اخطار حقوقی از سوی سه گروه محیط زیستی و در بحبوحه بحث‌های شدید درباره قانونگذاری آتی اتحادیه اروپا درباره مواد PFAS که برای ۲۰۲۷ پیش‌بینی شده صادر شد.
هفته گذشته سه سازمان محیط زیستی به تولیدکننده فرانسوی ظروف پخت‌وپز، گروپ سب، به خاطر استفاده از پی اف ای اس‌ها – مواد شیمیایی مصنوعی و ماندگاری که به «مواد شیمیایی همیشگی» معروفند – اولتیماتوم دادند.
آگهی
آگهی
گروپ سب مالک برند تفال است؛ برندی که همچنان در بخشی از محصولات نچسب خود از پی اف ای اس استفاده میکند.
به گفته سازمان‌های کلاینت ارث، ژنراسیون فورتر و نتر افر آ توس، رویکرد این شرکت نسبت به مواد شیمیایی همیشگی «قدیمی و ناکافی» است و با الزامات قانونی قانون مسئولیت‌پذیری شرکتی در فرانسه همخوانی ندارد.
هلن دوگی، وکیل محیط زیست در کلاینت ارث، به یورونیوز ارث میگوید: «تنها تولیدکنندگان پی اف ای اس نیستند که باید برای کارشان مجازات شوند، بلکه شرکت‌هایی که در انتهای زنجیره و در عمل از این مواد استفاده میکنند هم باید نشان دهند که داشتن بازاری عاری از پی اف ای اس ممکن است.»
در پاسخ به این اتهام‌ها، گروپ سب به یورونیوز ارث اعلام کرد محتوای مطرح‌شده را بررسی و در صورت لزوم مطابق قانون واکنش نشان خواهد داد.
این اتهام‌ها در مقطعی حساس در بحث پی اف ای اس در اتحادیه اروپا مطرح شده است. بروکسل زیر فشار است تا استفاده از مواد شیمیایی همیشگی را ممنوع کند، اما انجمن‌های صنعتی میکوشند تا با گرفتن معافیت‌های هرچه بیشتر، از حذف این مواد از محصولات خود جلوگیری کنند.
اما دقیقا سازمان‌های مردم‌نهاد چه اتهامی به گروپ سب وارد میکنند و این موضوع چه ارتباطی با مقررات گسترده‌تر پی اف ای اس در سطح اتحادیه اروپا دارد؟
سازمان‌های محیط زیستی چه میخواهند که تولیدکننده تفال انجام دهد؟
سه سازمان کلاینت ارث، ژنراسیون فورتر و نتر افر آ توس، گروپ سب را رسما در قالب «قرار دادن در حالت احتیاط» مورد خطاب قرار داده‌اند؛ اقدامی حقوقی که الزاما به شکایت قضایی منجر نمیشود، اما به گفته این سازمان‌ها، اگر شرکت ظرف سه ماه آینده به‌طور علنی تعهد ندهد که از پی اف ای اس فاصله میگیرد، این اقدام میتواند به طرح دعوی منجر شود؛ موضوعی که در یک بیانیه مطبوعاتی (منبع به زبان انگلیسی) کلاینت ارث آمده است.
سازمان‌های مردم‌نهاد به‌طور مشخص معتقدند برنامه هوشیاری و دقت‌نظر (منبع به زبان انگلیسی) جدید گروپ سب – سندی حقوقی که طبق قانون فرانسه الزامی است – پلی تترافلوئورواتیلن یا پی تی اف ای را «ایمن» معرفی کرده و در نتیجه، خطرهای آن را به رسمیت نشناخته و اقدام‌های لازم برای کاهش این خطرها را در نظر نگرفته است.
پی تی اف ای همان پی اف ای اسی است که در ظروف پخت‌وپز تفال به کار میرود. گروپ سب در پاسخ مکتوبی که در اختیار یورونیوز ارث قرار داده، تاکید کرده است که «فعالیت‌های خود را با رعایت کامل مقررات فرانسه و اروپا که بر فعالیت‌های صنعتی آن حاکم است و زیر نظارت منظم نهادهای ذیربط انجام میدهد».
آیا تابه‌های تفال «ایمن» هستند؟
پی تی اف ای که با نام تجاری تفلون شناخته میشود، نوع خاصی از پی اف ای اس است که به دلیل خاصیت مقاومت در برابر آب، لکه و چربی در بسیاری از محصولات از جمله ظروف پخت‌وپز استفاده میشود.
برخلاف دیگر انواع سمی پی اف ای اس مانند پی اف او اس با احتمال سرطان‌زایی و پی اف او آ که سرطان‌زا شناخته شده، پی تی اف ای تاکنون با سرطان پیوند داده نشده، اما همین ماده هم گروپ سب را زیر ذره‌بین قرار داده است.
در ژوئیه ۲۰۲۵ سه سازمان محیط زیستی فرانسوی به دلیل «روش‌های تجاری گمراه‌کننده» علیه این شرکت چندملیتی طرح شکایت کردند. این شکایت به کارزار تبلیغاتی‌ای مربوط بود که در آن، تفال پوشش‌های نچسب خود را «ایمن» معرفی کرده بود؛ ادعایی که به گفته این سازمان‌ها خطرهای ناشی از پی تی اف ای را نادیده میگرفت.
هانس پیتر آرپ، استاد شیمی محیط زیست در دانشگاه علوم نروژ، به یورونیوز ارث میگوید: «پی تی اف ای غیرسمی است، اما نحوه تولید آن و همین‌طور نحوه دفع آن میتواند باعث رهاسازی پی اف ای اس‌های سمی شود.»
او توضیح میدهد که به‌ویژه سوزاندن زباله‌هایی که حاوی پی تی اف ای هستند میتواند مواد شیمیایی خطرناک را وارد محیط‌زیست کند.
آرپ میگوید: «اگر این محصولات پی تی اف ای را در خانه دارید – که بسیاری از ما داریم، خود من هم دارم – ممکن است خانه‌تان را آلوده نکنید، اما احتمالا منطقه‌ای را که پی تی اف ای در آن تولید شده یا محل دفن زباله‌ای را که این مواد در آن انباشته میشوند آلوده کرده‌اید.»
به باور هلن دوگی، این پیامدهای گسترده پی اف ای اس است که گروپ سب نمیخواهد ببیند. او تاکید میکند: «اگر میخواهید خطرهای یک پی اف ای اس مثل پی تی اف ای را بفهمید، باید به کل زنجیره ارزش آن نگاه کنید.»
آیا اروپا پی اف ای اس را ممنوع میکند؟
در سال‌های اخیر، پی اف ای اس‌ها به یکی از موضوع‌های پربحث در اتحادیه اروپا تبدیل شده‌اند. این اتحادیه وعده داده است استفاده از مواد شیمیایی همیشگی در محصولات مصرفی روزمره را ممنوع کند و در عین حال برای بخش‌هایی که حیاتی تلقی میشوند، مانند دفاع و سلامت، معافیت‌هایی قائل شود.
در حال حاضر لابیگران صنعتی تلاش میکنند در مقررات جدید تا حد امکان معافیت بگیرند.
سیمون تروان، لابیگری که برای شرکت مشاوره فوروارد گلوبال کار میکند و نماینده مشتریانی از صنعت شیمی است، به خبرگزاری فرانسه (ا.اف.پ) گفت: «این بدون تردید بزرگترین پرونده‌ای است که در پنج سال گذشته با آن سروکار داشته‌ام.»
او افزود: «کاهش قرار گرفتن در معرض پی اف ای اس هدفی منطقی است، اما این کار باید به محتاطانه‌ترین و متناسب‌ترین شکل ممکن انجام شود.»
پیشنهاد رسمی کمیسیون اروپا احتمالا اوایل ۲۰۲۷ ارائه میشود، زیرا این نهاد منتظر گزارش نهایی آژانس مواد شیمیایی اروپا است که قرار است در دسامبر منتشر شود.
با این حال، این آژانس در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرده بود که پی اف ای اس «ریسک‌های فزاینده‌ای برای انسان و محیط‌زیست ایجاد میکند» و خواستار ممنوعیت گسترده استفاده از این مواد در سراسر اتحادیه شد، مگر در مواردی که جایگزین وجود نداشته باشد.
در مورد پی تی اف ای، برای کاربرد آن در ظروف پخت‌وپز جایگزین‌هایی وجود دارد. برای نمونه چدن ماده‌ای عاری از پی اف ای اس است که میتوان از آن در تابه و دیگر لوازم آشپزخانه استفاده کرد. گروپ سب همین حالا هم بخشی از محصولات خود را با این مواد تولید میکند و به گفته هلن دوگی، همین موضوع نشان میدهد شرکت باید از هم‌اکنون برای گذار برنامه‌ریزی کند.
او میگوید: «ما از سب نمیخواهیم فردا این کار را انجام دهد، بلکه میخواهیم این گذار را برنامه‌ریزی کند تا مطمئن شود نیروی کارش طرح بی دارد و میتواند خود را وفق دهد.»
در آغاز سال ۲۰۲۶، فرانسه فروش، تولید و واردات هر محصولی را که حاوی مواد شیمیایی همیشگی است و برای آن جایگزین وجود دارد ممنوع کرد. در پیش‌نویس نخست این قانون، ممنوعیت تابه‌های نچسب نیز پیش‌بینی شده بود، اما پس از انتشار گزارش‌هایی درباره «لابی شدید» تولیدکننده فرانسوی تفال، این بند حذف شد.
پی اف ای اس؛ نماد بحرانی زیست‌محیطی گسترده‌تر
این نخستین اقدام حقوقی کلاینت ارث درباره پی اف ای اس نیست. این سازمان محیط زیستی اوایل امسال یک شکایت حقوق بشری علیه بلژیک مطرح کرد و این کشور را متهم کرد که در مقابله با آلودگی گسترده پی اف ای اس در سراسر قلمرو خود کوتاهی کرده است.
به گفته دوگی، پی اف ای اس در حال تبدیل شدن به نماد بحرانی زیست‌محیطی است که جهان با آن روبه‌رو است. او میگوید: «پی اف ای اس به‌طور نمادین یک واقعیت اجتماعی کلی را نشان میدهد؛ اینکه جامعه ما پذیرای خسارت‌های جانبی به بهای سودهای کوتاه‌مدت است.»
پی اف ای اس‌ها در نیمه نخست قرن بیستم توسط صنعت شیمی ساخته شدند و امروز در محصولات گوناگونی از جمله برخی بارانی‌ها، بسته‌بندی‌های غذایی و محصولات بهداشتی قاعدگی به کار میروند. این مواد به‌طور کلی به سختی از محیط‌زیست حذف میشوند و میتوانند برای سلامت انسان مضر باشند؛ دو ویژگی‌ای که شرکت‌های بزرگ شیمیایی مانند تری‌ام و دوپون از سال‌ها پیش از آن آگاه بودند، اما این اطلاعات را پنهان کردند.
آلودگی ناشی از پی اف ای اس در اروپا به‌ویژه گسترده است. در سال ۲۰۲۳، تحقیقات فرامرزی تحت عنوان پروژه «آلودگی همیشگی» (منبع به زبان انگلیسی) برآورد کرد حدود ۲۳ هزار نقطه آلوده به پی اف ای اس در سراسر قاره وجود دارد.
اوایل امسال، مقررات سراسری اتحادیه اروپا برای مقابله با مواد شیمیایی همیشگی در آب شرب لازم‌الاجرا شد. طبق این مقررات، کشورهای عضو موظفند سطح پی اف ای اس در آب را پایش کنند و نتایج را به کمیسیون اروپا گزارش دهند. اگر مقادیر از حد مجاز بالاتر برود، کشورهای عضو باید «اقدام کنند» تا سطح پی اف ای اس را کاهش دهند و از سلامت عمومی محافظت کنند و همزمان افکار عمومی را نیز آگاه سازند.
هرچند این گام به‌طور کلی مثبت ارزیابی شده، کارشناسان هشدار میدهند که این رویکرد بیش از آنکه به پیشگیری بپردازد، به مقابله با پیامدها محدود میشود؛ در حالی که باید با محدود کردن تولید، عرضه و انتشار پی اف ای اس، از بروز آسیب در مبدا جلوگیری کرد.