عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، ادعا کرده است که حملات آمریکا و اسرائیل تأثیری بر توان نظامی کشورش نداشته است، اما آیا چنین ادعایی پایه و اساسی دارد؟
آقای عراقچی با بیان اینکه بمبارانهای تهران «هیچ تاثیری» بر توان کشورش برای ادامه نبرد با اسرائیل و آمریکا نداشته، این قدرت نظامی را به «راهبرد دفاع موزاییکی غیرمتمرکز» ایران نسبت داده است.
آگهی
آگهی
او این موضع را در شبکه ایکس پس از حملات آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه به اشتراک گذاشت، حملاتی که بر اساس اعلام ارتش اسرائیل و رئیسجمهور آمریکا، حدود ۴۰ مقام ایرانی کشته شدند که علی خامنهای، رهبر ایران نیز در میان آنها بود.
از آن زمان، این درگیری به منطقه وسیعتری گسترش یافته است، زیرا ایران در حملات تلافیجویانه خود، اسرائیل و همچنین کشورهای خلیج فارس متحد آمریکا را هدف قرار میدهد. در همین حال، لبنان نیز بهدلیل حمایت «حزبالله» از ایران وارد این جنگ منطقهای شده است.
بخش راستیآزمایی یورونیوز، کیوب، نگاهی دقیقتر به تواناییهای نظامی ایران انداخته تا ببیند آیا ادعای عراقچی درست و قابلاتکا است یا خیر.
راهبرد دفاع موزاییکی چیست؟
ایران در راهبرد دفاع موزاییکی تلاش میکند با تهیه طرحهای اضطراری دقیق که بر اساس یک سیستم فرماندهی غیرمتمرکز بنا شده است، اثرات کشته شدن فرماندهان ارشد خود را به حداقل برساند. تشبیه موزاییک به تابآوری سیستمی اشاره دارد که از اجزای درهمتنیده اما مستقل تشکیل شده است.
فرانچسکو سالزیو اسکیاوی، پژوهشگر و عضو غیرمقیم مؤسسه خاورمیانه سوئیس، به کیوب گفت: «ریشههای فکری مفهوم دفاع موزاییکی به اوایل دهه ۲۰۰۰ و پس از حملات آمریکا به افغانستان در سال ۲۰۰۱ و عراق در سال ۲۰۰۳ بازمیگردد.»
استراتژیستهای ایرانی ارزیابی کردند که فروپاشی رژیم صدام حسین بهدلیل حذف سریع فرماندهان ارشد عراق و زیرساختهای فرماندهی این کشور توسط آمریکا بوده است.
اسکیاوی گفت: «ساختار عراق بهشدت متمرکز بود، به این معنا که قدرت از بالا به پایین جریان داشت. وقتی لایه بالایی حذف شد، کل ساختار فروپاشید.»
او در ادامه افزود: «تهران به جای تقویت کنترل متمرکز، عمدا اختیار را در سراسر قلمرو و نهادهای خود پراکنده کرد. این تغییر در زمان فرماندهی محمدعلی جعفری، که از سال ۲۰۰۷ تا سال ۲۰۱۹ فرمانده سپاه پاسداران ایران بود، تسریع شد.»
به گفته فدریکو بورساری، تحلیلگر دفاعی در مرکز تحلیل سیاستهای اروپایی، راهبرد دفاع موزاییکی طوری طراحی شده است که بتواند در برابر حملات به ساختارهای فرماندهی مرکزی مقاومت کند و همزمان اطمینان حاصل شود که رهبری میتواند با یک تهاجم زمینی مقابله کند.
او گفت: «از نظر ساختار، هر استان بخشی از موزاییک است.»
بورساری در ادامه گفت ایران ۳۱ استان دارد که هر کدام فرماندهان خود را دارند که توانایی اتخاذ تصمیم و شیوهای انعطافپذیر و خودمختار در تفسیر فرماندهی و کنترل دارند.”
بورساری گفت ایران ۳۱ استان دارد که هر کدام «فرماندهان خود را دارند که میتوانند به صورت مستقل تصمیم بگیرند و شیوه خودشان را برای اجرای فرمانها و کنترل نیروها داشته باشند.
نقش تحریمها در راهبرد دفاعی
ایران بیش از ۴۵ سال تحت تحریمهای فلجکننده غرب قرار داشته است که در واکنش به فعالیتهای غنیسازی هستهای، حمایت از گروههای نیابتی منطقهای و نقضهای جدی حقوق بشر در این کشور اعمال شدهاند. انزوای ایران در صحنه بینالمللی بر تواناییهای نظامی آن تأثیر گذاشته و این کشور را بهسمت خودکفایی بیشتر در حوزه دفاعی سوق داده است.
بورساری با بیان اینکه هر استان ایران، انبارها و ذخایر خاص خود را دارد، گفت که آنها حتی میتوانند تجهیزات مورد نیازشان را تولید کنند. بنا به گفته او، ایران پهپادهای خود را در کارگاههای پراکنده در استانهای مختلف تولید میکند.
به گفته کارشناسان، ایران همزمان با اجرای سیاست دفاع موزاییکی، در تلاش است تا با مدیریت فشارهای اقتصادی و سیاسی در داخل کشور، یک جنگ طولانیمدت را تضمین کند.
بورساری گفت: «ما میدانیم که درگیریهای طولانیمدت میتوانند از نظر سیاسی در غرب برای ادامه دادن در بلندمدت بسیار دشوار شوند. من فکر میکنم این قطعاً بخشی از محاسبات ایران است؛ با این حال، هنوز فشار کافی در فضای سیاسی آمریکا وجود ندارد که واقعاً عملیاتها را متوقف یا به تعویق بیندازد.»
ایران چگونه به حملات آمریکا و اسرائیل واکنش نشان داد؟
نابودی برنامه سلاحهای هستهای و موشکی ایران، انهدام نیروی دریایی این کشور، و جلوگیری از آسیب رساندن نیروهای نیابتی منطقهای ایران موسوم به «محور مقاومت» به نیروهای آمریکایی در خاورمیانه از جمله اهداف نظامی آمریکا است که دونالد ترامپ اعلام کرده است.
ارتش اسرائیل نیز اهداف مشابهی را اعلام کرده است. ارتش اسرائیل با اشاره به برنامههای هستهای و موشکی ایران و همچنین «محور مقاومت» خواستار حذف تهدیدات وجودی علیه اسرائیل شده است.
طرحهای اضطراری ایران امکان حملات تلافیجویانه این کشور به اسرائیل و کشورهای خلیجفارس را که میزبان پایگاههای آمریکا هستند، پس از کشتهشدن علی خامنهای در ۲۸ فوریه فراهم کرده است. از آن زمان به بعد، ایران حملات تلافیجویانه قابلتوجهی را علیه پایگاههای آمریکا، زیرساختهای نفت و گاز و فرودگاههای منطقه خلیجفارس انجام داده است.
علی بحرینی، سفیر ایران در دفتر ژنو سازمان ملل متحد، در گفتوگو با یورونیوز در پاسخ به ادعاهای وزیر خارجه ایران مبنی بر اینکه بمبارانها «هیچ تاثیری» ندارند، بهطور مستقیم به این ادعاها نپرداخت و بهجای آن توجه را به تعداد «زیاد» قربانیان غیرنظامی، به ویژه بمباران مدرسهای در جنوب ایران معطوف کرد که در جریان آن، دستکم ۱۷۵ کودک و بزرگسال کشته شدند.
در هر حال، اگرچه راهبرد دفاع موزاییکی ایران ممکن است امکان برنامهریزی اضطراری را تا حدی فراهم کند، اما ادعای عراقچی با نحوه گسترش جنگ همخوانی ندارد.
آیا ایران واقعاً میتواند بگوید که حملات به تهران «هیچ تأثیری» نداشته است؟
از اواخر ماه فوریه، ائتلاف آمریکا و اسرائیل تعداد قابلتوجهی از اهداف استراتژیک ایران را مورد حمله قرار داده است که از آن جمله میتوان به پایگاههای دریایی، کشتیها و تأسیسات هوایی ایران اشاره کرد.
به تلافی این حملات، ایران و نیروهای نیابتیاش از آغاز جنگ بیش از ۳۰۰۰ حمله موشکی و پهپادی علیه اسرائیل و کشورهای خلیجفارس که میزبان پایگاههای آمریکا هستند، انجام دادهاند.
اما در ۵ مارس، مقامات آمریکایی اعلام کردند که پرتاب موشکهای بالستیک ایران نسبت به روزهای نخست درگیری بهطور چشمگیری کاهش یافته است، افت قابلتوجهی که میتواند نشاندهنده کاهش سریع توان ایران در تولید و ذخیره موشکها باشد.
اسکیاوی به کیوب گفت: «از آغاز جنگ، نیروهای آمریکا و اسرائیل بسیار بر این موضوع متمرکز بودهاند که موشکهای ایران را مهار کرده و پرتابگرهای متحرک را پیش از آنکه بتوانند شلیک کنند، نابود کنند.»
او در ادامه گفت: «بیشترین تمرکز موشکهای بالستیک ایران در ۴۸ ساعت نخست درگیری بوده است، زمانی که تهران تلاش کرد با شلیکهای سنگین، دفاع هوایی منطقه را اشباع کند.»
«دادههای موجود سپس نشاندهنده یک تغییر است، که این موضوع تا حدی به دلیل نابودی پرتابگرها در حملات، و تا حدی بهدلیل محدودیتهای عملیاتی بهخاطر برتری آمریکا و اسرائیل است.»
بدون پرتابگرها، تهران برای شلیک موشکهای بالستیک خود با مشکل مواجه خواهد شد.
بنا به ادعای مقامهای اسرائیلی، تا ۶ مارس حدود ۶۰ درصد از پرتابگرهای موشکهای ایران نابود شدهاند، اما مقامات پنتاگون هفته گذشته هشدار دادند که ایران ممکن است هنوز تا نیمی از موشکها و پرتابگرهای خود را حفظ کرده باشد.
اسکیاوی گفت: «سؤال کلیدی فقط این نیست که ایران چند موشک یا پهپاد دارد، بلکه این است که پس از دو هفته حملات مداوم، چند سکوی پرتاب و تأسیسات ذخیرهسازی محافظتشده همچنان عملیاتی باقی ماندهاند.»
با این حال، میزان تأثیر بر «شهرهای موشکی» زیرزمینی ایران که از زرادخانههای زیرزمینی تسلیحات این کشور محافظت میکنند، هنوز مشخص نیست.
بورساری به کیوب گفت: «ما نمیدانیم ایران هنوز چند موشک در انبارهای خود دارد یا در پناهگاههای زیرزمینی پنهان کرده است.»
پهپادها علاوه بر موشکهای بالستیک یکی از سلاحهای کلیدی ایران هستند، چون این کشور را قادر میسازند فشار قابلتوجهی بر دشمنان خود وارد کند؛ همانطور که تاثیر حملات پهپادی در بحرین، امارات عربی متحده، کویت و قطر نشان داده شده است، حملاتی که رهگیری آنها هم هزینه زیادی دارد.
تلفات انسانی حملات
سفیر ایران در سازمان ملل متحد روز چهارشنبه گفت که بیش از ۱۳۴۱ غیرنظامی در حملات آمریکا و اسرائیل کشته و ۱۷۰۰۰ نفر دیگر زخمی شدهاند.
سازمان جهانی بهداشت ۱۸ حمله به مراکز درمانی را از ۲۸ فوریه تأیید کرده و وزارت بهداشت ایران نیز روز سهشنبه از خسارت به دستکم ۱۸ آمبولانس و ۲۱ مرکز فوریتهای پزشکی در سراسر کشور خبر داده است.
بر اساس ارزیابیهای ارتش اسرائیل، تا ۵ مارس، بیش از ۳۰۰۰ سرباز و عامل ایرانی از زمان آغاز جنگ ایران کشته شدهاند.
آژانس پناهندگان سازمان ملل متحد نیز تخمین زده است که تا ۳.۲ میلیون نفر در ایران به دلیل جنگ جاری آواره شدهاند که بیشتر آنها از تهران و سایر شهرهای بزرگ به سمت شمال کشور یا مناطق روستایی گریختهاند.
ایران چگونه تبلیغات زمان جنگ را منتشر میکند؟
سطحی از تبلیغات و پروپاگاندهای تاکتیکی جنگی پیرامون ادعاهای عراقچی مبنی بر اینکه حملات به تهران بر توان نظامی ایران تأثیری نداشته است، وجود دارد.
اسکیاوی گفت: «وقتی رهبران ایران علنا به دفاع موزاییکی اشاره میکنند، در حال ارسال پیامهای استراتژیک نیز هستند. در داخل کشور، این پیام برای اطمینان دادن به مردم است که دولت بهنوعی آماده است حتی پس از شوکهای شدید نظامی به بقای خود ادامه دهد.»
او در ادامه گفت: «از نظر بینالمللی نیز این هشداری برای دشمنان است که حملات بزرگ، از جمله کشتن رهبران، لزوما منجر به فروپاشی سریع تلاشهای جنگی ایران، که تاکنون شاهد آن بودهایم، نخواهد شد.»