگی اجتماعی و مدنی کشور را بر دوش میکشند.
به گفته این فعال زنان «اداره خانواده، انجام کارهای خانه و مشارکت در فعالیتهای اجتماعی همزمان، دقیقا همان چیزی است که زنان سالها انجام دادهاند.»
او نقش زنان در فعالیتهای داوطلبانه و اجتماعی را نیز بسیار پررنگ توصیف میکند: «به فعالیتهای محیطزیستی یا داوطلبانه نگاه کنید؛ در اغلب موارد اکثریت فعالان زن هستند.»
به باور او، بسیاری از شبکههای حمایتی و همبستگی اجتماعی در روسیه بدون مشارکت زنان عملا دوام نمیآورند.
رشد راست افراطی و فشار بر اقلیتها
گزارش «مقاومت فمینیستی ضدجنگ» از افزایش نفوذ گروههای راست افراطی و تاثیر آنها بر فضای عمومی روسیه نیز ابراز نگرانی میکند. آدلایدا معتقد است این گروهها بیش از گذشته در عرصه عمومی حضور دارند و نفوذ آنها رو به گسترش است.
او همچنین از تغییر فضای مجازی در سالهای اخیر سخن میگوید: «فضای اینترنت نیز رادیکالتر شده است.»
به گفته او، زنان، اقلیتهای قومی و فعالان حقوق بشر بیش از دیگران هدف این جریانها قرار میگیرند.
«تنها نیستند»
با وجود تصویری که گزارش «مقاومت فمینیستی ضدجنگ» از فشارهای سیاسی و اجتماعی ترسیم میکند، آدلایدا همچنان بر تداوم همبستگی میان زنان تاکید دارد و آن را یکی از مهمترین منابع امید میداند.
او شکلگیری سریع شبکههای حمایتی پس از آغاز جنگ را نشانهای از پویایی این پیوندها میداند: «همین که توانستیم در نخستین روزهای جنگ به سرعت با یکدیگر ارتباط برقرار کنیم، نشان میدهد این شبکهها از بین نرفتهاند.»
به گفته او، مهمترین پیام برای زنانی که زیر فشارهای کنونی زندگی میکنند این است که در این شرایط تنها نیستند.