اتحادیه اروپا همچنان بیش از نیمی از انرژی خود را وارد میکند و با قبوض بالای برق روبهرو است؛ همین وضعیت بحث احیای انرژی هستهای برای تضمین استقلال و کاهش هزینهها را دوباره داغ کرده است.
بسته شدن عملی تنگه هرمز در میانه جنگ جاری ایران باعث جهش قیمت انرژی شده و بار دیگر آسیبپذیریهای عمیق اروپا را عیان کرده است.
آگهی
آگهی
به همین دلیل، موضوع حاکمیت انرژی بار دیگر به شکل جدی روی میز بروکسل قرار گرفته است. کمیسیون اروپا این ماه مجموعهای جامع از ابتکارهای مرتبط با انرژی هستهای را در قالب راهبرد گستردهتر انرژی خود رونمایی کرد.
به گفته یورواستات، تولید اولیه انرژی اروپا با حدود ۵۴۹ میلیون تن معادل، همچنان عمدتا متکی به نفت و معادلهای آن است.
سهم انرژیهای تجدیدپذیر از این تولید بیش از ۴۵ درصد بود، اما ترکیب کلی انرژی همچنان بهشدت به نفت و فرآوردههای وارداتی آن (حدود ۳۸ درصد) و همچنین گاز طبیعی (تقریبا ۲۱ درصد) وابسته است.
بحران اخیر خاورمیانه میلیاردها یورو به قبض واردات انرژی افزوده و یادآور شوکهای قیمتی سال ۲۰۲۲ پس از یورش تمامعیار روسیه به اوکراین است.
حتی در دورههای آرامتر نیز، خانوارها و بخش صنعت در اروپا از جمله بالاترین قیمتهای برق در جهان را میپردازند. آلمان، بلژیک و دانمارک در صدر این جدول قرار دارند؛ موضوعی که کمیسیون اروپا بارها به آن اشاره کرده است.
توسعه انرژی هستهای ذاتا پروژهای بلندمدت است و نمیتواند راهحلی فوری ارائه کند، اما تحولات اخیر بحث تازهای را درباره آینده بهراه انداخته است.
رهبران اروپایی در نشست انرژی هستهای پاریس در ۱۰ مارس تاکید کردند که اگر اتحادیه بخواهد به استقلال واقعی و برق مقرونبهصرفه برسد، شاید گزینههای چندانی پیش رو نداشته باشد.
اورزولا فن در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در سخنرانی خود در این نشست صریح بود و گفت: «این کاهش سهم انرژی هستهای یک انتخاب بود، اما به باور من، برای اروپا یک اشتباه راهبردی بود که از یک منبع مطمئن و مقرونبهصرفه برق کمانتشار روی برگرداند.»
این موضع چرخشی آشکار نسبت به دیدگاه رئیس کمیسیون در سال ۲۰۱۱ است؛ دورهای که در سخنرانیاش مستقیما به آن اشاره نکرد. فن در لاین در آن زمان عضو کابینهای بود که همین «اشتباه» را پیشنهاد و از آن حمایت کرد و با موضع حزبش همسو شد.
آلمان آخرین راکتورهای هستهای خود را در سال ۲۰۲۳ از مدار خارج کرد و صدراعظم فریدریش مرتس نیز این خروج را «خطای جدی راهبردی» توصیف کرده است. راهاندازی دوباره نیروگاههای قدیمی ناممکن است، به همین دلیل توجهها به ساخت تاسیسات تازه و راکتورهای کوچک ماژولار (SMR) معطوف شده است.
در مقابل، فرانسه حدود ۶۵ درصد برق خود را از انرژی هستهای تولید میکند و مازاد آن را صادر میکند؛ مثالی از منافعی که در زمینه استقلال انرژی بهدست میآید.
تاثیر این روند بر امنیت انرژی میتواند چشمگیر باشد. انرژی هستهای برق پایه پایدار فراهم میکند که ترکیب آن با تجدیدپذیرها مناسب است و اتکا به واردات سوختهای فسیلی را که هنوز بیش از ۶۰ درصد مجموع مصرف اتحادیه اروپا را تشکیل میدهد، کاهش میدهد.
امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، در همان نشست گفت: «انرژی هستهای کلید آشتی دادن استقلال، و در نتیجه حاکمیت انرژی، با کربنزدایی و در نهایت بیطرفی کربنی است.»
مکرون همچنین به افزایش تقاضای انرژی ناشی از هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت ناوگان هستهای فرانسه به این کشور «امکان داده است مراکز داده راهاندازی کند، ظرفیت پردازش محاسباتی بسازد و در قلب رقابت جهانی هوش مصنوعی قرار بگیرد».
وعده راکتورهای کوچک ماژولار
بروکسل بیش از پیش روی SMRها بهعنوان راهحلی انعطافپذیر و کمکربن حساب باز میکند؛ گزینهای که میتوان آن را سریعتر از نیروگاههای سنتی به بهرهبرداری رساند.
بر اساس راهبرد SMR کمیسیون اروپا که همین ماه منتشر شد، نخستین واحدها میتوانند اوایل دهه ۲۰۳۰ عملیاتی شوند و ظرفیت آنها تا سال ۲۰۵۰ احتمالا به بین ۱۷ تا ۵۳ گیگاوات برسد.
این راکتورهای فشرده که بهصورت کارخانهای ساخته میشوند، بهویژه برای پاسخگویی به نیازهای مراکز داده پرمصرف هوش مصنوعی، کاربردهای صنعتی گرمایش، تولید هیدروژن و شبکههای گرمایش شهری مناسب ارزیابی میشوند.
کمیسیون وعده داده است با سادهسازی روند صدور مجوز، بروکراسی را کاهش دهد و با ارائه تضمینهای مالی، استقرار این فناوری را تسریع کند. یازده کشور عضو اتحادیه اروپا تاکنون بیانیهای مشترک در حمایت از این فناوری امضا کردهاند.
شتاب بینالمللی این روند روز پنجشنبه زمانی پررنگتر شد که آمریکا و ژاپن در جریان سفر نخستوزیر تاکایچی به کاخ سفید، از پروژهای ۴۰ میلیارد دلاری (۳۴٫۷۵ میلیارد یورویی) برای توسعه SMRها در ایالتهای تنسی و آلاباما خبر دادند.
این ابتکار که بر پایه فناوری شرکت GE Vernova Hitachi بنا شده، با هدف تثبیت قیمت برق برای مصرفکنندگان و تقویت نقش رهبری دو کشور در راهحلهای نسل بعدی انرژی طراحی شده است.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در نشست پاریس نیز بر شکلگیری اجماع جهانی فزایندهای تاکید کرد و گفت: «اکنون همه نشانهها حاکی از آن است که باید انرژی هستهای را بهطور کامل در سبد جهانی انرژی ادغام کرد.»
حامیان معتقدند SMRها میتوانند بهعنوان یکی از ستونهای دوره گذار عمل کنند، برق پایه قابلاعتماد فراهم آورند، مکمل تجدیدپذیرها باشند و وابستگی اروپا به سوختهای فسیلی وارداتی را کاهش دهند.
آزمایشهای ملی و تغییر رویکردها
کشورهای عضو مسیرهای بسیار متفاوتی را دنبال میکنند؛ نشانهای از بازنگری عملگرایانه در نقش انرژی هستهای در گذار انرژی.
یکی از محورهای این ابتکار، راکتورهای اروپایی تحتفشار (EPR) است؛ راکتورهای آبفشار نسل سوم که با هدف ارتقای ایمنی و بهرهوری طراحی شدهاند.
این راکتورها حاصل همکاری شرکتهای فرانسوی و آلمانی هستند.
فرانسه که همین حالا نیز حدود ۶۵ درصد نیاز برق خود را از منابع هستهای تامین میکند، در حال پیشبرد ساخت شش راکتور جدید EPR است و بررسی هشت واحد دیگر را هم در دستور کار دارد، در حالی که همزمان ظرفیت تجدیدپذیر خود را گسترش میدهد.
بلژیک برای تمدید عمر ناوگان موجود خود میکوشد، ایتالیا پیشنویس قوانینی را آماده میکند تا ممنوعیت دیرینه انرژی هستهای را لغو کند و حتی یونان که بهدلیل نگرانیهای لرزهای همواره محتاط بوده، بحث عمومی درباره طراحی راکتورهای پیشرفته و SMRها را آغاز کرده است.
در کشورهایی که هرگز از این فناوری دست نکشیدند، مانند سوئد و فنلاند، انرژی هستهای همچنان ستون فقرات سهمهای بالای تجدیدپذیر در مصرف نهایی انرژی است.
به گفته یورواستات، انرژی هستهای حدود ۲۳ درصد برق اتحادیه اروپا و نزدیک به ۵۰ درصد برق کمکربن آن را تامین میکند و شواهد فنلاندی نشان میدهد که این مدل میتواند قیمتهایی باثباتتر و رقابتیتر نسبت به کشورهایی مانند آلمان که در حال خروج از انرژی هستهای هستند، به همراه داشته باشد.
این رویکرد همچنین میتواند به اتحادیه کمک کند از انتشار گازهایی به اندازه حذف یکسوم خودروهای جهان از جادهها جلوگیری شود.
طبق هشتمین برنامه نمایشی هستهای کمیسیون اروپا که این ماه منتشر شد، ظرفیت هستهای اتحادیه اروپا از ۹۸ گیگاوات در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۰۹ تا ۱۵۰ گیگاوات تا سال ۲۰۵۰ خواهد رسید؛ افزایشی که نیازمند حدود ۲۴۱ میلیارد یورو سرمایهگذاری جدید برآورد شده است.
این تجربههای ملی نشان میدهد که درک فزایندهای در حال شکلگیری است مبنی بر اینکه انرژی هستهای میتواند در میانمدت و بلندمدت حاکمیت انرژی را تقویت کند.
موانعی که نمیتوان نادیده گرفت
با این حال، موانع مهمی همچنان پابرجاست که نمیتوان آنها را نادیده گرفت. مدیریت پسماند، پذیرش عمومی و نیاز به مقررات هماهنگ در سطح اتحادیه اروپا از جمله مسائل حلنشده است.
سازمانهای محیطزیستی هشدار میدهند سرمایهگذاری گسترده در انرژی هستهای ممکن است منابع مالی و توجه سیاسی را از توسعه سریعتر انرژیهای تجدیدپذیر منحرف کند.
هزینه سرمایهگذاری اولیه و زمان طولانی ساخت همچنان سرمایهگذاران را نگران میکند و در آلمان، اتریش و چند کشور دیگر نیز با مخالفتهای عمیق و ریشهدار روبهرو است.
توسعه انرژی هستهای ذاتا پروژهای بلندمدت است و نمیتواند بهسرعت اختلالهای امروز در عرضه یا جهش قیمتها را جبران کند. اروپا در حال حاضر همچنان به فناوری، اورانیوم و سوخت هستهای روسیه وابسته است؛ عاملی که لایه دیگری از ریسک راهبردی ایجاد میکند.
با وجود تمام ظرفیتها، SMRها در مقیاس تجاری هنوز فناوریای اثباتشده بهشمار نمیآیند و تا اوایل سال ۲۰۲۶ در هیچ نقطهای از اتحادیه اروپا مجوز ساخت نگرفتهاند.
با این حال، اتحادیه اروپا تا سال ۲۰۲۷ متعهد شده است ۳۳۰ میلیون یورو برای تسریع تحقیقات همجوشی هستهای و حمایت از فناوریهای هستهای در مسیر اتصال نهایی به شبکه برق اختصاص دهد.
انرژی هستهای علاج همه مشکلات نیست، اما ترکیب فشارهای ژئوپولیتیک، جهش تقاضای ناشی از هوش مصنوعی و قبضهای سرسختانه بالا، اتحادیه اروپا را به تجدیدنظر جدی در آینده انرژی خود واداشته است.