برند انتشاراتی الگا فونتس با هدف مبارزه با کمنمایی نویسندگان سیاهپوست و نشان دادن تنوع آثارشان تاسیس شده است. این ناشر در ۲۰۲۶ دو کتاب منتشر میکند و برنامه ۲۰۲۷ را بسته است.
«کیالا» حاصل ایدهای است که الگـا فونتس سالها در سر داشت: ایجاد فضایی در بازار نشر پرتغال برای نویسندگان سیاهپوست. زیرنشان انتشارات «Vírgula d’Interrogação» رسما در ماه مه امسال وارد بازار شد و قصد دارد به طور اختصاصی کتابهای نویسندگان سیاهپوست را منتشر کند، اما بنیانگذار آن این تصور را رد میکند که این کار به معنای ساختن فضایی بسته یا یک رده ادبی مستقل باشد.
آگهی
آگهی
الگا فونتس توضیح میدهد: «کیالا واژهای است در زبان کیمبوندو [یکی از زبانهای بانتوی آنگولا] به معنای روشن کردن یا آوردن نور.» او در این نام جمعبندیای از آنچه میخواست بسازد یافت. این ایده حدود دو سال پیش شروع به شکلگیری کرد، زمانی که او، که در آن زمان ویراستار در انتشارات «Vírgula d’Interrogação» بود، این پروژه را به مدیر انتشارات، دیانا آلْمیدا، معرفی کرد. بعد از گرفتن چراغ سبز، حدود دو سال صرف ساختن این برند شد.
نیاز به چنین زیرنشانی تا حدی از تجربه شخصی الگـا فونتس به عنوان خواننده و فعال در این حوزه برمیخاست. او در دوره کارشناسی ارشد، فهرست کتابهای یک انتشارات پرتغالی را بررسی کرد و دید که، در میان صدها کتاب منتشرشده در سه سال مورد مطالعه، فقط حدود ۱۰٪ نویسنده غیرسفیدپوست داشتند. بعدتر این بررسی را به دیگر گروههای انتشاراتی هم گسترش داد و انتشارهای اعلامشده انتشاراتیهایی را که به عنوان تولیدکننده محتوا با آنها همکاری میکند نیز دنبال کرد.
او در گفتوگو با یورونیوز به نتیجهای مشابه رسید و میگوید: «فضای کافی برای کتابهای نویسندگان سیاهپوست وجود نداشت و هنوز هم ندارد.» او اضافه میکند که در حال حاضر در پرتغال هیچ مطالعه رسمی یا پایگاه دادهای نمیشناسد که به طور نظاممند نمایندگی نژادی در بازار نشر را رصد کند.
به باور الگـا فونتس، نمیتوان مشکل را به یک بازیگر واحد در فرایند انتشار یک دستنوشته نسبت داد؛ از ناشر و عوامل ادبی و منتقدان گرفته تا خود خوانندگان و آنچه جستوجو میکنند. بازار کتاب پرتغال کوچک و شکننده است، ناشران به دنبال عناوینی با ظرفیت تجاری هستند و شبکههای اجتماعی تمایل دارند همان کتابهایی را پررنگ کنند که از پیش در مرکز توجهاند. در عین حال، به گفته بنیانگذار کیالا، بخشی از خوانندگان تمایل کمتری به سراغ آثاری دارند که از آنچه معیار معمول تلقی میشود فاصله میگیرند، باور دارد.
او تاکید میکند: «مقصر واحدی در کار نیست. کیالا هم قرار نیست نقش منتقد را بازی کند، بلکه میخواهد مشوقی اضافه باشد.»
زیرنشان انتشاراتی برای خروج از کلیشهها
یکی از اصول راهنمای کیالا این است که از این تصور فاصله بگیرد که ادبیات نویسندگان سیاهپوست لزوما باید درباره تجربه نژادی باشد. به گفته این ناشر و بنیانگذار، سخن گفتن از «تجربه سیاهپوست بودن» به صورت مفرد تقلیلگرایانه است؛ تجربههای افراد سیاهپوست با هم متفاوت است، هرچند برخی از آنها با مشکلات مشترکی مانند نژادپرستی گره خوردهاند.
این انتشارات همچنین میخواهد با پیوند خودکار میان نویسندگان سیاهپوست و روایتهای رنج مقابله کند. او توضیح میدهد: «میخواستیم با کیالا کمی این تصور را فروبریزیم که یک فرد سیاهپوست فقط میتواند درباره نژادپرستی و رنج بنویسد.»
او میافزاید مشکل در شیوه ارزیابی آثار هم هست. او میگوید: «ما گرایش داریم آثار خلقشده توسط افراد سیاهپوست را استثنا ببینیم نه آثاری جهانشمول.» یک نویسنده سفیدپوست میتواند درباره تقریبا هر موضوعی بنویسد و فارغ از موضوع، کیفیت اثرش به رسمیت شناخته شود، اما به باور او این قاعده برای نویسندگان سیاهپوست همیشه صادق نیست.
به همین دلیل است که کیالا فقط به دنبال کتابهایی نیست که بر مسائل نژادی متمرکز باشند. نخستین عنوان منتشرشده، Feminismo na Periferia (منبع به زبان پرتغالی) از نویسنده، کنشگر و منتقد فرهنگی آمریکایی، میکی کندال، «کتابی غیرداستانی است که فمینیسمِ عرضهشده به عنوان امری جهانشمول را به پرسش میکشد و به موضوعاتی چون قومیت، طبقه، فقر و خشونت میپردازد».
دومین عنوان، که انتشارش برای نوامبر برنامهریزی شده، A Morte de Vivek Oji نوشته آکْوائِکه اِمِزی، نویسندهای اهل نیجریه خواهد بود. این رمان تحسینشده که نخستینبار در سال ۲۰۲۰ به زبان انگلیسی منتشر شد، روایتی است درباره هویت، کشف خود و خانواده و در عین حال در بستر جنبههایی از جامعه نیجریه میگذرد.
انتخاب عناوین بر اساس چند معیار انجام میشود. تیم کیالا میکوشد بفهمد «این کتاب چه گفتوگویی را میتواند در پرتغال آغاز یا ادامه دهد» و خوانندگان چه چیزی ممکن است در آن بیابند. الگـا فونتس جمعبندی میکند: «یک کتاب خوب کتابی است که هیچگاه حرفهایش تمام نمیشود. این قطبنمای ما در انتخاب کتابهایمان است؛ کتابی که حرف زیادی برای گفتن داشته باشد.»
«هر فرد سیاهپوستی لزوما منتشر نمیشود»
این زیرنشان، معیار نژادی را ابزاری برای مقابله با نابرابریای میداند که الگـا فونتس آن را عینی و ملموس میشمارد، نه معیاری کافی برای انتشار.
او توضیح میدهد: «معیار نژادی ما صرفا ابزاری است. این به هیچ وجه ادعا نمیکند که نویسندگان سیاهپوست یک دسته ادبی همگن میسازند که باید در فضایی واحد محصور شود.»
وقتی با این پرسش روبهرو میشود که آیا ممکن است کیالا در نهایت نویسندگان سیاهپوست را در حاشیه بازار نگه دارد به جای آنکه آنها را به طور کامل در آن ادغام کند، این برداشت را رد میکند.
او دفاع میکند و میگوید: «کیالا تا جایی که برای ما ممکن است در سراسر بازار نشر حضور دارد. ما فقط یک کتابفروشیِ کیالا نداریم، فقط یک گوشه کوچک هم نداریم که نویسندگان سیاهپوست فقط همانجا باشند. هدف و کار ما دقیقا این است که صداهای نویسندگان سیاهپوست را به جاهایی ببریم که هنوز حضور ندارند یا بسیار کماند، چون کیالا زیرنشانی برای "اقدام تبعیض مثبت" است که برای اصلاح یک کمنمایی عینی در بازار نشر ایجاد شده است.»
به همین دلیل، کیالا میخواهد در خودِ بازار سنتی نشر حضور داشته باشد، نه اینکه فقط یک چرخه موازی برای نویسندگان سیاهپوست بسازد. هدف این است که «عادی شود که وارد یک کتابفروشی پرتغالی شوید و بدون آنکه استثنایی به نظر برسد، با نویسندگان سیاهپوست از کشورهای مختلف، در گونهها و با دیدگاههای گوناگون روبهرو شوید».
خود این زیرنشان هم میپذیرد که ممکن است به عنوان یک ناشر تخصصی، و حتی ناشری نژادپرست، دیده شود. او میگوید: «برداشتها زیاد است، اما وظیفه من نیست که پلیسِ افکار دیگران درباره کیالا باشم. کار من فقط انتشار کتابهای نویسندگان سیاهپوست است.»
همین دغدغه نمایندگی به تیمی هم که کتابها را تولید میکند سرایت میکند. ویراستاران، مترجمان، طراحان و دیگر حرفهایها باید معیارهای کیفی را برآورده کنند، اما کیالا همچنین میکوشد از میان حرفهایهای سیاهپوست هم نیرو بگیرد. بنیانگذار انتشارات معتقد است این نیروها در پرتغال وجود دارند، هرچند «دسترسیشان دشوارتر است، چون عملا تعداد بسیار کمی از آنها به طور فعال با ناشران کار میکنند».
کیالا نخستین پروژه از این دست نیست. در سطح بینالمللی، الگـا فونتس برای نمونه به New Beacon, اشاره میکند، انتشارات و کتابفروشیای در بریتانیا که فقط نویسندگان سیاهپوست را منتشر میکند. در برزیل، انتشارات Malê است که ادبیات آفروـبرزیلی را منتشر میکند. در ایالات متحده، Black Classic Press فقط کلاسیکهای ادبیات نویسندگان سیاهپوست را چاپ میکند. در قلب پاریس هم Présence Africaine Editions قرار دارد که در سال ۱۹۴۹ با هدف در اختیار گذاشتن «جعبه طنین» برای متفکران، نویسندگان و پژوهشگران آفریقا و دیاسپورا ایجاد شد تا تولیدات ادبی و علمی آنها امکان انتشار و دسترسی بهتر در سراسر جهان پیدا کند.
او میگوید: «افراد زیادی پیش از تولد کیالا این کار را انجام دادهاند. من معتقدم کیالا به خاطر همان کار و به خاطر همان افراد وجود دارد.»
رشد کردن بدون از دست دادن ماموریت
ابعاد کیالا فعلا کوچک مانده است. در سال ۲۰۲۶ دو کتاب منتشر خواهد شد و در ۲۰۲۷ این تعداد به سه عنوان میرسد. فهرست ۲۰۲۷ بسته شده و کاملا از آثار داستانی تشکیل میشود. برای ۲۰۸۲، این انتشارات قصد دارد نویسندگان پرتغالی را منتشر کند.
او توضیح میدهد جاهطلبی کیالا این نیست که به هر قیمتی به یک ناشر بزرگ تبدیل شود، بلکه میخواهد فهرستی مرجع بسازد و نشان دهد که میتوان کیفیت ویرایشی، پایداری اقتصادی و «ادامه حیات با تکیه بر نویسندگان سیاهپوست» را با هم جمع کرد.
الگا فونتس میگوید: «طبیعتا دوست داریم سرمایهای را که روی کتابهایمان میگذاریم، برگردانیم. این برای ما ایدهآل است تا بتوانیم هر بار کتابهای بیشتری منتشر کنیم.»
از مهمترین موانع پیش رو میتوان به پخش، هزینههای تولید، قیمت کاغذ و کوچک بودن بازار کتاب پرتغال اشاره کرد. او همچنین هزینه زندگی و عادتهای مطالعه در کشور را از عواملی میداند که پایداری اقتصادی ناشران مستقل را بهویژه دشوار میکند.
او توجیه میکند: «در زمینه عادتهای مطالعه، هرچند در سالهای اخیر خیلی رشد کردهایم، هنوز هم یکی از کشورهایی هستیم که در سطح اروپا کمتر از بقیه کتاب میخوانند. برای همین هم کتابها باید گرانتر باشند، چون ناشران باید بتوانند سود بگیرند، دوام بیاورند، حقوق کارکنان را بدهند و هزینه تولید کتابها را تامین کنند.»
با وجود این دشواریها، هدفی هست که از خودِ رشد کیالا مهمتر است: رسیدن به روزی که دیگر نیازی به این زیرنشان نباشد.
او میگوید: «بسیار دوست دارم ایده کیالا منقضی، غیرضروری و حتی مضحک به نظر برسد.» به گفته او، کافی است کار این انتشارات بتواند ناشران و پروژههای دیگر را تشویق کند که بیشتر روی نویسندگان سیاهپوست سرمایهگذاری کنند.
تا آن زمان، کیالا به جستوجوی صداهایی ادامه میدهد که به گفته بنیانگذارش هنوز جای کافی در کتابفروشیهای پرتغال ندارند. یکی از غیبتهایی که بیش از همه او را شگفتزده میکند، غیبت اوکتاویا ای. باتلر است، نویسنده آفریقاییـآمریکاییِ مرجع در ادبیات علمیـتخیلی که کتابهایش تنها چند سالی است در پرتغال منتشر میشوند.
در نهایت، هدف این است که نویسندگان سیاهپوست دیگر استثنا در فهرست کتابفروشیها نباشند و صرفا به خاطر آنچه مینویسند خوانده شوند؛ چه درباره هویت، فانتزی، طنز، علمیـتخیلی، خانواده یا هر موضوع دیگری بنویسند. الگـا فونتس جمعبندی میکند: «کتابهای زیادی از نویسندگان سیاهپوست وجود دارد که درباره نژادپرستی نیست، و خوشبختانه که چنین است.»
پیشنهادهای مطالعه از الگـا فونتس
- Lendários, اثر تریسی دیون، منتشر شده توسط انتشارات Desrotina در اکتبر ۲۰۲۲
- A Outra Metade اثر بریت بنت، منتشر شده توسط انتشارات Alfaguara Portugal در ژوئن ۲۰۲۱
- A Cama Onde Elas Se Deitam، اثرFaridah Àbike-Íymídé، منتشر شده توسط انتشارات Desrotina در مه ۲۰۲۴
- Encontrar-me اثر ویولا دیویس، منتشر شده توسط انتشارات Cultura Editora در اوت ۲۰۲۴
- Irmãs Brown اثر تالیـا هیبرت، مجموعهای منتشرشده توسط انتشارات Desrotina
