چهار سال پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی»، حجاب اجباری همچنان قانون است؛ اما آنچه دستکم در ظاهر تغییر کرده، خیابانهای ایران است. آیا جمهوری اسلامی از برخورد مستقیم با زنان به سمت کنترل فضاهایی که زنان در آن حضور دارند حرکت کرده است، یا با مجموعهای از برخوردهای گزینشی روبهرو هستیم؟
تصاویر زنان بدون روسری در خیابانها، کافهها، رویدادهای فرهنگی و حتی روی موتورسیکلتها، حالا به فضایی آشنا از شهرهای ایران تبدیل شده است.
آگهی
آگهی
چهار سال پس از آغاز جنبش «زن، زندگی، آزادی»، به نظر میرسد فاصله میان قانون حجاب اجباری و آنچه در بخشهایی از جامعه ایران در عمل رخ میدهد، بیشتر از گذشته شده است. اما آیا این به معنای عقبنشینی جمهوری اسلامی از حجاب اجباری است؟ شواهد موجود پاسخ سادهای به این پرسش نمیدهند.
الزام قانونی به پوشیدن حجاب در اماکن عمومی همچنان پابرجاست. ماده ۶۳۸ قانون مجازات اسلامی، ظاهر شدن زنان بدون «حجاب شرعی» در اماکن عمومی را جرم میداند و قانون موسوم به «عفاف و حجاب» نیز اگرچه با مداخله شورای عالی امنیت ملی متوقف شد اما نشان داد که تلاش برای ایجاد سازوکارهای سختگیرانهتر همچنان در دستور کار جریانهای محافظهکار قرار دارد.
الناز، نقاش ۳۲ ساله ساکن تهران، اما میگوید نباید این تصاویر را نشانه تغییر سیاست حکومت دانست.
او به خبرگزاری فرانسه گفته است: «این موضوع به هیچ وجه نشانه تغییر رویکرد حکومت نیست. در زمینه حقوق زنان هیچ پیشرفتی حاصل نشده است.»
در همین باره سی ان ان در گزارشی مینویسد که حکومت ظاهرا در حال حاضر اولویتهای فوریتری دارد؛ از جمله معرفی درگیری با آمریکا بهعنوان نبردی برای موجودیت کشور، مدیریت پیامدهای عمیق اقتصادی جنگ و بازسازی ساختار امنیتی تحت رهبری مجتبی خامنهای.
از برخورد مستقیم با زنان تا فشار بر فضای عمومی
در کنار گسترش نافرمانی اجتماعی، شکل برخورد حکومت نیز نشانههایی از تغییر تاکتیک دارد. در ماههای اخیر، گزارشهای متعددی از تعطیلی کافهها، رستورانها و دیگر کسبوکارها به دلیل رعایت نکردن مقررات پوشش منتشر شده است.
سازمان حقوق بشری هرانا میگوید تنها در روز ۱۹ ژوئیه، دستکم هفت کافه و رستوران در تهران به دلیل رعایت نکردن حجاب اجباری تعطیل شدند.
در خراسان جنوبی نیز، به گزارش خبرگزاری مهر و به نقل از دادستان مرکز استان، ۱۰ کافه به دلیل تخلفات ادعایی مرتبط با «هنجارهای اجتماعی و مقررات حجاب اجباری» تعطیل شدهاند.
دادستانی تهران نیز اعلام کرده است که با موارد ادعایی «بیعفتی» در برخی کافهها و رستورانها و همچنین فروشگاههایی که لباسهای «نامتعارف» یا نامناسب عرضه میکنند، برخورد خواهد کرد.
در این میان، هرانا میگوید مقامهای ایران برای برخورد با متخلفان از عناوین و مفاهیم مبهمی مانند «نقض هنجارها»، «خدشه به عفت» و «رعایت نکردن شئونات اسلامی» استفاده میکنند.
کافهقنادی منتسب به بابک زنجانی نیز که روز جمعه ۳۰ مرداد در شهرک غرب و بنا به گزارش تابناک «با حضور زنان بیحجاب» افتتاح شده بود، درست پس از افتتاح پلمپ شد. این اتفاق در حالی افتاد که هنوز چند روز از بازسازی و افتتاح مجدد و پر سر و صدای این کافه نگذشته بود.
در واقع، اگرچه بسیاری از زنان همچنان در خیابان بدون روسری ظاهر میشوند اما فشار میتواند از خود زن به محیطی که زن در آن حضور دارد منتقل شود؛ از کافه و رستوران گرفته تا فروشگاه و فضای مجازی.
فشار بر دولت در کنار زنان بدون حجاب در تجمعات حکومتی
در سوی دیگر این ماجرا، تصاویر زنان بدون حجاب در برخی تجمعات حامی حکومت قرار دارد. در اوج درگیریهای ایران با اسرائیل و آمریکا، زنان بدون روسری در برخی تجمعات حامی حکومت دیده شدند و حتی رسانههای دولتی نیز تصاویری از آنان منتشر کردند.
در یکی از ویدئوها، زنی بدون حجاب که پرچم ایران را در دست دارد، میگوید همسرش در نیروهای نظامی خدمت میکند و با وجود اینکه ماهها او را ندیده، به او افتخار میکند.
اما این حضور تنها به دوران جنگ محدود نمانده است.
در ویدئویی که در ۹ شهریور منتشر شده، زنی غیرمحجبه در یک تجمع شبانه علیه مذاکره سخنرانی میکند و پس از تشبیه وضعیت ایران به «شعب ابیطالب»، با تشویق حاضران روبهرو میشود.
این تصاویر این واقعیت را مطرح میکند که در برخی موقعیتها، مسئله اصلی برای حکومت دیگر صرفا «حجاب» نیست، بلکه موضع سیاسی فرد و کارکرد حضور او در فضای عمومی است که اهمیت پیدا کرده است.
از سوی دیگر، اظهارات برخی چهرههای اصولگرا نیز نشان میدهد که بخشی از فشار سیاسی در این زمینه متوجه دولت شده است.
حسین شریعتمداری، مدیرمسئول روزنامه کیهان در یادداشتی که روز ۲۵ مرداد منتشر شد در توضیح حضور زنان بدون حجاب در برخی تجمعات، آنان را لزوما مخالف دین ندانست و نوشت: ««خیلی از اینها کسانی هستند که اهل دینند، اهل تضرّعند، اهل ماه رمضانند، اهل گریه و دعایند، [منتها] توجّه ندارند که چه کسی پشت این سیاستِ رفعِ حجاب و مبارزه با حجاب است. جاسوسهای دشمن، دستگاههای جاسوسی دشمن، دنبال این قضیه هستند.»
در همین حال، علی مطهری نیز در اظهارنظری درباره وضعیت حجاب، ضعف دولت چهاردهم را مورد انتقاد قرار داده و نوشته است: «متأسفانه در دولت چهاردهم به دلیل نفوذ فرهنگی برخی اصلاحطلبان ضعیف است.»
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
یک زن ساکن تهران که در دهه شصت زندگی خود است، در گفتوگویی تلفنی با سی ان ان میگوید: «هنوز جرات نمیکنند چیزی به مردم در خیابان بگویند. دخترها در تهران بیرون میروند و تاپهای کوتاه، شلوارک و انواع لباسها را میپوشند و روسریها عملا دیگر موضوعیتی ندارند.»
اما او همزمان یک هشدار تاریخی دارد: «فکر نمیکنم بتوانند دوباره این دخترها را مجبور کنند روسری سر کنند. اما از طرف دیگر، ما هم زمانی که انقلاب شد همین فکر را میکردیم. هرگز تصور نمیکردیم بتوانند ما را مجبور به پوشیدن روسری کنند، اما در نهایت این کار را کردند.»
چهار سال پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی»، حجاب اجباری در ایران نه به عقبنشینی کامل حکومت منجر شده و نه از میان رفته است؛ بلکه در وضعیتی متناقض قرار گرفته است: قانونی که همچنان پابرجاست، زنانی که بیش از گذشته آن را به چالش میکشند و حکومتی که در کنار برخورد با افراد، فشار بر کافهها، کسبوکارها و دیگر فضاهای عمومی را افزایش داده است. در عین حال، به نظر میرسد برخورد با بیحجابی در برخی موقعیتها گزینشی شده و حکومت هر زمان که لازم بداند، از حضور زنان بدون حجاب برای نمایش «وفاق ملی» یا در تقابل با دولت و سیاستهای آن استفاده میکند؛ وضعیتی که نشان میدهد مسئله حجاب در ایران تنها موضوعی فرهنگی یا اجتماعی نیست، بلکه همچنان بخشی از معادله قدرت و سیاست در جمهوری اسلامی است.