انتشار ویدئویی از سخنان پیشین محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه اسبق ایران بار دیگر آتش یک مناقشه بنیادین را در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی برافروخته است: آیا امنیت ملی در گرو تقویت توان نظامی و تقابل منطقه‌ای است، یا دیپلماسی و گشایش‌های اقتصادی باید اولویت نخست کشور باشند؟
انتشار ویدئویی از سخنان پیشین محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه اسبق ایران بار دیگر آتش یک مناقشه بنیادین را در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی برافروخته است: آیا امنیت ملی در گرو تقویت توان نظامی و تقابل منطقه‌ای است، یا دیپلماسی و گشایش‌های اقتصادی باید اولویت نخست کشور باشند؟
آگهی
آگهی
این ویدئو که بازتاب گسترده‌ای در فضای مجازی یافت، موجی از خشم و انتقادهای تند رسانه‌های وابسته به جناح اصولگرا و نهادهای حاکمیتی را به دنبال داشته است؛ واکنشی که در شرایط کنونی، هم‌زمان با فشارهای خردکننده اقتصادی ناشی از محاصره دریایی و نگرانی فزاینده از درگیری دوباره نظامی با آمریکا، نشان‌دهنده تشدید شکاف‌های درونی بر سر استراتژی بقا و امنیت کشور است.
سخنان جنجالی ظریف؛ از نقد بازدارندگی تا نگاه امنیتی به جامعه
محمدجواد ظریف در این اظهارات که گفته می‌شود به اردیبهشت‌ماه سال گذشته و اندکی پیش از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل بازمی‌گردد مستقیماً انگاره‌های سنتی بازدارندگی را زیر سؤال می‌برد و می‌گوید: «موازنه قوا تغییر کرده است؛ سلاح هسته‌ای دیگر بازدارندگی ایجاد نمی‌کند، همان‌گونه که نتوانست از اسرائیل یا اتحاد جماهیر شوروی محافظت کند.»
ظریف با تأکید بر اینکه ایران در آن برهه اورانیوم کافی برای ساخت سلاح اتمی در اختیار نداشت، استدلال می‌کند که غلبه «رویکرد امنیتی» بر سیاست خارجی، استراتژی هسته‌ای و دیپلماسی منطقه‌ای تهران را از مسیر طبیعی خود منحرف ساخته و فرصت‌های بهره‌گیری از منافع اقتصادی را سوزانده است.
او با ترسیم تمایزی آشکار میان تهدیدانگاری همسایگان یا نگریستن به آنان به عنوان شرکای تجاری، تصریح می‌کند: «اگر ما منطقه را یک تهدید ببینیم، سفرای ما لاجرم باید نمایندگان نیروی قدس (سپاه پاسداران) باشند؛ اما اگر منطقه را یک فرصت بدانیم، سفرای ما باید بازرگانان، کارآفرینان و دیپلمات‌ها باشند.»
وزیر خارجه اسبق ایران فراتر از سیاست خارجی، به سیاست‌های داخلی نیز تاخته و از امنیتی‌سازی مسائل اجتماعی انتقاد کرده است: «ما کار را به جایی رسانده‌ایم که حتی حجاب را هم یک خاکریز جنگی می‌بینیم؛ در حالی که باید از این رویکردِ تهدیدمحور فاصله گرفت.»
آتش‌بار تندروها علیه ظریف؛ اتهام «حمله انتحاری به بازوهای امنیت»
این سخنان بلافاصله با رگبار حملات رسانه‌های وابسته به اردوگاه محافظه‌کاران و اصولگرایان تندرو مواجه شد.
روزنامه کیهان ظریف را به تضعیف ارکان امنیت ملی و ارائه تنفس مصنوعی به واشنگتن متهم کرد و نوشت: «چرا درست در لحظاتی که آمریکا در برابر اقتدار ایران دچار بن‌بست و استیصال شده است، با انجام یک عملیات انتحاری علیه بازوهای امنیت ملی، به دشمن فرصت تنفس می‌دهید؟»
خبرگزاری تسنیم نیز با انتشار سرمقاله‌ای تند، سخنان ظریف را محکوم کرد و خواستار عذرخواهی رسمی او شد.
هم‌زمان پایگاه خبری رجانیوز پا را فراتر گذاشت و از قوه قضاییه خواست علیه وی اعلام جرم کند؛ هرچند تاکنون اقدامی قضایی به‌صورت رسمی گزارش نشده است.
بحران اقتصادی و هشدار درباره ضرورت «عقب‌نشینی تاکتیکی»
هجمه تندروها به ظریف در حالی رخ می‌دهد که اتاق‌های تصمیم‌گیری در تهران با پرسشی هولناک روبه‌رو هستند: کشور تا چه زمانی می‌تواند فشارهای سنگین اقتصادی، تحریم‌ها و محاصره دریایی نفت و کالا در تنگه هرمز توسط ایالات متحده را تاب بیاورد؟
تنگنای معیشتی، سقوط درآمدهای ارزی و تهدید امنیت غذایی و سوختی، استدلال‌های جریان عمل‌گرا را تقویت کرده است که معتقدند دستیابی به یک توافق دیپلماتیک بر خطر ورود به جنگی ویرانگر ارجحیت دارد.
در همین راستا، حسین مرعشی، دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی صراحتاً هشدار داده است که تهران باید از هر تصمیمی که جرقه‌ای برای یک جنگ ویرانگر تازه باشد پرهیز کند.
او تاکید دارد: «هر تصمیم سیاسی یا نظامی، از جمله هرگونه "عقب‌نشینی تاکتیکی"، باید برای صیانت از ایران و جلوگیری از تحمیل فشارهای فزاینده و غیرقابل تحمل بر دوش مردم به کار گرفته شود.»
به گفته این فعال سیاسی اصلاح‌طلب، ایران نمی‌تواند در یک زمان، همه آرمان‌های هسته‌ای‌اش را حفظ کند، آرایش نظامی تهاجمی‌اش را استمرار بخشد، بر بحران خردکننده اقتصادی غلبه کند و هم‌زمان مدعی اخراج آمریکا از منطقه باشد؛ بنابراین، حاکمیت ناگزیر است بقای ملی و احیای اقتصاد را در رأس اولویت‌های خود بنشاند.
دوراهی راهبردی: اهرم‌های تاکتیکی در خطر فرسایش
امید معماریان، تحلیل‌گر ارشد امور ایران در سازمان «دموکراسی برای جهان عرب اکنون» این تقابل کلامی را نمادی از یک شکاف عمیق‌تر در جامعه و ساختار حاکمیت ایران می‌داند: آیا پافشاری بر تئوری «مقاومت» موضع تهران را در میز مذاکره قوی‌تر می‌کند یا کشور را شکننده‌تر و آسیب‌پذیرتر می‌سازد؟
معماریان در گفتگو با نشریه «د نشنال» خاطرنشان کرد: «شکافی ژرف و روبه‌رشد، از سطوح بالای تصمیم‌گیری سیاسی تا بطن جامعه، بر سر نحوه جلوگیری از یک جنگ فراگیر دیگر با آمریکا پدید آمده است. اهرم تهران در تنگه هرمز ممکن است با تداوم تنش‌ها به یک پاشنه آشیل تبدیل شود. وقتی رهبران درک نکنند که چه زمانی باید یک دستاورد تاکتیکی را نقد کرده و به امتیاز سیاسی بدل سازند، آن مزیت تاکتیکی به یک تهدید استراتژیک علیه خودشان تبدیل می‌شود.»
وی یادآور می‌شود اگرچه تهدیدات و حملات خارجی ممکن است حس همبستگی ملی را موقتاً تقویت کند، اما نارضایتی‌های عمیق عمومی ناشی از وضعیت وخیم معیشتی را پاک نخواهد کرد.
شمارش معکوس تا انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا
نزدیک شدن به انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در سوم نوامبر، معادله را پیچیده‌تر کرده است. شماری از دیپلمات‌های عمل‌گرا در تهران استدلال می‌کنند که ایران باید پیش از برگزاری انتخابات در آمریکا با ارائه امتیازات معنادار به یک توافق پایدار دست یابد.
این دسته از دیپلمات‌ها معتقدند ایران نباید با این فرض غلط که هزینه‌های اقتصادی در نهایت دونالد ترامپ را وادار به عقب‌نشینی می‌کند، زمان را از دست بدهد.
ترامپ پیش‌تر اعلام کرده بود به دلیل جریان داشتن گفت‌وگوهای سازنده، پیش از انتخابات دست به حمله نظامی مجدد نخواهد زد؛ با این حال، آرایش جنگی و تحرکات نظامی ارتش آمریکا در منطقه همچنان دست‌نخورده باقی مانده است.
سخنان بی‌پرده محمدجواد ظریف، بار دیگر این حقیقت را برملا ساخت که دکترین امنیتی جمهوری اسلامی بیش از هر زمان دیگری در تاریخ معاصر زیر ذره‌بین قرار گرفته است.
دوراهی سرنوشت‌سازی میان تبدیل کردن اهرم‌های باقی‌مانده به توافقی برای بقا، یا تداوم نبردی فرسایشی که می‌تواند به فاجعه‌ای اقتصادی و شعله‌ور شدن آتشی ویرانگر در کل منطقه بینجامد.