برای فرانسویها، مورَن پیش از هر چیز راهنمای فکری بود که رویکردی کلنگر و میانرشتهای به پرسشهای بزرگ دوران ما پروراند. بیرون از فرانسه، او بیشتر به عنوان ابداعکننده «سینمای حقیقت» با «وقایعنگار یک تابستان» (۱۹۶۱) شناخته میشد.
ادگار مورن، چهره شاخص روشنفکری در فرانسه و از اعضای مقاومت در جنگ جهانی دوم که عمر خود را صرف ترویج روحیه انتقادی و مبارزه با نابردباری کرده بود، به گفته همسرش روز شنبه در ۱۰۴ سالگی درگذشت.
آگهی
آگهی
روزنامه چپگرای لیبراسیون در پرترهای که سال 2021 و در ستایش این فیلسوف شیکپوش، شیفته کلاه و کراوات ابریشمی، منتشر کرد، نوشت: «او پدربزرگ همه فرانسویها و حافظه قرن بیستم است.»
امانوئل مکرون، رییسجمهور فرانسه، صبح شنبه در پیامی در ایکس یاد این «ذهن جهانی» و «انسانگرایی مجسم» را گرامی داشت.
فرانسوا اولاند، رییسجمهور پیشین فرانسه، مورن را اینگونه توصیف کرد: «او در طول زندگی طولانیاش راههای آزادی فکری را برگزید؛ گاهی لغزید، اما همیشه خود را اصلاح کرد.»
گواه نفوذ فکری انکارناپذیر او این بود که صبح شنبه پیامهای ادای احترام به مورن از راست تا چپ رادیکال سرازیر شد.
ژان لوک ملانشون، چهره محوری حزب «فرانسه نافرمان»، یادآوری کرد که «مورن در ۱۰۲ سالگی هم در اعتراض به کشتار فلسطینیها در غزه سهم خود را ادا کرد» و افزود: «یک الگو هرگز نمیمیرد.»
دومینیک دو ویلپن، وزیر پیشین امور خارجه فرانسه، تاکید کرد: «اندیشه او راه را پیش روی ما میگشاید. صدای بسیار صمیمی و برادرانهاش تا مدتها با ما خواهد بود.»
از سوی دیگر، انریکو لتا، دبیرکل پیشین حزب دموکرات ایتالیا و نخستوزیر سابق این کشور که اکنون رییس موسسه ژاک دلور است، نیز همین صدا را تکرار کرد.
یونسکو نیز در بیانیهای «یاد و میراث فلسفی عظیم ادگار مورن، یکی از چهرههای بزرگ اندیشه» را گرامی داشت و تاکید کرد که «مسیر فکری ادگار مورن روشی برای آینده است».
« انسان بودن یعنی چه؟ »
او فرزند مهاجران یهودی سکولار بود، آموزش جامعهشناسی دید، اما خود را بیشتر یک «انسانگرا» میدانست و برای فهم طبیعت انسان، فلسفه، روانشناسی، قومنگاری و زیستشناسی را درهم میآمیخت.
در خارج از کشور، او بیش از همه به عنوان ابداعکننده «سینمای حقیقت» شناخته میشود؛ لقبی که به لطف مستند 1961 او با همکاری فیلمساز فرانسوی ژان روش با عنوان «گزارش یک تابستان» به دست آمد؛ فیلمی که به زندگی روزمره جوانان عادی پاریسی میپرداخت.
گفتوگوهای خودجوش درباره طبقات اجتماعی، نژاد، استعمار و دیگر موضوعات مهم که با پرسش ساده « آیا خوشحالید؟ » شکل گرفت، ژانر مستند را دگرگون کرد.
مجله نیویورکر در سال 2013 این مستند را «یکی از بزرگترین، جسورانهترین و بدیعترین مستندهایی که تا کنون ساخته شده است» توصیف کرد.
برای فرانسویها، مورن پیش از هر چیز راهنمایی فکری بود که رویکردی کلنگر و میانرشتهای به پرسشهای بزرگ دوران ما پروراند.
او در گفتوگویی با شبکه تیوی5 موند در سال 2020 توضیح داد: « انسان بودن یعنی چه؟ جهانیشدن چیست؟ زندگی چیست؟ این پرسشها ما را وادار میکند دانشی را که اکنون در حوزههای مختلف پژوهش پراکنده است به هم پیوند بزنیم. »
او مدتها پس از صدسالگی نیز به اظهارنظر درباره رویدادهای روز ادامه داد و اندیشههایش را با 220 هزار دنبالکنندهاش در ایکس در میان میگذاشت؛ از موج گرمای 2022، آنجا که نوشت: « پاریس، ساعت 18، 40 درجه: برخیز، طوفانِ بهدرانتظار! » تا جنگ اوکراین که دربارهاش نوشت: « جنگ درسی در نفرت است. »
سبه ابوئسلام مورن، همسر او، در بیانیهای که روز شنبه در اختیار خبرگزاری فرانسه قرار داد، گفت: « ادگار مورن تا واپسین روزهای عمرش نسبت به جهان، دیگران و پرسشهای بزرگ انسانی که اندیشهاش را تغذیه میکرد، هوشیار ماند. »
او افزود: « امروز جای خالیای که بر جا گذاشته، عظیم است، اما شجاعتش، وفاداریاش به انسانها و ایدهها، سختگیری اخلاقی و امیدش همچنان با ما خواهد بود. »
طردشده از سوی کمونیستها
مورن که با نام ادگار ناهوم، 8 ژوئیه 1921 در پاریس به دنیا آمد، فرزند والدین یهودی مهاجری بود که از یونان آمده بودند. او همواره از آنکه تنها با هویت یهودیاش تعریف شود سر باز زد و تاکید داشت که او نیز « فرانسوی، مدیترانهای و شهروند جهان » است.
او در 10 سالگی مادر محبوبش را از دست داد؛ رخدادی که خانوادهاش کوشیدند آن را برای هفتهها از او پنهان کنند و او دههها بعد از آن با عنوان « هیروشیمای شخصیام » یاد کرد.
او ابتدا به درس و مطالعه و سپس به فعالیت سیاسی در جناح چپ پناه برد و به حزب کمونیست پیوست.
او در آغاز مدافع مقاومت مسالمتآمیز در برابر نازیها بود؛ موضعی که بعدها آن را، همراه با حمایت اولیهاش از رهبر شوروی ژوزف استالین پس از جنگ، یکی از دو خطای بزرگ داوری خود دانست. مورن سپس با نام مستعار «ادگار مورن» به جنبش مقاومت پیوست.
او که در رشتههای تاریخ، جغرافیا و حقوق تحصیل کرده بود، پس از جنگ مسئول بخش تبلیغات دولت نظامی فرانسه در آلمان شد و سپس پیش از پیوستن به مرکز ملی پژوهشهای علمی (CNRS) به عنوان روزنامهنگار کار کرد.
شیفته جدل فکری، به خاطر نوشتن در روزنامهای که «طرفدار آمریکا» تلقی میشد، خشم رفقای کمونیستش را برانگیخت.
پس از اخراج از حزب، مورن نسبت به هرگونه القای ایدئولوژیک بیاعتماد شد؛ حسی که در کتاب « خودانتقادی » بروز داد و در آن بر ضرورت به پرسش کشیدن مداوم باورهای شخصی تاکید کرد.
با این همه، او همچنان یکی از صداهای اثرگذار جناح چپ باقی ماند.
تحلیلهای او درباره موضوعات متنوعی چون یهودستیزیای که در دهه 1960 شایعات شگفتانگیز ربودهشدن مشتریان یهودی در فروشگاههای پوشاک در شهر اورلئان را تغذیه میکرد ــ و او درباره این هیستری جمعی کتابی هم نوشت ــ و نیز درباره جهانیشدن، با استقبال گسترده روبهرو شد.
یک پیشگوی فرانسوی
از دهه 1970 به بعد، او نسبت به خطرهای زیستمحیطی ناشی از رشد بیمهار اقتصادی هشدار میداد؛ یکی از بسیاری زمینههایی که در آن دوراندیشی چشمگیری از خود نشان داد.
او همچنین بهشدت از نحوه رفتار اسرائیل با فلسطینیها انتقاد میکرد و در مقالهای در سال 2002 نوشت: «یهودیان اسرائیل، که خود فرزندان آپارتایدی به نام گتو هستند، فلسطینیها را به گتو تبدیل میکنند» و این که «یهودیانی که تحقیر شدهاند، خوار شمرده شدهاند و مورد آزار قرار گرفتهاند، امروز فلسطینیها را تحقیر میکنند، خوار میشمرند و تحت آزار قرار میدهند.»
او به خاطر این مقاله به اتهام یهودستیزی محکوم شد، اما دیوان تمییز او را تبرئه کرد. در جریان این پرونده، افراطیون یهودی او را «یهودیِ متنفر از خود» خواندند؛ ماجرایی که برای او همدلی گسترده در میان همتایان دانشگاهیاش به همراه داشت.
نشانهای از احترام فراگیری که برایش قائل بودند این بود که در صدمین سالروز تولدش در سال 2021، مورن از سوی رییسجمهور امانوئل مکرون برای ضیافت شام در کاخ الیزه دعوت شد.
این نویسنده پرکار – که دهها کتاب نوشته و آخرین اثرش در 2025 منتشر شده است – با هشدارهای خود درباره فوریت بحران اقلیمی و انحرافات سرمایهداری افسارگسیخته در ذهنها ماندگار شد.
ادگار مورن در 5 تاریخ :
1921 تولد در 8 ژوئیه
1941 پیوستن به حزب کمونیست فرانسه (تا 1951)
1950 : آغاز فعالیت به عنوان پژوهشگر در CNRS؛ ارتقا به سطح مدیر پژوهش در 1970
1982 انتشار کتاب Science avec conscience (انتشارات فایار)، اثری که در آن برای نخستین بار نظریه «انسان پیچیده» را بسط داد
2024 انتشار La méthode de la méthode، جلد 3 (اکت سود)