سازمان غیردولتی محیط زیستی کلاینتارث میگوید مقامهای بلژیکی با وجود آگاهی سالها از سطح بالای آلودگی اقدامی نکردهاند.
وکلا به دلیل کوتاهی بلژیک در حفاظت از شهروندانش در برابر خطرهای جدی سلامت ناشی از «مواد شیمیایی همیشگی» از این کشور شکایت کردهاند.
آگهی
آگهی
سازمان کلاینتارث شکایتی حقوق بشری را به کمیته اروپایی حقوق اجتماعی (ECSR) ارائه کرده است. بلژیک بالاترین سطح «مواد شیمیایی همیشگی» (PFAS) را در میان کشورهای اروپایی دارد.
هلن دوگی، وکیل محیط زیست در کلاینتارث، میگوید: «نه تنها آلودگی مدتهای طولانی ادامه داشته، بلکه متوجه شدیم مقامها سالها، اگر نگوییم دههها، از این آلودگی اطلاع داشتهاند و کار بسیار کمی انجام شده است.»
این سازمان غیردولتی سابقهای قوی در طرح پروندههای حقوقی علیه دولتها و شرکتها در موضوعات زیستمحیطی دارد. این نخستین بار است که کلاینتارث به سراغ ECSR میرود؛ نهادی ناظر در شورای اروپاست که بررسی میکند کشورهای عضو تا چه حد منشور اجتماعی اروپا را رعایت میکنند. دوگی به اورونیوز ارث میگوید: «این کمیته را انتخاب کردیم چون میدانیم قدرت اجرایی بسیار بالایی دارد.»
بلژیک؛ بزرگترین کانون اروپایی آلودگی PFAS
PFAS یا «مواد شیمیایی همیشگی» گروهی شامل بیش از ۱۰ هزار ماده شیمیایی ساخته دست انسان هستند که به دلیل ویژگی مقاومت در برابر آب، لکه و چربی به طور گسترده در صنعت استفاده میشوند. این مواد در جعبههای پیتزا، تابههای نچسب، نوارهای بهداشتی و پوشاک فضای باز هم وجود دارند.
PFAS با خطرهای متعدد سلامت، از جمله برخی انواع سرطان، بیماریهای متابولیک و مشکلات باروری پیوند خوردهاند.
به گزارش پروژه «آلودگی همیشگی» (The Forever Pollution Project) (منبع به زبان انگلیسی) که دادهها را جمعآوری و نقشه آلودگی PFAS در سراسر قاره را ترسیم کرده است، بلژیک بالاترین سطح آلودگی PFAS را در اروپا دارد.
از مهمترین نقاط بلژیک که تحت تاثیر آلودگی PFAS قرار گرفتهاند میتوان به شهر زوایندریخت در نزدیکی آنتورپ اشاره کرد که به دلیل مجاورت با کارخانه چندملیتی 3M به شدت آسیب دیده است، و همچنین شهر شیور در نزدیکی مرز فرانسه که آلودگی آن به پایگاه هوایی نزدیک این شهر نسبت داده میشود. نقشه همچنین نشان میدهد بروکسل به طور قابل توجهی با آلودگی PFAS روبروست، به ویژه در مناطق اطراف آندرلخت و اوکل.
شکایت کلاینتارث بر مواردی مانند زوایندریخت استوار است؛ جایی که نهادهای دولتی سالها پیش از آن که ماجرا در سال ۲۰۲۱ علنی و به یک رسوایی بدل شود، از وجود مشکل PFAS اطلاع داشتند.
اعضای دولت فلاندر، از جمله بارت دو وِوِر، شهردار وقت آنتورپ که اکنون نخستوزیر بلژیک است، دست کم از سال ۲۰۱۷ از این آلودگی باخبر بودند اما اقدامی نکردند.
حتی در اوایل دهه ۲۰۰۰، شرکت 3M و نهادهای فلاندری درباره آلودگی PFAS در منطقه اطراف کارخانه گفتوگو کرده بودند، اما ابعاد واقعی مشکل را دستکم گرفتند.
خطرهای سلامت «مواد شیمیایی همیشگی» چیست؟
PFAS با چندین وضعیت سلامت مرتبط دانسته میشوند. در سال ۲۰۲۳، سازمان جهانی بهداشت (منبع به زبان انگلیسی) اسید پرفلورو اکتانوئیک (PFOA) را برای انسان سرطانزا و اسید پرفلورو اکتان سولفونیک (PFOS) را احتمالا سرطانزا طبقهبندی کرد.
این دو نوع PFAS در اتحادیه اروپا ممنوع شدهاند، اما چون تجزیه آنها ممکن است صدها سال طول بکشد، همچنان در خاک، آب و خون ساکنان بسیاری از مناطق آلوده در سراسر اروپا یافت میشوند.
سرطان تنها خطر بهداشتی مرتبط با PFAS نیست. فیلیپ گراندژن، استاد پزشکی محیط زیست در انستیتو ملی بهداشت عمومی در کپنهاگ، به اورونیوز ارث میگوید: «این ترکیبات با انواع بیماریهای متابولیک مانند دیابت، کاهش باروری و چاقی ارتباط دارند.»
گراندژن تاکید کرد که PFAS نه تنها برای بزرگسالانی که اکنون در معرض آنها هستند، بلکه برای نسلهای آینده نیز خطر ایجاد میکند.
او توضیح میدهد: «PFAS بر سلامت اسپرم پدر، یعنی کیفیت اسپرم، اثر میگذارد و خطر ناباروری یا سقط ناخواسته را افزایش میدهد. PFAS از جفت عبور میکند و در نتیجه مادر بار PFAS خود را با جنین شریک میشود و نکته سوم این است که PFAS در شیر انسان ترشح میشود.»
به گفته گراندژن، همه این خطرهای سلامت باید محرک مهمی برای دولتها باشد تا در زمینه پیشگیری سرمایهگذاری بیشتری انجام دهند.
چگونه «مواد شیمیایی همیشگی» به مساله حقوق بشری تبدیل شدند
این نخستین بار نیست که آلودگی PFAS با نقض حقوق بشر پیوند داده میشود. در سال ۲۰۲۴، کارشناسان سازمان ملل آلودگی PFAS ناشی از شرکتهای دوپونت و کِمورس در ایالت کارولینای شمالی را یک مساله حقوق بشری توصیف کردند.
اقدامهای حقوقی درباره آلودگی PFAS در سراسر اروپا ادامه دارد. در مه ۲۰۲۶، سازمانهای غیردولتی محیط زیستی و ساکنان محلی به دلیل کوتاهی فرانسه در مقابله با آلودگی PFAS از این کشور شکایت کردند و انتظار میرود حکم این پرونده در سال ۲۰۲۷ صادر شود.
دوگی توضیح میدهد: «ما واقعا میخواهیم شکایتی داشته باشیم که پشتیبان آن اقدامهای [اروپایی] باشد و آنها را تکمیل کند.»
او ادامه میدهد: «PFAS فقط یک مساله زیستمحیطی نیست، بلکه به طور جدی مسالهای انسانی است و دولتها و نهادهای عمومی وظیفه دارند از این حقوق محافظت کنند.»
کلاینتارث در بیانیهای خبری اعلام کرد ECSR احتمالا در سال ۲۰۲۷ درباره قابل پذیرش بودن این شکایت تصمیمگیری خواهد کرد و صدور رای نهایی دو تا سه سال پس از آن برآورد میشود.
کلاینتارث با طرح این شکایت امیدوار است تغییرهای ملموسی در مقررات مربوط به PFAS در بلژیک ایجاد شود.
آنها به طور مشخص میخواهند بلژیک همه «مواد شیمیایی همیشگی» را ممنوع کند و برای جوامع آسیبدیده راهحلهایی فراهم آورد. دوگی به اورونیوز ارث میگوید: «این اقدامات برای نمونه شامل اطمینان از انجام پایش زیستی نظاممند جمعیت، به ویژه گروههای آسیبپذیر مانند کودکان یا زنان باردار است. اما در عین حال باید فرایند پاکسازی و رفع آلودگی نیز آغاز شود؛ کاری که در بلژیک هنوز بسیار کند پیش میرود.»
با این حال پاکسازی آلودگی PFAS بسیار پیچیده است. بر اساس یک مطالعه (منبع به زبان انگلیسی) که روز دوشنبه (۶ ژوئیه) در نشریه «فرایندها و پیامدهای علم محیط زیست» منتشر شد، حتی اگر اروپا سالانه ۱۰۰ میلیارد یورو برای پاکسازی سرمایهگذاری کند، تنها بخش بسیار کوچکی از «مواد شیمیایی همیشگی» از محیط زیست حذف خواهد شد.