از یورو دیجیتال تا طرحهای خصوصی همپذیری و نمونههایی چون پیکس برزیل، رقابت برای حاکمیت آغاز شده، اما چالش حفظ استقلال پرداختها در داخل و خارج مرزهاست.
اروپا هر سال میلیاردها یورو برای پرداختهای کارتی هزینه میکند و تقریبا همه این پرداختها خارج از سامانههای اروپایی انجام میشود. بیشتر خریدهای انجامشده با کارت از طریق ویزا یا مسترکارت پردازش میشود؛ دو شرکت آمریکایی که بر بازار جهانی پرداختها تسلط دارند.
آگهی
آگهی
تا سالهای زیادی این هزینهای بود که اروپا برای بهرهوری و سهولتی میپرداخت که غولهای آمریکایی هنگام استفاده از کارت برای پرداخت کالا و خدمات فراهم میکردند.
رهبران اتحادیه اروپا اکنون این وابستگی را بهعنوان خطری میبینند که دیگر نمیتوان نادیده گرفت؛ بهویژه با توجه به امکان استفاده از این زیرساخت بهعنوان سلاح ژئوپلیتیک.
این یکی از استدلالهایی است که بانک مرکزی اروپا (BCE) برای جلب حمایت از یورو دیجیتال در پارلمان اروپا مطرح میکند. این نهاد به ریاست کریستین لاگارده هشدار میدهد که وابستگی به سامانههای پرداخت خارجی، اروپا را در برابر فشارهای سیاسی یا قطع ناگهانی خدمات آسیبپذیر میکند.
آسیبپذیری اروپا تنها به حوزه امنیت نظامی محدود نمیشود و دونالد ترامپ میتواند با یک تصمیم آن را به هم بریزد. اگر رئیسجمهور آمریکا ناگهان زیرساختی را که امکان پرداختهای روزمره را برای اروپاییها فراهم میکند از کار بیندازد چه رخ میدهد؟
اختلالها میتواند گسترده و متعدد باشد. در روسیه، جایی که شرکتها برای ۶۰ درصد پرداختها به ویزا و مسترکارت وابستهاند، تحریمهای آمریکا که این شرکتها را وادار به قطع خدمات کرد، شهروندان عادی را بدون دسترسی به منابع مالی گذاشت و آنها را از خرید کالاها ناتوان کرد.
هزینهها و دادهها در مرکز بحث
بر اساس دادههای بانک مرکزی اروپا (BCE)، غولهای آمریکایی حوزه پرداخت یعنی ویزا و مسترکارت ۶۱ درصد پرداختهای کارتی در منطقه یورو و تقریبا همه تراکنشهای فرامرزی با کارت را در اختیار دارند.
این وضعیت به آن معناست که هر بار از کارت یا تلفن همراه برای پرداخت استفاده میکنیم، اطلاعات مربوط به آن تراکنش از اتحادیه اروپا خارج و در کشوری ثالث، مانند آمریکا، ذخیره میشود و میتواند برای ساختن پروفایلهای مصرفکننده به کار رود.
استدلال دیگر به هزینههای عملیات مربوط است. خردهفروشان میگویند کارمزدهای شبکههای کارت در سالهای اخیر بهطور چشمگیری افزایش یافته است. این کارمزدها بر اساس شرایط تجاریای تعیین میشود که خارج از اتحادیه اروپا تعریف شده است. به همین دلیل، پرداختهای مستقیم بین حسابهای بانکی میتواند رقابت را تقویت کند و به شرکتها و مصرفکنندگان در صرفهجویی کمک کند.
کاهش وابستگی به ساختارهای آمریکایی با هدف کمیسیون اروپای تحت ریاست اورسولا فوندرلاین همخوان است؛ هدفی که بر اساس گزارشهای ماریو دراگی و انریکو لتا تدوین شده و بر ضرورت تقویت رقابتپذیری اروپا در برابر شرکتهای بزرگ و مقیاسپذیر کشورهای دیگری همچون آمریکا و چین تاکید دارد.
ماریو دراگی، رئیس پیشین بانک مرکزی اروپا، هشدار داده است (منبع به زبان پرتغالی) که وابستگی متقابل جهانی از سازوکار محدودکننده متقابل به ابزاری برای نفوذ و کنترل تبدیل شده است؛ زیرا ادغام عمیق اقتصادی، وابستگیهای راهبردیای ایجاد میکند که قدرتهای غیرهمسو میتوانند آنها را به سلاح تبدیل کنند.
هشدارها تنها از اروپا نمیآید و روزبهروز این درک تقویت میشود که در فضای کنونی شکافهای ژئوپلیتیکی، پرداختها به مسئلهای مرتبط با حاکمیت تبدیل شدهاند.
نخست وزیر کانادا، مارک کارنی، اوایل امسال در سخنرانی خود در مجمع جهانی اقتصاد در داوس که به دلیل شفافیتش در جهان بازتاب گستردهای داشت، همین نگرانیها را تکرار کرد.
مارک کارنی گفت: «قدرتهای بزرگ ادغام اقتصادی را به سلاح، تعرفهها را به ابزار برتری، زیرساخت مالی را به ابزار اجبار و زنجیرههای تامین را به نقاط آسیبپذیری برای بهرهبرداری تبدیل کردهاند. نمیتوان به این دروغ ادامه داد که ادغام اقتصادی به نفع دو طرف است، وقتی همین ادغام به منبع وابستگی شما تبدیل میشود.»
یورو دیجیتال؛ پاسخ اروپایی
در این سوی اقیانوس اطلس، یورو دیجیتال که قرار است پایهای برای یک ساختار پرداخت الکترونیکی در سطح اتحادیه اروپا باشد، بهعنوان ابزاری برای بهکارگیری خودمختاری راهبردی اروپا دیده میشود.
پیرو چیپلونه، عضو هیئت اجرایی بانک مرکزی اروپا، در ژانویه در گفتوگو با روزنامه اسپانیاییEl País گفت: «همه این تنشهای بالقوه ژئوپلیتیکی و تبدیلشدن تمام ابزارهای موجود به سلاح، بهطور واضح سطح ریسک را افزایش میدهد. این وضعیت نیاز به یک سامانه پرداخت اروپایی را که پاسخگوی همه نیازها باشد و بر پایه فناوری و زیرساخت اروپایی ساخته شود، تقویت میکند؛ یعنی سامانهای که کاملا تحت کنترل خودمان باشد.»
مرحله پایانی مذاکرات میان پارلمان اروپا و دولتهای کشورهای عضو درباره نحوه کارکرد یورو دیجیتال اکنون در جریان است. یورو دیجیتال شکل الکترونیکی پولی خواهد بود که توسط بانک مرکزی اروپا منتشر و تضمین میشود و قرار است مکمل اسکناس و خدمات بانکی موجود باشد، نه جایگزین آنها.
این سامانه امکان پرداخت آنلاین و آفلاین را فراهم خواهد کرد و بانک مرکزی اروپا زیرساخت پایه را تامین میکند، در حالی که بانکهای تجاری و ارائهدهندگان خدمات پرداخت، خدمات یورو دیجیتال را در اختیار مشتریان قرار خواهند داد. انتظار میرود کارمزدهایی که تجار میپردازند کمتر از کارمزدهایی باشد که اکنون برای پرداختهای کارتی میپردازند.
گفته میشود فشردهترین بخش مذاکرات در پاییز انجام خواهد شد و تصویب نهایی برای پایان سال پیشبینی شده است. یورو دیجیتال احتمالا پس از اجرای یک برنامه آزمایشی که قرار است از ۲۰۲۷ آغاز شود و در آن ۳۶ ارائهدهنده خدمات پرداخت به آزمایش این واحد پولی جدید کمک میکنند، از سال ۲۰۲۹ برای پرداختها در بازار خردهفروشی در دسترس قرار گیرد.
پرتغال یکی از کشورهایی است که بیشترین نهادها را در این آزمایش درگیر کرده است. دو بانک اصلی این کشور، کیشا ژرال دو دپوزیتوس (CGD) و بانک کومرسیال پرتگوئز (BCP)، همراه با شرکت پرداخت یونیکره که در مالکیت بانکهای خصوصی پرتغال است، برای مشارکت در ابتکار عمل آزمایش اجرای یورو دیجیتال برگزیده شدهاند.
لاگارده در گفتوگویی که در ماه ژوئیه با یورونیوز داشت توضیح داد که این پروژه با هدف تقویت حاکمیت اقتصادی اروپا و مدرنسازی پرداختها طراحی شده است و بر وابستگی مستمر این بلوک به شبکههای پرداخت متعلق به نهادهای خارجی تاکید کرد.
کریستین لاگارده گفت: «ما عمدتا برای پردازش پرداختها به شبکههای آمریکایی و گاهی نیز چینی وابستهایم. به یک راهحل اروپایی نیاز داریم، چون میخواهیم در خانه خودمان صاحب حاکمیت باشیم.»
رقابت جهانی برای سامانههای پرداخت اختصاصی
تا زمانی که راهحل عمومی اروپایی به مرحله اجرا برسد، بخش خصوصی در جهت ایجاد شبکه مشترکی برای تعاملپذیری میان راهحلهای مختلف پرداخت پیشرفت کرده است.
ائتلاف پرداختهای اروپایی (EuroPA) و ابتکار پرداختهای اروپایی (EPI) پروتکلی برای اتصال سامانههای پرداخت آنی خود امضا کردهاند تا پلتفرمی ایجاد کنند با ظرفیت دسترسی به ۳۸۰ میلیون کاربر در ۱۵ کشور اروپایی.
یوروپیای راهحلهای پرداخت پرتغالی MB WAY، اسپانیایی و آندورایی Bizum، ایتالیایی Bancomat، نوردیک Vipps MobilePay (نروژ، دانمارک، فنلاند و سوئد)، Blik در لهستان و IRIS در یونان را در بر میگیرد. در سوی دیگر، ابتکار EPI از طریق برند Wero پرداختهای کشورهایی مانند آلمان، بلژیک، فرانسه، هلند و لوکزامبورگ را پوشش میدهد.
هدف این است که در آینده امکان پرداختهای فرامرزی بدون نیاز به تغییر نرمافزار پرداخت فراهم شود. برای مثال، یک کاربر فرانسوی Wero بتواند مانند یک تراکنش داخلی، برای مخاطب اسپانیایی خود که از Bizum استفاده میکند پول ارسال کند.
خارج از منطقه یورو، در بریتانیا پروژهای تازه در حال برداشتن نخستین گامهاست. در ژوئن گذشته، طرح UK Payments Initiative (منبع به زبان پرتغالی)، شرکت جدیدی که با حمایت بزرگترین بانکهای بریتانیا شکل گرفته، با هدف کاهش سلطه شبکههای کارتی آمریکایی بر بازار پرداختها آغاز به کار کرد.
این طرح که از سوی برخی از بزرگترین وامدهندگان کشور، از جمله بارکلیز، نتوست، لویدز و HSBC حمایت میشود و تحت نظارت نهاد تنظیمگر رفتار مالی بریتانیا (FCA در اصطلاح انگلیسی) اداره میشود، برای شتاببخشی به پذیرش پرداختهای حساببهحساب طراحی شده است؛ پرداختهایی که شبکههای کارت را دور میزنند.
حدود ۹۵ درصد تراکنشهای کارتی در بریتانیا از طریق سامانههای پرداخت متعلق به مسترکارت و ویزا انجام میشود؛ بر اساس گزارش سال ۲۰۲۵ نهاد ناظر بر سامانههای پرداخت بریتانیا. با کاهش استفاده از پول نقد در سراسر کشور، این سلطه اهمیت بسیار بیشتری پیدا کرده است.
این واقعیت در برزیل حتی مشهودتر است؛ جایی که رایجترین شیوه پرداخت، سامانه PIX است؛ سامانهای دیجیتال، سریع و رایگان که ابتدا بهعنوان ابزاری برای انتقال آنی پول راهاندازی شد و اکنون به یکی از پرکاربردترین شیوههای پرداخت برای شهروندان برزیلی تبدیل شده است.
PIX ظرف چند سال به پیشتاز تراکنشها در این کشور تبدیل شده و اکنون ۵۴ درصد همه تراکنشهای انجامشده در برزیل را در بر میگیرد؛ بنا بر آمار بانک مرکزی برزیل، و اکنون نیز در مرکز مناقشه تجاری میان برزیل و آمریکا قرار گرفته است.
PIX پرکاربردترین شیوه پرداخت در زندگی روزمره برزیلیهاستPIX پرکاربردترین شیوه پرداخت در زندگی روزمره برزیلیهاست
چند ماه مانده به انتخابات ریاستجمهوری برزیل، سامانه پرداختی که بانک مرکزی این کشور ایجاد کرده، به یکی از نقطههای اصطکاک میان دولت رئیسجمهور لولا دا سیلوا و دولت دونالد ترامپ تبدیل شده است. واشنگتن برزیل را متهم میکند که به سامانه دولتی پرداختها میدان میدهد و در برابر شرکتهای آمریکایی فعال در این بخش، بهویژه شرکتهای کارت اعتباری، رقابت ناعادلانه ایجاد کرده است.
انتقادهای آمریکا از PIX در برزیل به نقطه حساسی برخورد کرده و آن را بیشتر شبیه حملهای به حاکمیت این کشور جلوه داده است؛ تا آنجا که حتی رئیسجمهور کلمبیا، گوستاوو پترو، برای دفاع از PIX وارد میدان شد. رهبر این کشور آمریکای جنوبی از سامانه پرداخت آنی برزیل حمایت کرد و پیشنهاد داد که مدل آن در کشورش نیز به کار گرفته شود.
کلمبیا خود نیز نمونه موفقیتآمیزش را دارد؛ سامانه Bre-B. این سامانه پرداخت آنی کلمبیا در شش ماه نخست فعالیت خود (منبع به زبان پرتغالی) به ۳۴.۶ میلیون کاربر و ۶۳۸.۶ میلیون تراکنش پردازششده رسید؛ رقمی که نشاندهنده اهمیت فزاینده این سامانه در پرداختهای روزمره شهروندان کلمبیاست.
چرا رومینگ راهحل عملگرایانهتری است؟
همزمان با ایجاد و تثبیت سامانههای بیشتر، ضرورت اتصال آنها به یکدیگر مطرح میشود. شرکت PagBrasil، فینتکی برزیلی که در راهحلهای پرداخت الکترونیکی فرامرزی تخصص دارد، در حال کار روی سامانهای است که به مصرفکنندگان امکان میدهد در خارج از کشور نیز در لحظه و با استفاده از اپلیکیشنهای بانکی یا کیف پولهای دیجیتال خود، همانند زمانی که در کشور خود هستند، پرداخت انجام دهند.
این راهحل که RoamingPay (منبع به زبان پرتغالی) نام گرفته است، پرداخت از طریق کد QR را با استفاده از سامانههای محلی پرداخت پشتیبانی میکند و فعلا در برزیل، آرژانتین و پاراگوئه در دسترس است.
الکس هوفمان، مدیرعامل و همبنیانگذار PagBrasil، معتقد است آینده در آن است که همه سامانههای پرداخت الکترونیکی بتوانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و در نتیجه هزینهها هم برای مصرفکنندگان و هم برای تجار کاهش یابد. به سبک مدل رومینگ، همانگونه که در حوزه مخابرات وجود دارد، مصرفکنندگان ارائهدهنده ملی خود را حفظ میکنند، اما از خدمات در خارج از کشور از طریق چارچوبهای فنی و حقوقی مشترک استفاده میکنند.
الکس هوفمان در یادداشتی که برای یورونیوز فرستاد، نوشت: «کاهش تعرفهها در قالب توافقهای تجاری، مانند توافقهای اتحادیه اروپا با مرکوسور و هند، تنها زمانی اثر اقتصادی واقعی دارد که شرکتها و مصرفکنندگان بتوانند پرداختهای فرامرزی را بهطور انعطافپذیر تسویه کنند. بدون یک زیرساخت تعاملپذیر، خطر آن است که مزایای تعرفهای در لحظه پرداخت به کارمزدی نامرئی برخورد کند.»
راهحل PagBrasil میتواند تا پایان امسال در ۱۰ کشور ادغام شود و این شرکت چشم به گسترش فعالیت در اروپا دارد؛ بهویژه با توجه به تمایل اروپا برای داشتن سامانهای اختصاصی برای پرداختها و انتقالهای آنی بهعنوان ابزاری برای حفاظت و حاکمیت در جهانی هرچه خصمانهتر.
الکس هوفمان میگوید: «در فضای کنونی تنشهای ژئوپلیتیک، ادغام جهانی به ابزاری در دست قدرتهای بزرگ از طریق زیرساخت مالی تبدیل شده است» و تاکید میکند که «وابستگی بیش از حد به زیرساختهای خارجی دیگر انتخابی مبتنی بر کارایی نیست، بلکه خطری راهبردی است».
بهگفته مدیرعامل PagBrasil، فرصت واقعی برای یورو در ایجاد زیرساخت تعاملپذیر پرداختهای منطقهای و اتصال این زیرساخت به دیگر شبکههای تعاملپذیر در قارههای مختلف نهفته است؛ زیرساختی که میتواند آسیبپذیری ساختاری در تجارت دوجانبه را کاهش دهد.
او تکرار میکند: «فقدان تعاملپذیری مانند مالیات پنهانی عمل میکند که از ناکارآمدیِ سازگار شدن با شیوههای پرداخت غیرمحلی در تراکنشهای بینالمللی ناشی میشود.»
او در ادامه توضیح میدهد که تعاملپذیری عملگرایانهترین پاسخ است: «بهجای تحمیل یک سامانه واحد، باید پایهای ایجاد کرد که زیرساختهای ملی را به هم متصل کند و در عین حفظ حاکمیت، جریانهای کارآمدتری را ممکن سازد. بدون این کار، تراکنشهای بینالمللی دیگر امتداد طبیعی اقتصاد نخواهند بود و به نقطه اصطکاکی تبدیل میشوند که رشد زنجیرههای تولید را محدود میکند.»
این شرکت برزیلی در حال حاضر بهدنبال یک توافق برای اتصال به سامانه MB WAY است که تحت کنترل شرکت پرتغالی SIBS قرار دارد. هدف آن است که شهروندان پرتغال بتوانند محبوبترین اپلیکیشن پرداخت موبایلی کشور را در برزیل نیز برای انجام پرداختها به کار بگیرند.
این اقدام میتواند گام نخست برای اتصال پلتفرم موجود در اروپا باشد**،** پلتفرمی که، در کنار دیگران، شیوههای پرداخت Wero، Bizum یا Bancomat را به شبکه پرداختی که PagBrasil ایجاد کرده، پیوند میدهد. از نگاه هوفمان، چندان منطقی نیست که اروپا سامانهای اختصاصی برای پرداختهای الکترونیکی توسعه دهد اما شهروندانش هنگام سفر به خارج از قاره همچنان به کارتهای اعتباری شرکتهای آمریکایی مانند ویزا و مسترکارت وابسته باشند.
او نتیجه میگیرد: «دولتها و بخش خصوصی باید اتصال میان زیرساختهای منطقهای موجود را در اولویت قرار دهند، نه آنکه بکوشند سامانههای متمرکز را تحمیل کنند.»