ترامپ در هفتههای اخیر پیوسته ادعا کرده که بهرغم اقدامات ایران برای بستن تنگه هرمز، این آبراه باز است و کشتیها در حال تردد هستند. وزیر انرژی آمریکا روز جمعه اعلام کرد که تنها در یک روز ۱۵ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز خارج شده، اما مقامات ایرانی همچنان تاکید دارند که این آبراه بسته است. ماجرا چیست؟
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا شامگاه شنبه در شبکه اجتماعی «تروتسوشال» فرستهای از مارک تیسن، روزنامهنگار آمریکایی را بازنشر کرد که در آن مدعی شده بود آمریکا هزار کشتی را در تنگه هرمز اسکورت کرده است. او همچنین تصویری از تنگه هرمز منتشر کرد که بالای آن نوشته شده بود: «قلمرو جدید ایالات متحده»
آگهی
آگهی
آقای ترامپ در روزهای اخیر بارها اعلام کرده است که آمریکا کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار دارد. او عصر جمعه طی سخنرانی در کارولینای جنوبی گفت که تنگه هرمز را «قلمرو آمریکا» میداند.
این البته نخستین بار نیست که آقای ترامپ چنین ادعاهایی را مطرح میکند و این اظهارات رئیسجمهوری آمریکا بارها با واکنش مقامات جمهوری اسلامی ایران مواجه شده است.
باراک راوید، خبرنگار اکسیوس روز شنبه به نقل از سه مقام آمریکایی اعلام کرد که جمعه شب ۴۰ نفتکش از طریق مسیر جنوبی در نزدیکی سواحل عمان در تنگه هرمز تردد کردهاند. او افزود که در همان شب نزدیک به ۱۶ میلیون بشکه نفت از طریق همین مسیر جنوبی از تنگه هرمز خارج شده است.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا نیز روز جمعه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ارتش آمریکا روز سهشنبه به انتقال بیش از ۱۵ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز کمک کرد. با احتساب محمولههای منتقلشده از طریق خطوط لوله، مجموع نفت و فرآوردههای خارجشده از منطقه به حدود ۲۰ میلیون بشکه میرسد.»
او افزود: «میانگین هفتروزه خروج نفت از تنگه نیز بیش از هشت میلیون بشکه در روز است. تردیدی نداشته باشید: به لطف نیروی دریایی آمریکا، جریان انتقال نفت از تنگه هرمز برقرار است.»
همچنین، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا روز جمعه طی گزارشی اعلام کرد که هفته گذشته ۱۹۲ کشتی در تنگه هرمز تردد کردهاند. بنابر این گزارش این میزان نسبت به هفته قبل از آن ۱۱ درصد افزایش داشته و نسب به دو هفته قبل نیز با افزایش ۳۴ درصدی مواجه شده است.
این آمار مجموع تردد کشتیها با فرستندههای مکانیابی خاموش، موسوم به «عبورهای تاریک» و کشتیهای دارای فرستنده روشن را در بر میگیرد. با این حال، مقامات ایرانی همچنان تاکید دارند که تنگه هرمز بسته است و این آبراه تنها هر زمان که ایران بخواهد باز خواهد شد.
محسن رضایی، دبیر شورای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران شامگاه شنبه گفت: «تنگه هرمز بسته است و تا تغییر رفتار آمریکا و عمل به تعهداتش باز نخواهد شد و آنها باید ابتدا در عمل اقدام را آغاز کنند.»
او همچنین با اشاره به مذاکرات ایران و عمان برای توافق بر سر مسیر میانی در این آبراه گفت: «باز شدن تنگه هرمز ارتباطی به توافق ایران و عمان در خط میانی ندارد؛ این خط میانی فقط برای زمانی است که ایران تصمیم به بازگشایی تنگه بگیرد که البته عبور از آن مستلزم هزینههای زیست محیطی خواهد بود.»
بهرغم این اظهارات، بنابر آمار منتشرشده، بهنظر میرسد که تردد کشتیها در تنگه هرمز دستکم در چند هفته اخیر روند صعودی داشته است. سیانان روز سهشنبه گزارش داد که بر اساس شواهد موجود، در حال حاضر ایالات متحده با نیروی دریایی خود در تنگه هرمز گشتزنی میکند و در حال پیشروی است و ایران در حال از دست دادن بخش عمده کنترل خود بر این آبراه حیاتی است. اکسیوس نیز پیشتر از عملیات مخفیانه آمریکا برای کمک به عبور کشتیها از تنگه هرمز گزارش داده بود.
سیانان روز شنبه در گزارشی به شرح جزئیات اقدامات آمریکا و متحدانش برای عبور نفت از تنگه هرمز پرداخت.
چگونه ورق نفت علیه ایران برگشت؟
ابرنفتکش یونانی «کیکو» بعد از ظهر ۲۵ ژوئیه در پایانه صادرات نفت «مسیعید» قطر پهلو گرفت. این بندر عظیم دارای ۳۰ اسکله است و در ساحل شرقی این کشور و در حدود ۴۰ کیلومتری جنوب دوحه واقع است.
این ابرنفتکش با نفت خام بارگیری شد و چهار روز بعد از تنگه هرمز عبور کرد. این کشتی از نوع «نفتکش بسیار بزرگ حمل نفت خام» (VLCC) است. این شناورها بزرگترین رده نفتکشها هستند و طول آنها به بیش از ۳۰۵ متر میرسد.
نفتکش «کیکو» در خلیج فارس با سرعت ثابت حدود ۲۴ کیلومتر بر ساعت، نزدیک به حداکثر سرعت خود، حرکت میکرد. سپس اندکی پس از ساعت دو بعدازظهر روز ۳۱ ژوئیه در نزدیکی سواحل دبی ناپدید شد. در واقع «کیکو» فرستنده «سامانه شناسایی خودکار» (AIS) خود را خاموش کرده بود و با اینکار از صفحه سامانههای رهگیری تردد دریایی در سراسر جهان ناپدید شد.
اما، ساعت ۱۰ صبح روز اول اوت، سیگنال «کیکو» مجددا ظاهر شد، اما اینبار در سوی دیگر تنگه هرمز در حال حرکت بود.
به گزارش سیانان، این بخشی از تازهترین اقدامات صنعت نفت با هدف در امان ماندن از حملات پهپادی ایران بود. در چارچوب این اقدامات، کشتیها با خاموش کردن فرستندههای خود شبانه با اسکورت ارتش آمریکا از تنگه هرمز عبور میکنند. این نحوه از تردد به «عبور خاموش» شناخته میشود.
بنابر این گزارش، شرکتهای نفتی عربستان سعودی، کویت، قطر و امارات متحده عربی با کمک نیروی دریایی آمریکا، نفتکشهایی را اجاره کردهاند تا با خاموش کردن فرستندههای خود، نفت را از خلیج فارس و از طریق تنگه هرمز به دریای عمان منتقل کنند. این نفتکشها در آنجا محموله خود را به کشتیهای منتظر متعلق به مشتریانشان تحویل میدهند و سپس از تنگه به خلیج فارس بازمیگردند.
این روش، هزینه سنگین ناشی از ریسک بیمه و خطر فیزیکی حملات ایران را از دوش شرکتهای کشتیرانی تجاری برداشته و بر عهده دولت آمریکا و خود تولیدکنندگان نفت گذاشته است.
به گفته وزارت انرژی آمریکا، این روش به راهبردی موثر تبدیل شده و حجم نفت عبوری از تنگه هرمز بهطور میانگین به روزانه هشت تا ۹ میلیون بشکه رسیده است. این مقدار حدود دو برابر برآورد تحلیلگران نفتی والاستریت و شرکتهای رهگیری کشتیها مانند «کپلر» بر اساس دادههای فرستندههاست.
این ترددهای مخفیانه قواعد بازی را برای صنعت نفت خاورمیانه تغییر دادهاند.
سیانان طی دو روز بیش از ۱۲ مورد انتقال نفت از کشتی به کشتی را در دریای عمان مشاهده کرده است. نفتکشهای دریافتکننده سپس راهی مقاصدی از جمله چین، تایوان، کره جنوبی، فیلیپین، ویتنام و تایلند شدهاند.
این قمار خطرناک و پرهزینه، اندکی فرصت تنفس موقت در اختیار بازار نفت قرار داده است. با این حال، از آنجا که دستیابی به راهحلهای دائمی، از جمله پایان جنگ از طریق مذاکره و تدوین طرحی پایدار برای تنگه هرمز، همچنان دور از دسترس است، این راهکار موقت تنها زمان میخرد.
ترددهای خاموش
افزایش ترددهای خاموش، مانند سفر اخیر کیکو، در مقطعی حساس برای بازار انرژی رخ داده است. به گفته کپلر، حدود ۸۰ درصد ترددها از تنگه هرمز طی دو هفته گذشته بهصورت «خاموش» و در امتداد سواحل عمان، در دورترین فاصله ممکن از ایران، انجام شدهاند. جنگ منطقهای همچنین باعث اختلال و ارسال پارازیت روی سامانههای موقعیتیابی شده و ارزیابی برخی دادههای رهگیری را دشوار کرده است.
«کیکو» نیز مانند بسیاری از کشتیهایی که از این تاکتیک جدید استفاده میکنند، یک روز پس از خاموش کردن فرستنده خود، در حالی که در نزدیکی شهر بندری فجیره امارات لنگر انداخته بود، دوباره روی سامانههای رهگیری ظاهر شد. «کیکو» پس از آغاز دوباره ارسال سیگنال، در کنار یک ابرنفتکش یونانی دیگر به نام «نیو الکترون» لنگر انداخت که یک روز زودتر وارد دریای عمان شده بود.
این دو کشتی برای انتقال نفت کشتیبهکشتی، یک هفته در کنار یکدیگر ماندند و سرانجام روز هشتم اوت از هم جدا شدند. «نیو الکترون» با محموله نفت خود از دریای عمان خارج شد و در مسیر حرکت به سوی بندر «نینگبو» چین، وارد دریای عرب شد.
کیکو تا حدود ۱۴ اوت در نزدیکی سواحل فجیره باقی ماند و سپس بار دیگر فرستنده خود را خاموش کرد. روز بعد، اندکی پیش از ساعت چهار بعدازظهر، سیگنال آن دوباره در خلیج فارس ظاهر شد. این کشتی در آن زمان به سوی قطر باز میگشت.
ترددهای خاموش با اسکورت نظامی، تازهترین نمونه از تلاش تولیدکنندگان نفت خاورمیانه برای افزایش صادرات به مشتریان خود در سراسر جهان و برگرداندن ورق علیه ایران است.
مهمتر از همه، عربستان سعودی مسیر روزانه حدود پنج میلیون بشکه نفت را که قرار بود به نفتکشهای منتظر در خلیج فارس تحویل داده شود، تغییر داده است. این نفت اکنون از طریق خط لوله شرق به غرب عربستان به بندر «ینبع» در دریای سرخ منتقل میشود. دیگر تولیدکنندگان نفت خاورمیانه نیز مسیر روزانه دو میلیون بشکه نفت را بهگونهای تغییر دادهاند که از تنگه هرمز عبور نکند.
تولید نفت در دیگر نقاط جهان نیز برای جبران کمبود افزایش یافته است. برزیل، گویان و ونزوئلا در مجموع بیش از یک میلیون بشکه در روز به تولید خود افزودهاند. ایالات متحده نیز روزانه صدها هزار بشکه نفت بیشتر روانه بازار کرده است.
علاوه بر این، ترددهای خاموشی که با هماهنگی و حفاظت نظامی بسیار کمتری انجام میشوند، ماههاست که در جریاناند.
در سوی دیگر این معادله، ایالات متحده ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر اضطراری نفت خود را روانه بازار کرده و ذخایر راهبردیاش بهشدت کاهش یافته است. چین نیز ضمن کاهش چشمگیر واردات نفت خام، به میزان زیادی به ذخایر عظیم نفتی خود متکی بوده است. افزایش قیمتها همچنین تقاضای جهانی را به میزان قابلتوجهی کاهش داده و به برقراری تعادل در بازار و رساندن نفت به مشتریانی که به آن نیاز دارند کمک کرده است.
راهحل موقت
تصاویر راداری و ماهوارهای تنگه هرمز، صحنهای را آشکار میکنند که در دادههای فرستندهها دیده نمیشود. برای نمونه، در تصاویر ماهوارهای ۱۴ اوت، ردیفهایی از نقاط دیده میشوند که به شکل قوسی در امتداد سواحل عمان از تنگه عبور میکنند. اما این نقاط با دادههای رهگیری کشتیها در همان روز و ساعت مطابقت ندارند؛ زیرا فرستنده کشتیها خاموش بوده است.
روز هفتم اوت، دادههای فرستندهها دو نفتکش یونانی را در کنار یکدیگر در دریای عمان نشان میدادند. تصاویر ماهوارهای حاکی از آن بود که «نیسوس کیتنوس»، نفتکش رفتوبرگشتی که بهصورت خاموش از تنگه عبور کرده بود، در کنار «فرانت اوترا» قرار گرفته است. روز ۱۴ اوت، فرانت اوترا در حالی که به سوی تایوان میرفت، در دریای عرب شناسایی شد. نیسوس کیتنوس نیز به خلیج فارس بازگشته بود.
اما این وضعیت نمیتواند برای همیشه ادامه یابد.
طی جنگ، ذخایر نفتی تا ۱.۹ میلیارد بشکه کاهش یافتهاند. اگر بازار به تعادل برسد، برای جلوگیری از بحران بعدی باید این ذخایر دوباره پر شوند. اگر بازار به تعادل نرسد، ذخایر سرانجام آنقدر کاهش خواهند یافت که دیگر نمیتوان برای تامین تقاضای جهانی نفت به آنها تکیه کرد. در آن نقطه، تنها راهحل افزایش چشمگیر قیمت نفت برای کاهش بیشتر تقاضا خواهد بود.
مشکلی مشابه پیشتر در بازار سوخت پدیدار شده است. سه قطب از چهار قطب اصلی پالایش نفت جهان با مشکلات شدیدی روبرو هستند. جنگ ایران به پالایشگاههای خاورمیانه آسیب زده و صادرات از این منطقه را کند کرده است.
روسیه، دیگر تامینکننده عمده سوخت درگیر جنگ با اوکراین است و تا حد زیادی از چرخه خارج شده است. پالایشگاههای روسیه هدف پهپادهای اوکراینی قرار گرفتهاند و مسکو نیز در پی کمبود سوخت در داخل، صادرات خود را متوقف کرده است.
چین نیز برای جلوگیری از کمبود سوخت در داخل، صادرات فرآوردههای نفتی خود را محدود کرده است. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا چین در شرایط عادی یکی از صادرکنندگان بزرگ سوخت محسوب میشود.
در نتیجه، پالایشگاههای آمریکا در سواحل خلیج مکزیک بار تامین سوخت مورد نیاز بازار جهانی را به دوش میکشند، اما این پالایشگاهها نمیتوانند برای همیشه با حداکثر ظرفیت فعالیت کنند.
تقاضا برای بنزین و بهویژه گازوئیل و سوخت جت آنقدر بالاست و ظرفیت پالایش برای تولید آنها چنان محدود است که قیمتها با جهش روبرو شدهاند.
دونالد ترامپ ماهها توانسته بود با وعده دستیابی قریبالوقوع به گشایشی در مذاکرات، قیمت نفت را پایین نگه دارد. با این حال، طرح او اخیرا تغییر کرده و راهبرد جدید آمریکا «خفه کردن ایران» از طریق آغاز «عملیات اقتصادی خردکننده» و محاصره دریایی طولانیمدت بنادر ایران است.
این تغییر باعث شده قیمت نفت طی چند هفته پیوسته افزایش یابد و به ۱۰۰ دلار در هر بشکه نزدیک شود.
با این همه، توانایی چشمگیر بازار برای دور زدن دستکم بخشی از پیامدهای جنگ، مانع از آن شده است که قیمتها متناسب با بزرگترین شوک عرضه نفت در تاریخ، به سطوحی نجومی برسند.