خورشیدی و بادی برای نخستین‌بار در اتحادیه اروپا از سوخت‌های فسیلی پیشی گرفتند؛ شبکه برق همگام است؟

باد و خورشید برای نخستین‌بار در سال ۲۰۲۵ بیشتر از سوخت‌های فسیلی برق اتحادیه اروپا را تولید کردند و این «نقطه عطف مهمی» در گذار به انرژی پاک به‌شمار می‌رود.

گزارشی جدید از اندیشکده انرژی امبر نشان می‌دهد که پارسال انرژی‌های تجدیدپذیر نزدیک به نیمی از برق اتحادیه اروپا را تولید کردند، با وجود افت برق‌آبی و افزایش استفاده از گاز. باد و خورشید پیشران این جهش بودند و با ثبت رکورد ۳۰ درصد از برق اتحادیه اروپا، تنها با یک درصد اختلاف از سوخت‌های فسیلی پیشی گرفتند.

کارشناسان ضمن تحسین گذار «سریع» به انرژی‌های تجدیدپذیر هشدار می‌دهند که شبکه برق «قدیمی» اتحادیه اروپا هنوز مانع پیشرفت است.

برق اتحادیه اروپا چقدر پاک است؟

گزارش می‌گوید زغال‌سنگ «تقریباً در آستانه خروج» است؛ زیرا سهم تولید آن به پایین‌ترین سطح تاریخی، یعنی ۹.۲ درصد، سقوط کرده‌است. در ۱۹ کشور عضو اتحادیه اروپا، برق زغال‌سنگ اکنون کمتر از پنج درصد از کل تولید برق است.

در دهه گذشته، کاهش زغال‌سنگ با افزایش مشابهی در گاز یا دیگر سوخت‌های فسیلی جبران نشده‌است. با این حال، تولید برق از گاز در ۲۰۲۵ نسبت به ۲۰۲۴ هشت درصد رشد کرد؛ عمدتاً به دلیل افت تولید برق‌آبی (منفی ۱۲ درصد) که به هوای آفتابی و کم‌بارشی در اتحادیه اروپا نسبت داده شد.

این امر صورتحساب واردات گاز بخش برق اتحادیه اروپا را به ۳۲ میلیارد یورو رساند؛ ۱۶ درصد بیشتر از سال قبل. تحلیلگران همچنین دریافتند جهش قیمت‌ها در ساعات اوج مصرف گاز موجب افزایش سالانه قیمت‌های عمده‌فروشی برق در ۲۱ کشور عضو اتحادیه اروپا شد.

انرژی باد نیز دو درصد کاهش یافت، اما همچنان دومین منبع بزرگ تولید تجدیدپذیر باقی ماند. این کاهش باز هم به باد کمتر بودن اوایل ۲۰۲۵ نسبت به اوایل ۲۰۲۴ نسبت داده شد.

در پنج سال گذشته، سهم برق مبتنی بر سوخت‌های فسیلی از ۳۶.۷ درصد به ۲۹ درصد کاهش یافته‌است.

کدام کشورهای اروپایی پیشتاز جهش تجدیدپذیرها هستند؟

هرچند در مجموع اتحادیه اروپا تولید برق باد و خورشید از سوخت‌های فسیلی بیشتر بود، این وضعیت به‌صورت فردی تنها در ۱۴ کشور از ۲۷ عضو رخ داد. برای نخستین‌بار، هلند و کرواسی نیز در این فهرست قرار گرفتند.

استونی، بلغارستان، یونان، ایرلند، اسلوونی، لتونی، رومانی، اسلواکی، ایتالیا، چک، لهستان، قبرس و مالت همگی برق بیشتری از سوخت‌های فسیلی نسبت به باد و خورشید تولید کردند. با این حال، گزارش می‌گوید یونان، بلغارستان و اسلوونی «بسیار نزدیک» به رسیدن به نقطه چرخش هستند، به‌دلیل رشد قوی تولید خورشیدی.

سوئد مدت‌هاست پیشتاز تجدیدپذیرهاست و از ۲۰۱۰ برق بیشتری از خورشید و باد نسبت به سوخت‌های فسیلی تولید می‌کند. این دستاورد در لوکزامبورگ در ۲۰۱۷ محقق شد و فنلاند و لیتوانی در ۲۰۲۲ از نقطه چرخش عبور کردند.

پرتغال، اسپانیا، اتریش، فرانسه و بلژیک همگی در ۲۰۲۳ برق بیشتری از باد و خورشید تولید کردند و مجارستان و آلمان در ۲۰۴۲ از این آستانه عبور کردند.

دکتر بئاتریس پتروویچ، نویسنده این گزارش، می‌گوید: «این نقطه عطف نشان می‌دهد اتحادیه اروپا با چه سرعتی به سوی نظام برقیِ متکی به باد و خورشید حرکت می‌کند.»

او افزود: «هرچه وابستگی به سوخت‌های فسیلی بی‌ثباتی را در سطح جهانی تغذیه می‌کند، اهمیت گذار به انرژی پاک از همیشه روشن‌تر است.»

چرا خورشیدی پیشتاز حرکت به سوی انرژی سبز است

جهش تجدیدپذیرها در سال گذشته به افزایش «چشمگیر» خورشیدی نسبت داده می‌شود؛ تولید برای چهارمین سال پیاپی بیش از ۲۰ درصد رشد کرد. تولید خورشیدی اتحادیه اروپا در ۲۰۲۵ به ۳۶۹ تراوات‌ساعت رسید؛ معادل افزایش تقاضای جهانی برق در نیمه نخست همان سال.

سال‌هاست از خورشیدی به‌عنوان «محرک کلیدی» دوری از سوخت‌های فسیلی یاد می‌شود، زیرا ارزان‌ترین منبع تولید برق در جهان است. پژوهشی از دانشگاه سوری نشان داد در آفتابی‌ترین کشورها، تولید هر واحد برق خورشیدی می‌تواند تنها ۰.۰۲۳ یورو هزینه داشته‌باشد.

حتی در کشورهایی مانند بریتانیا که در عرض ۵۰ درجه شمالیِ استوا قرار دارد و به آب‌وهوای گرفته‌اش مشهور است، پژوهشگران دریافتند خورشیدی ارزان‌ترین گزینه برای «تولید انرژی در مقیاس بزرگ» است.

آیا اتحادیه اروپا برای انرژی سبز آماده است؟

با آن‌که جهش انرژی سبز برای کاهش انتشار و رسیدن به اهداف اقلیمی ضروری است، کارشناسان نگران‌اند شبکه برق اتحادیه اروپا ناکافی و قدیمی باشد.

شبکه‌ای که برق را به خانه‌ها و کسب‌وکارها می‌رساند، هرگز برای مزرعه‌های خورشیدی و بادی، که اغلب در مناطق دورافتاده ساخته می‌شوند، طراحی نشده‌بود و نخست با محوریت زغال‌سنگ ایجاد شد. این سایت‌ها بعدها به نیروگاه‌های گازسوز تبدیل شدند که مکان‌یابی مرکزی‌تری دارند.

به زبان ساده، اتحادیه اروپا مشکلی در تولید برق پاک ندارد، اما در انتقال آن دچار مشکل است. برای نمونه، پارسال چندین‌بار لهستان ظرفیت پذیرش برق تولیدشده از پنل‌های خورشیدی را نداشت و بخشی از انرژی به هدر رفت.

این مشکل فقط مربوط به اتحادیه اروپا نیست. در بریتانیا، کل هزینه‌های هدررفت باد از ۳ میلیارد پوند (۳.۴۴ میلیارد یورو) فراتر رفته‌است. این معادل ۲۴ هزار و ۶۴۳ مگاوات‌ساعت برق سبز است؛ به‌اندازه‌ای که برای تامین برق یک‌روزه اسکاتلند کافی باشد.

پارسال، کمیسر انرژی اتحادیه اروپا کادری سیمسون هشدار داد اگر زیرساخت‌های شبکه «خیلی سریع» ارتقا نیابد، اهداف تجدیدپذیرِ ۲۰۳۰ محقق نخواهد شد. کمیسیون اروپا می‌گوید برای تحقق اهداف، تا ۲۰۳۰ هر سال به ۵۸۴ میلیارد یورو سرمایه‌گذاری در شبکه برق نیاز است.

گزارشی در ۲۰۲۵ از شرکت پژوهشی انرژی اورورا هشدار داد شبکه برق اروپا هرچه بیشتر به «گلوگاه» دستیابی به انتشار خالص صفر تبدیل می‌شود.

در این گزارش آمده‌است هزینه‌های مدیریت ازدحام در اروپا در ۲۰۲۴ به حدود ۹ میلیارد یورو نزدیک شد و ۷۲ تراوات‌ساعت، عمدتاً انرژی تجدیدپذیر، به‌دلیل گلوگاه‌ها محدود (خاموش) شد. این رقم تقریباً معادل مصرف سالانه برق اتریش است.

گرهارد سالگه از هیتاچی انرژی می‌گوید: «با ادغام و اتصال بیشتر، باید به چالش‌های ظرفیت و پیچیدگی توجه کافی کنیم تا شبکه‌ای امن، مقرون‌به‌صرفه و پایدار داشته‌باشیم.»

او افزود: «فناوری‌ها در دسترس‌اند؛ اکنون باید آن‌ها را با سرعت و در مقیاس گسترده به‌کار بگیریم.»