نفت قرن گذشته را شکل داد، اما عناصر خاکی کمیاب شاید قرن آینده را شکل دهند. با برقیشدن اقتصادها و گسترش هوش مصنوعی، کنترل مواد حیاتی به منبع تازه قدرت جهانی بدل میشود.
در بخش عمدهای از قرن گذشته، نفت ستون فقرات اقتصاد جهانی بودهاست.
این سوخت به کارخانهها، حملونقل و تجارت نیرو داد و کمک کرد مشخص شود کدام کشورها ثروتمند میشوند و کدام وابسته میمانند. کنترل جریانهای نفت خام اغلب به اهرمی بر تورم، تولید صنعتی و در لحظات حساس حتی نتیجه جنگها تبدیل میشد.
آن نفوذ از بین نرفته است. قیمت نفت هنوز توان برهمزدن اقتصادها را دارد. جهش ناگهانی میتواند بهسرعت به تورم دامن بزند، تصمیمهای بانکهای مرکزی را دشوار کند و بر مالیه عمومی فشار وارد کند. برای دولتها، امنیت انرژی همچنان دغدغهای تکرارشونده است، بهویژه وقتی تنشهای ژئوپلیتیک بالا میگیرد.
با اینحال بنیانهای قدرت جهانی در حال جابهجایی است. با برقیشدن اقتصادها و گسترش فناوریهای دیجیتال در همه لایههای تولید، نوع دیگری از منبع به کانون توجه آمده است.
دنگ شیائوپینگ، سیاستمدار چینی، در دهه ۱۹۸۰ گفت: «خاورمیانه نفت دارد. چین عناصر کمیاب دارد.» آن زمان نفت تعریفکننده قدرت جهانی بود. چند دهه بعد، این گفته بهطرز چشمگیری دوراندیشانه به نظر میرسد.
از طلای سیاه تا فلزات راهبردی
نقش نفت در اقتصاد جهانی هنوز تمام نشدهاست. مصرف جهانی همچنان بالای ۱۰۰ میلیون بشکه در روز است و بیشتر پیشبینیها نشان میدهد تقاضا تا دهه ۲۰۳۰ نیز قوی میماند، حتی اگر گذار انرژی نامتوازن پیش برود.
بازارهای نفت برای مقیاس و انعطاف ساخته شدهاند. نفت خام را میتوان از اقیانوسها عبور داد، در ذخایر راهبردی نگه داشت و بر اساس شاخصهای عمیق و نقدشونده معامله کرد. وقتی عرضه مختل میشود، سامانه معمولا میتواند خود را وفق دهد؛ گاه دردناک، اما اغلب سریع.
عناصر کمیاب خاکی در جایگاهی کاملا متفاوت قرار دارند. آنها سوزانده نمیشوند و در حجمهای عظیم روزانه معامله نمیشوند.
در عوض، در ژرفای فناوریهایی جا گرفتهاند که پایههای برقیشدن، خودکارسازی و زیرساخت دیجیتال را شکل میدهند.
آهنرباهای دائم ساختهشده از عناصر کمیاب، قطعات حیاتی در موتورهای خودروهای برقی، توربینهای بادی، رباتیک، سامانههای هوافضا و تجهیزات پیشرفته نظامی هستند.
این آهنرباها برای مراکز داده و زیرساختهای مرتبط با هوش مصنوعی هم هر روز مهمتر میشوند.
اقتصاد آهنرباها در حال شتابگیری است
در کنفرانس Rare Earth Mines, Magnets & Motors (REMM&M) در اکتبر ۲۰۲۵ در تورنتو، لاوسون ویندر، تحلیلگر کالاهای پایه در بانک آمریکا، ابعاد تازه رقابت را تشریح کرد.
دادههای ارائهشده توسط بانک آمریکا نشان میدهد تقاضا برای آهنرباهای نئودیمیم، از مفیدترین انواع آهنرباهای مبتنی بر عناصر کمیاب، تا ۲۰۳۵ با نرخ رشد مرکب سالانه حدود ۹ درصد افزایش یابد.
انتظار میرود خودروهای برقی سواری رشد حدود ۱۱ درصد در سال را هدایت کنند. تقاضای رباتیک ممکن است تا نزدیک ۲۹ درصد بالا برود.
در ایالات متحده، ارقام حتی تندتر است. پیشبینی میشود تقاضا برای آهنرباها تا ۲۰۳۵ پنج برابر شود؛ معادل رشد سالانه حدود ۱۸ درصد. تقاضای اروپا در همین دوره ممکن است حدود ۲٫۵ برابر رشد کند.
در مقابل، رشد تقاضای جهانی نفت در همین افق زمانی پیشبینی میشود به بسیار کمتر از ۱ درصد در سال کند شود.
تقاضا با سرعتی بسیار از عرضه پیشی میگیرد
با وجود افزایش تقاضا برای عناصر کمیاب، اروپا عملا هیچ معدنکاری یا تاسیسات فرآوری داخلی برای این عناصر ندارد. بانک آمریکا انتظار دارد کمبود پایدار در این منطقه ادامه یابد و با افزایش تقاضا از سطحی از پیش بالا، کسریها گستردهتر شود.
چین حدود ۹۰ درصد تولید اکسید عناصر کمیاب در نئودیمیم و پرازئودیمیم را در اختیار دارد، تقریبا همه تولید اکسید عناصر کمیاب سنگین در دیسپروزیم و تربیم را، و حدود ۸۹ درصد تولید آهنربای عناصر کمیاب را بهطور کلی.
در ظرفیت فرآوری، برآورد بانک آمریکا این است که چین حدود ۸۷ درصد ظرفیت جهانی برای تبدیل ماده استخراجشده به محصولات تفکیکشده مورد استفاده تولیدکنندگان را نمایندگی میکند.
در زمینه ماده فرآورینشده، چین حدود ۴۹ درصد ذخایر جهانی اکسید عناصر کمیاب را در اختیار دارد و حدود ۶۹ درصد خروجی تفکیکنشده جهانی را تولید میکند.
به همین دلیل است که عناصر کمیاب آسیبپذیری ساختاری ایجاد میکنند. آنها بیش از آنکه یک بازار کالایی باشند، یک سامانه تولیدی هستند؛ جایی که مقیاس، تخصص و یکپارچگی بیش از صرف زمینشناسی اهمیت دارد.
گلوگاه واقعی در فرآوری، تصفیه و ساخت آهنرباست؛ مراحل زنجیره تامین که از نظر فنی پیچیده، از نظر محیطزیستی چالشبرانگیز و سرمایهبر هستند.
مقررات صادراتی چین که در آوریل ۲۰۲۵ معرفی شد این موضوع را عیان کرد. اکنون برای صادرات چندین عنصر کمیاب متوسط و سنگین، مجوز و اعلام مصرف نهایی لازم است.
هوش مصنوعی فیزیکی دوباره مواد را به کانون توجه میآورد
بهگفته جوردی ویسر، رئیس پژوهش پیوندهای کلان در 22V Research، عناصر کمیاب بخشی از روایت گستردهتری هستند: ساخت هوش مصنوعی فیزیکی.
او در یادداشتی اخیر گفت: «ساخت هوش مصنوعی فیزیکی وابستگیهای شدیدی به کالاهایی ایجاد میکند که چین بر زنجیرههای تامین جهانی آنها غالب است.»
هوش مصنوعی فقط نرمافزار و مراکز داده نیست. این فناوری شامل سختافزارهایی مانند رباتها، حسگرها، موتورها، باتریها و سامانههای قدرت هم میشود.
ویسر توضیح میدهد: «این گذار به عناصر کمیاب برای آهنرباهای دائم در محرکهای رباتیک و موتورهای خودروهای برقی، به لیتیوم و مواد باتری پیشرفته برای سامانههای قابلحمل هوش مصنوعی و ذخیره انرژی، و به مواد فرآوریشدهای مانند گرافیت تصفیهشده و کبالت نیاز دارد؛ جاهایی که ظرفیت غرب تقریبا وجود ندارد.»
ویسر تاکید میکند این موضوع به اندازه راهبردی، مسئله زمانبندی هم هست.
ویسر هشدار میدهد: «حتی وقتی ایالات متحده و اروپا برای ساخت زیرساخت هوش مصنوعی رقابت میکنند، بهطور ساختاری به ظرفیت فرآوری چین وابسته میمانند. این یک آسیبپذیری راهبردی است که در جدول زمانی مورد نیاز فناوری قابل رفع نیست.»
کنترل بر گلوگاهها
با وجود شتاب جهانی برای کربنزدایی اقتصاد، نفت همچنان غیرقابلجایگزین است. قیمت آن انتظارات تورمی را جهت میدهد و هنوز توازنهای تجارت جهانی را شکل میدهد.
اما در دوران صنعتی نوظهور که با خودکارسازی، برقیشدن و هوش مصنوعی تعریف میشود، عناصر کمیاب بیش از پیش تعیین میکنند چه چیزی، و توسط چه کسی، قابل ساختن است.
ویندر گفت: «این هم فرصتهای عظیمی برای تولیدکنندگان ایجاد میکند و هم چالشهای بزرگی برای دولتها و مصرفکنندگان نهایی که بهدنبال امنکردن زنجیره تامین هستند.»
در این جهان، سلطه کمتر شبیه کنترل بر سوخت است و بیشتر شبیه کنترل بر گلوگاهها. نفت هنوز امروز را به حرکت درمیآورد، اما عناصر کمیاب روزبهروز بیشتر تعیین میکنند چه کسانی میتوانند آینده را بسازند.