با افزایش درمانهای ناباروری، قوانین پراکنده در سراسر اروپا هزاران تخمک و جنین را در وضعیتی بلاتکلیف و مبهم حقوقی رها کرده است.
زنان با همه تخمکهایی که در طول عمر خود خواهند داشت به دنیا میآیند. از نخستین قاعدگی، ذخیره تخمکها شروع به کاهش میکند، این کاهش بعد از ۳۵ سالگی شتاب میگیرد و حدود ۴۰ سالگی به سطحی به شدت پایین میرسد.
آگهی
آگهی
در همین حال، در اروپا مردم دیرتر از هر زمان دیگری صاحب فرزند میشوند. میانگین سن مادران اکنون ۳۰.۹ سال است و در حالی که هزینههای زندگی و بیثباتی شغلی افزایش یافته، نرخ باروری به رکورد پایین ۱.۴۶ فرزند برای هر زن رسیده است.
در واکنش به این روند، افراد بیشتری به درمانهای ناباروری مانند لقاح خارجرحمی (IVF) و انجماد تخمک و جنین روی میآورند، به امید این که تخمکها را در اوج کیفیت برای استفاده در آینده حفظ کنند؛ روشی که به آن «انجماد اجتماعی» گفته میشود.
بازار جهانی انجماد تخمک و ذخیرهسازی جنین در سال ۲۰۲۴ حدود ۵.۴۱ میلیارد دلار (۴.۵۵ میلیارد یورو) ارزش داشته و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۴ به حدود ۲۵.۶۳ میلیارد دلار (۲۲.۱ میلیارد یورو) برسد.
حفظ تخمک در قالب انجماد اجتماعی معمولا قوانین متفاوتی با انجماد پزشکی دارد؛ انجماد پزشکی برای زنانی انجام میشود که با بیماریهای تهدیدکننده باروری مانند سرطان یا آندومتریوز روبهرو هستند.
ساغر قصیری، مدیر خدمات باروری در کرایوس، بزرگترین بانک تخمک و اسپرم جهان، به یورونیوز سلامت گفت: «باید به انجماد تخمک مانند بیمهای نگاه کنیم که آن را تهیه میکنید».
او افزود: «انجماد اجتماعی تخمک تقریبا شبیه بیمه است، تعدادی از تخمکها را کنار میگذارید و امیدوارید شریک مناسبی پیدا کنید یا به مرحلهای برسید که بتوانید به طور طبیعی باردار شوید. اگر این اتفاق نیفتد، یک پشتوانه دارید».
این روند چالشهای تازهای هم به همراه دارد: وقتی زنان دیگر آن تخمکها یا جنینها را نمیخواهند چه میشود؟
این که بیمار بعدها به طور طبیعی بچهدار شود، بیمار شود، روابطش تغییر کند، مسیر شغلیاش عوض شود یا صرفا نظرش برگردد، همه میتواند باعث شود زنی که برای دورهای مشخص تخمکهایش را منجمد کرده، دیگر نخواهد از آنها استفاده کند.
همین موضوع درباره جنینهای منجمد هم صدق میکند. در یک چرخه معمول لقاح خارجرحمی برای زنی زیر ۳۵ سال، معمولا شش تا ده جنین تولید میشود که یکی از آنها منتقل و بقیه منجمد میشوند.
از نظر پزشکی، با روشهای جدید ویترفیکیشن، یعنی انجماد آنی در نیتروژن مایع در دمای منفی ۱۹۶ درجه سانتیگراد، جنینهای منجمد میتوانند بدون محدودیت زمانی زنده و قابل استفاده بمانند و این روش از ایجاد بلورهای یخ و آسیب ناشی از آن جلوگیری میکند.
خون، پلاسما و دیگر بافتها اگر استفاده نشوند تحت شرایط بهداشتی بسیار سختگیرانه دور ریخته میشوند. اما جنینها و تخمکها اغلب پیوندهای عاطفی و دوراهیهای اخلاقی ایجاد میکنند.
جنینها در مقررات در محدودهای خاکستری قرار دارند و در زمینه جمعآوری دادهها حتی مبهمترند. هیچ آمار دقیقی از تعداد تخمکها یا جنینهای «رهاشده» وجود ندارد و دادههای تجمیعی درباره معدومسازی یا اهدای آنها هم در دسترس نیست.
قوانین ناهمگون در سراسر اروپا
کشورهای اروپایی در رویکرد خود تفاوتهای زیادی دارند. در بریتانیا محدودیتی برای تعداد جنینهایی که میتوان ایجاد یا منتقل کرد وجود ندارد و نگهداری جنین منجمد تا ۵۵ سال مجاز است. اگر بیماران نخواهند از آنها استفاده کنند، میتوان جنینها را اهدا کرد، در پژوهش به کار برد یا معدوم کرد.
قانون درمان ناباروری لهستان که در سال ۲۰۱۵ تصویب شد، نابود کردن جنین را ممنوع میکند. بعد از ۲۰ سال، اهدای آنها به زوجهای دیگر اجباری است.
در ایتالیا جنینهای استفادهنشده باید برای همیشه منجمد باقی بمانند. این کشور نه اجازه اهدای جنین برای پژوهش را میدهد و نه نابود کردن آنها را. ماریا روزاریا کامپیتیلو، رئیس اداره پیشگیری در وزارت بهداشت ایتالیا، شمار جنینهای رهاشده در سال ۲۰۲۵ را بیش از ۱۰ هزار مورد برآورد کرده است.
در نقطه مقابل، در سوید جنینها باید پس از حداکثر ۱۰ سال نگهداری از بین برده شوند.
مقررات تازه اروپایی درباره «مواد با منشا انسانی» (SoHO) که با هدف تنظیم استانداردهای ایمنی و کیفیت این مواد تدوین شده، به طور صریح جنینها را از شمول خود خارج کرده است.
حتی وقتی گزینههایی هست، باز هم کار آسان نیست
حتی در کشورهایی که اهدای جنین و نابود کردن آن از نظر قانونی مجاز است، روند کار همچنان پیچیده است.
انجمن باروری اسپانیا در سال ۲۰۲۳ برآورد کرد که از میان ۶۶۸ هزار و ۸۲ جنین موجود در این کشور، ۶۰ هزار و ۵ مورد «رهاشده» هستند.
در اسپانیا کلینیکها باید هر از چند گاهی تمدید یا تغییر انتخاب اولیه بیماران را از آنها بخواهند. اگر پس از دو بار تلاش پاسخی دریافت نشود، مسئولیت جنینها بر عهده کلینیک قرار میگیرد و میتوان آنها را اهدا کرد، در پژوهش به کار گرفت یا نابود کرد.
این کشور به مهمترین مقصد اروپایی برای انجماد تخمک تبدیل شده است؛ جایی که نه محدودیت سنی وجود دارد و نه سقف مشخصی برای مدت نگهداری.
با توجه به این که بسیاری از بیماران از خارج میآیند، دسترسی دوباره به آنها و نگهداری از سوابقشان میتواند دشوار باشد.
با این حال، مشکل فقط بروکراسی نیست.
قصیری افزود: «جنینهای منجمد، به ویژه وقتی تخمک و اسپرم هر دو از خود بیماران باشد، بیشتر احتمال دارد دور ریخته شوند. اگر از اهداکننده استفاده کرده باشند، به خصوص در موارد اهدای دوگانه، معمولا آمادگی بیشتری برای اهدای جنین به خانوادهای دیگر دارند».
او توضیح داد از آنجا که این جنینها حامل ماده ژنتیکی خودشان است، بیماران اغلب برای اهدای آن به دیگران تردید دارند.