چرا بعضی افراد ظاهرا هرچه میخورند وزن اضافه نمیکنند، در حالی که دیگران با همان میزان غذا چاق میشوند؟ آیا واقعا متابولیسم سریعتر عامل اصلی است یا پای عوامل دیگری در میان است؟
برای خیلیها این صحنه آشناست: دو نفر کنار هم غذا میخورند، یکی بدون نگرانی دسر و غذای پرکالری سفارش میدهد و وزنش تقریبا ثابت میماند، دیگری مراقب غذای خود است اما همچنان با افزایش وزن دستوپنجه نرم میکند. همین تفاوت باعث شده عبارت «متابولیسم سریع» به توضیحی رایج برای لاغری بعضی افراد تبدیل شود.
آگهی
آگهی
اما داستان به این سادگی نیست. پژوهشهای مربوط به وزن بدن نشان میدهند که تفاوت میان افراد فقط به سرعت سوختوساز پایه محدود نمیشود و مجموعهای از عوامل ژنتیکی، میزان فعالیت روزانه، ترکیب بدن، اشتها و نحوه واکنش بدن به دریافت غذا در این میان نقش دارند.
متابولیسم سریع دقیقا یعنی چه؟
وقتی از «متابولیسم» صحبت میکنیم، معمولا منظور مجموعه فرایندهایی است که بدن برای زنده ماندن و انجام فعالیتهای مختلف انرژی مصرف میکند. بخشی از این انرژی حتی زمانی که فرد در حال استراحت است مصرف میشود؛ برای مثال برای تنفس، گردش خون، فعالیت مغز و حفظ دمای بدن.
اما انرژی مصرفی بدن فقط به سوختوساز پایه محدود نیست. فعالیت بدنی، هضم و پردازش غذا و حتی حرکتهای ظریف و ناخودآگاه روزمره نیز در مصرف انرژی نقش دارند.
به همین دلیل، دو نفر با وزن و قد مشابه میتوانند در طول یک روز انرژی متفاوتی مصرف کنند. تفاوت در ترکیب بدن، سن، ویژگیهای ژنتیکی و میزان فعالیت روزانه از جمله عواملی هستند که میتوانند بر میزان مصرف انرژی اثر بگذارند.
شاید چیزی که میبینید تمام ماجرا نباشد
یکی از اشتباههای رایج این است که تصور کنیم فردی که «هرچه میخورد» لاغر میماند، واقعا کالری بسیار بیشتری از دیگران دریافت میکند.
غذا خوردن انسان در طول روز بسیار متغیر است. ممکن است فردی یک وعده بسیار پرکالری بخورد، اما در وعدههای دیگر کمتر غذا بخورد یا بدون آنکه متوجه باشد، میانوعدههای کمتری مصرف کند.
بنابراین آنچه از بیرون دیده میشود، لزوما تصویری دقیق از مجموع دریافت انرژی فرد در طول روز یا هفته ارائه نمیدهد.
از سوی دیگر، برخی افراد به شکل طبیعی تحرک بیشتری دارند؛ بیشتر راه میروند، بیشتر سرپا میایستند، هنگام صحبت کردن دست و بدنشان را بیشتر حرکت میدهند یا در طول روز بیاختیار بیشتر جابهجا میشوند.
این نوع فعالیتها که لزوما ورزش محسوب نمیشوند، بخشی از مصرف انرژی روزانه را تشکیل میدهند و در پژوهشها با عنوان «مصرف انرژی ناشی از فعالیتهای غیرورزشی» یا NEAT شناخته میشوند.
ژنها هم در این تفاوت نقش دارند
وزن بدن تنها نتیجه انتخابهای فردی نیست. مطالعات نشان دادهاند که عوامل ژنتیکی میتوانند بر اشتها، احساس سیری، میزان مصرف انرژی و نحوه واکنش بدن به دریافت غذا تاثیر بگذارند.
ژوهشگران در مقالهای مروری که مارس ۲۰۲۶ در Nature Metabolism منتشر شد، تاکید کردند که چاقی نتیجه تعامل عوامل متعدد است و ژنتیک نقش مهمی در تنظیم وزن بدن دارد.
البته ژنتیک به این معنا نیست که وزن یک فرد از پیش تعیین شده است. محیط، نوع غذا، میزان فعالیت، خواب و رفتارهای روزمره نیز با عوامل ژنتیکی تعامل دارند.
به همین دلیل ممکن است دو نفر در برابر یک رژیم غذایی مشابه، واکنش یکسانی نشان ندهند. پژوهشها نیز تفاوت قابلتوجهی میان افراد در میزان افزایش یا کاهش وزن در شرایط مشابه نشان دادهاند.
نقش عضله و اندازه بدن
بدن بزرگتر معمولا برای حفظ بافتهای خود انرژی بیشتری مصرف میکند. از سوی دیگر، عضله نسبت به چربی از نظر متابولیکی فعالتر است.
این یعنی ترکیب بدن نیز میتواند در میزان انرژی مصرفی روزانه نقش داشته باشد. به همین دلیل، مقایسه صرف وزن دو نفر نمیتواند نشان دهد که بدن آنها دقیقا چه مقدار انرژی مصرف میکند.
با این حال، نباید از این موضوع نتیجه گرفت که داشتن عضله زیاد بهتنهایی میتواند تفاوتهای بسیار بزرگ در مصرف کالری ایجاد کند. اثر ترکیب بدن مهم است، اما تنها قطعه این پازل نیست.
آیا واقعا بعضیها «هرچه بخورند» چاق نمیشوند؟
تقریبا هیچ انسانی از قوانین انرژی مستثنا نیست. اگر دریافت انرژی یک فرد در بلندمدت به طور پایدار بیشتر از انرژی مصرفی او باشد، بدن انرژی اضافی را ذخیره میکند و وزن افزایش مییابد.
آنچه متفاوت است، میزان انرژی مورد نیاز، اشتها، مقدار فعالیت، نحوه تنظیم دریافت غذا و واکنش متابولیک بدن در افراد مختلف است.
به عبارت دیگر، فردی که ظاهرا هرچه میخورد و چاق نمیشود، لزوما صاحب یک «متابولیسم جادویی» نیست. ممکن است بدن او انرژی بیشتری مصرف کند، اشتهایش به شکل طبیعی دریافت غذا را محدود کند، فعالیت روزانه بیشتری داشته باشد یا ترکیبی از چند عامل در مورد او وجود داشته باشد.
چرا مقایسه خودمان با دیگران میتواند گمراهکننده باشد؟
دیدن فردی که بدون رژیم ظاهری لاغر مانده و نتیجه گرفتن اینکه «پس من هم باید بتوانم همین کار را بکنم» میتواند ما را به برداشت اشتباهی درباره بدن خودمان برساند.
وزن نتیجه تعامل پیچیده میان دریافت و مصرف انرژی است و تفاوتهای فردی در این فرایند واقعیاند. پژوهشها حتی از تفاوتهایی در نحوه «حس کردن» نیاز انرژی بدن و ارتباط آن با میزان غذا خوردن صحبت میکنند.
در نتیجه، پاسخ به این پرسش که «چرا او هرچه میخورد چاق نمیشود؟» معمولا یک کلمه نیست.
متابولیسم یکی از عوامل است، اما ژنتیک، اشتها، ترکیب بدن، میزان تحرک روزانه و رفتار غذایی نیز در کنار آن قرار میگیرند. آنچه از بیرون شبیه یک تفاوت ساده در «سوختوساز» به نظر میرسد، در واقع میتواند حاصل تعامل دهها عامل مختلف باشد.