سازمان محیطزیستی کلاینتاِرث میگوید مقامهای بلژیک با وجود اطلاع چندساله از سطح بالای آلودگی هوا اقدامی نکردهاند.
گروهی از وکلا به دلیل ناتوانی بلژیک در حفاظت از شهروندانش در برابر خطرهای جدی سلامت ناشی از مواد شیمیایی ماندگار، علیه این کشور شکایت ثبت کردهاند.
آگهی
آگهی
سازمان حقوقی محیط زیست «کلاینتارث» شکایتی در حوزه حقوق بشر نزد کمیته اروپایی حقوق اجتماعی (ECSR) مطرح کردهاست. بلژیک بالاترین سطح آلودگی به مواد شیمیایی ماندگار (PFAS) را در میان کشورهای اروپایی دارد.
هلن دوگی، حقوقدان محیط زیست در کلاینتارث، میگوید: «آلودگی نه تنها مدتهاست ادامه دارد، بلکه متوجه شدیم مقامها سالها، اگر نگوییم دههها، در مورد این آلودگی اطلاعات داشتهاند و در این مدت کار بسیار اندکی انجام شدهاست.»
این سازمان غیردولتی با نام کلاینتارث سابقه قابل توجهی در طرح دعاوی حقوقی علیه دولتها و شرکتها درباره مسائل محیط زیستی دارد. این نخستین بار است که این سازمان به سراغ ECSR میرود؛ نهاد نظارتی شورای اروپا که میسنجد کشورهای عضو تا چه حد به منشور اجتماعی اروپا پایبند هستند. دوگی به یورونیوز ارث میگوید: «آن را انتخاب کردیم، چون میدانیم این کمیته قدرت اجرای بسیار بالایی دارد.»
بلژیک؛ مهمترین کانون آلودگی PFAS در اروپا
PFAS که با عنوان مواد شیمیایی ماندگار نیز شناخته میشوند، گروهی شامل بیش از ۱۰ هزار ماده شیمیایی ساخته دست انسان هستند که به دلیل ویژگیهای مقاومت در برابر آب، لکه و چربی به طور گسترده در صنعت استفاده میشوند. این مواد در جعبههای پیتزا، ماهیتابههای نچسب، نوارهای بهداشتی و پوشاک فضای باز نیز یافت میشوند.
مطالعات این مواد را با مجموعهای از خطرهای سلامت از جمله برخی انواع سرطان، بیماریهای متابولیک و مشکلات باروری مرتبط دانستهاند.
براساس دادههای پروژه آلودگی ماندگار (منبع به زبان انگلیسی)، که اطلاعات را گردآوری و نقشه آلودگی PFAS را در سراسر قاره تهیه کردهاست، بلژیک بالاترین سطح آلودگی PFAS را در اروپا دارد.
از جمله مناطق اصلی بلژیک که به آلودگی PFAS دچار شدهاند میتوان به زوایندرخت، شهری نزدیک آنتورپ که به دلیل نزدیکی به کارخانه چندملیتی ۳ام به شدت تحت تاثیر قرار گرفته، و شیور نزدیک مرز فرانسه اشاره کرد که آلودگی در آن به پایگاه هوایی مجاور نسبت داده میشود. نقشه همچنین نشان میدهد بروکسل به طور قابل توجهی از آلودگی PFAS آسیب دیده، بهویژه در مناطق اطراف آندرلشت و اوکل.
شکایت کلاینتارث بر نمونههایی مانند زوایندرخت متکی است؛ جایی که نهادهای دولتی سالها پیش از رسوایی سال ۲۰۲۱ از مسئله PFAS آگاه بودند.
اعضای دولت فلاندر، از جمله بارت د ویور، شهردار وقت آنتورپ که اکنون نخستوزیر بلژیک است، دستکم از سال ۲۰۱۷ از آلودگی مطلع بودند، اما هیچ اقدامی نکردند.
حتی در اوایل دهه ۲۰۰۰، شرکت ۳ام و نهادهای فلاندر درباره آلودگی PFAS در اطراف کارخانه بحث کرده بودند، اما دامنه واقعی مشکل را دستکم گرفته بودند.
مواد شیمیایی ماندگار چه خطرهایی برای سلامت دارند؟
PFAS با چندین وضعیت سلامت مرتبط هستند. در سال ۲۰۲۳، سازمان جهانی بهداشت (منبع به زبان انگلیسی) اسید پرفلووروکتانوئیک (PFOA) را برای انسان سرطانزا و اسید پرفلووروکتانسولفونیک (PFOS) را «احتمالا سرطانزا برای انسان» طبقهبندی کرد.
این دو نوع PFAS در اتحادیه اروپا ممنوع شدهاند؛ اما چون تجزیه آنها ممکن است صدها سال طول بکشد، همچنان در خاک، آب و خون ساکنان بسیاری از مناطق آلوده در سراسر اروپا حضور دارند.
سرطان تنها خطر سلامت مرتبط با PFAS نیست. فیلیپ گرندژان، استاد پزشکی محیط زیست در موسسه ملی بهداشت عمومی کپنهاگ، به یورونیوز ارث میگوید: «این ترکیبات با انواع بیماریهای متابولیک مانند دیابت، کاهش باروری و چاقی ارتباط دارند.»
گرندژان تاکید کرد که PFAS نه تنها برای بزرگسالانی که اکنون در معرض آنها هستند خطرناک است، بلکه سلامت نسلهای آینده را نیز تهدید میکند.
او توضیح میدهد: «PFAS بر سلامت اسپرم پدر تاثیر میگذارد، یعنی کیفیت اسپرم را کاهش میدهد و خطر ناباروری یا سقط خودبهخودی را افزایش میدهد. PFAS از جفت عبور میکند، بنابراین مادر بار PFAS خود را با جنینش تقسیم میکند و نکته سوم اینکه PFAS از طریق شیر انسان دفع میشود.»
به گفته گرندژان، همه این خطرهای سلامت باید محرک مهمی برای دولتها باشد تا روی اقدامات پیشگیرانه سرمایهگذاری کنند.
چگونه مواد شیمیایی ماندگار به مسئله حقوق بشر تبدیل شدند؟
این نخستین بار نیست که آلودگی PFAS با نقض حقوق بشر پیوند خوردهاست. در سال ۲۰۲۴، کارشناسان سازمان ملل آلودگی PFAS ناشی از شرکتهای دوپونت و کمورس در کارولینای شمالی را یک مسئله حقوق بشری توصیف کردند.
اقدامهای حقوقی درباره آلودگی PFAS در سراسر اروپا ادامه دارد؛ از جمله شکایت سازمانهای محیط زیستی و ساکنان محلی علیه فرانسه به دلیل کوتاهی این کشور در مقابله با آلودگی PFAS در ماه مه ۲۰۲۶. انتظار میرود رای این پرونده در سال ۲۰۲۷ صادر شود.
دوگی توضیح میدهد: «ما میخواهیم شکایتی داشته باشیم که از آن اقدامهای اروپایی حمایت کند و مکمل آنها باشد.»
او ادامه میدهد: «PFAS فقط یک مسئله محیط زیستی نیست، بلکه بهشدت موضوعی انسانی است و دولتها و نهادهای عمومی وظیفه دارند از این حقوق حفاظت کنند.»
کلاینتارث در بیانیهای مطبوعاتی اعلام کرد انتظار میرود ECSR در سال ۲۰۲۷ درباره قابل پذیرش بودن این شکایت تصمیمگیری کند و صدور رای نهایی دو تا سه سال زمان ببرد.
کلاینتارث امیدوار است این شکایت به تغییرهای ملموس در مقررات PFAS در بلژیک منجر شود.
این سازمان مشخصا میخواهد بلژیک همه مواد شیمیایی ماندگار را ممنوع کند و راهکارهایی برای جوامع آسیبدیده فراهم آورد.
دوگی به یورونیوز ارث میگوید: «این اقدامها مثلا شامل اطمینان از انجام پایش زیستی نظاممند شهروندان، بهویژه گروههای آسیبپذیر مانند کودکان و زنان باردار است؛ اما همچنین باید فرایند پاکسازی و رفع آلودگی آغاز شود؛ کاری که در بلژیک همچنان بسیار کند پیش میرود.»
با این حال پاکسازی آلودگی PFAS به شکل شگفتانگیزی پیچیده است. براساس یک مطالعه (منبع به زبان انگلیسی) که روز دوشنبه ۶ ژوئیه در نشریه «علوم محیط زیست: فرایندها و پیامدها» منتشر شد، حتی اگر اروپا هر سال ۱۰۰ میلیارد یورو برای پاکسازی سرمایهگذاری کند، تنها بخش بسیار کوچکی از مواد شیمیایی ماندگار از محیط زیست حذف خواهد شد.