تغییر موازنه قدرت یا کاهش تدریجی اهمیت تنگه هرمز؛ آیا ایران کنترل خود بر این آبراه را از دست داده است؟

به گزارش سی‌ان‌ان، بر اساس شواهد موجود، در حال حاضر ایالات متحده با نیروی دریایی خود در تنگه هرمز گشت‌زنی می‌کند و در حال پیشروی است و ایران در حال از دست دادن بخش عمده کنترل خود بر این آبراه حیاتی است.

آگهی

آگهی

بنابر داده‌های شرکت «کپلر» که با استفاده از فرستنده‌‌ها و داده‌های ماهواره‌ای کشتی‌ها را ردیابی می‌کند، طی دو هفته گذشته بیش از ۸۰ درصد تردد شناورها از تنگه هرمز از مسیر مورد تایید سازمان ملل متحد در نزدیکی سواحل عمان انجام شده است. ایران به‌شدت با این مسیر مخالف است.

ایران اعلام کرده است که تنگه هرمز را تحت کنترل دارد و به ده‌ها کشتی در حال تردد در مسیر نزدیک سواحل عمان حمله کرده است. به گزارش سی‌ان‌ان، به‌رغم این خطرات، در روزهای اخیر بیشتر کشتی‌ها ترجیح داده‌اند مطالبات ایران را نادیده بگیرند و با وعده حمایت نیروی دریایی آمریکا از تنگه عبور کنند.

همایون فلکشاهی، مدیر بخش تحلیل نفت خام در شرکت «کپلر» گفت: «به‌طور فزاینده‌ای به نظر می‌رسد که ایران دست‌کم بخشی از کنترل تنگه را از دست داده است.»

تغییر موازنه قدرت در تنگه هرمز

وضعیت کنونی با یک ماه پیش تفاوت چشمگیری دارد. در آن زمان «کپلر» عملا هیچ ترددی را در مسیر عمان مشاهده نکرده بود. اما اکنون، کاهش شدید تردد در مسیر مورد نظر ایران مانع از آن شده است که تهران مانند بهار سال جاری بتواند از کشتی‌های عبوری از تنگه عوارض دریافت کند.

تفاهم‌نامه ماه ژوئن ایران و آمریکا روز دوشنبه منقضی شد. این امر از نظر تئوری به ایران اجازه می‌دهد که بار دیگر دریافت عوارض تردد را آغاز کند. بااین‌حال، به گفته شرکت «کپلر»، به نظر نمی‌رسد ایران قادر به انجام چنین کاری باشد.

دن پیکرینگ، بنیان‌گذار و مدیر ارشد سرمایه‌گذاری شرکت «پیکرینگ انرژی پارتنرز» گفت: «درخواست ایران برای دریافت عوارض چیزی است که بیشتر کشورهای خاورمیانه تمایلی به پذیرش آن ندارند و تاکنون نیز آن را نپذیرفته‌اند. بنابراین مسیر عمان منطقی‌ترین گزینه است.»

به گفته اندی لیپو، رئیس شرکت «لیپو اویل اسوشیتس»، کویت، عربستان سعودی و امارات عربی متحده نفتکش‌های غول‌پیکر حمل نفت خام یا «وی‌ال‌سی‌سی» (VLCC) را اجاره کرده‌اند تا نفت را از خلیج فارس و از طریق تنگه هرمز خارج کنند و سپس در خارج از منطقه خطر در دریای عمان، آن را به نفتکش‌های مشتریان انتقال دهند.

این کشتی‌ها برای در امان ماندن از حملات ایران، فرستنده‌های خود را گاهی برای هفته‌ها خاموش کرده‌اند. به نظر می‌رسد این ترددهای موسوم به «تاریک» از دید برخی سرویس‌های ردیابی داده، از جمله «کپلر» نیز پنهان مانده‌اند. اگرچه برخی از این کشتی‌ها را می‌توان با تصاویر ماهواره‌ای شناسایی کرد، ردیابی آن‌ها با روش‌های متعارف دشوارتر است.

بااین‌حال، ایالات متحده که نیروی نظامی قابل‌توجهی در آب‌های منطقه مستقر کرده، تمامی کشتی‌های عبوری از تنگه را زیر نظر دارد و آمار بسیار بالاتری از صادرات نفت گزارش کرده که از بیشتر برآوردهای متعارف بالاتر است.

کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا هفته گذشته گفت که مجموع نفت عبوری از تنگه هرمز و نفت منتقل‌شده از مسیرهای جایگزین در اطراف این آبراه، طی یک هفته به‌صورت میانگین به حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز رسیده است. این رقم به میانگین روزانه ۲۰ میلیون بشکه پیش از آغاز جنگ نزدیک است. این در حالی است که بنابر گزارش شرکت «کپلر»، روزانه پنج میلیون بشکه نفت خام از این آبراه خارج شده است.

اما مساله اختلاف رقم آقای رایت با شرکت «کپلر» تنها مربوط به نفتکش‌های عبور‌کننده از تنگه هرمز نیست. به گفته پیترو گولیلمی، تحلیلگر «گروه اوراسیا»، به‌نظر می‌رسد که کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس با سرمایه‌گذاری در احداث خطوط لوله در تلاش‌اند تنگه هرمز را دور بزنند و به همین دلیل ممکن است که اهمیت این آبراه تا سال ۲۰۳۰ به نصف کاهش یابد.

به گزارش نیویورک‌تایمز، در حال حاضر هفت تا هشت میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از طریق خطوط لوله در این کشورها و مسیرهای دیگر از خلیج فارس خارج می‌شود.

آقای گولیلمی گفت: «آیا جنگ ایران به مرحله‌ای خواهد رسید که تاثیر آن بر بازارهای جهانی بیشتر شبیه تاثیر جنگ روسیه و اوکراین باشد؛ یعنی آن‌قدر که در ابتدا بیم می‌رفت، شدید نباشد؟»

به گفته او، پاسخ این پرسش به ادامه کارآمدی مسیرهای جایگزین بستگی دارد. آقای گولیلمی با اشاره به آسیب‌پذیری خطوط لوله در برابر حملات ایران افزود: «خطوط لوله اهدافی آسان و بی‌دفاع هستند.»

نبود شفافیت

آمار بیان‌شده از سوی مقامات آمریکایی، باعث شد دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا روز دوشنبه اعلام کند که ایالات متحده «کنترل کامل تنگه را در دست دارد.»

آقای ترامپ در چند ماه اخیر بارها این اظهارات را تکرار کرده است، با این حال، این ادعا محل تردید است. ادامه حملات ایران و پایین ماندن جریان انتقال نفت نسبت به سطح پیش از جنگ نشان می‌دهد که ایالات متحده کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار ندارد، اما ایران نیز کنترل کامل آن را در دست ندارد.

آقای پیکرینگ گفت: «اگر هدف آن‌ها این است که فرمان امور را در دست داشته باشند، باید گفت از ابتدا نیز هرگز کنترل کامل را در اختیار نداشتند. به نظر می‌رسد هدف آن‌ها بازدارندگی است تا به‌عنوان طرفی که کنترل را در دست دارد، به رسمیت شناخته شوند. به اعتقاد من، آن‌ها همچنان در حال ایجاد بازدارندگی هستند.»

بااین‌حال، اگر حجم نفت عبوری از تنگه هرمز واقعا همان میزانی باشد که ایالات متحده ادعا می‌کند، توان بازدارندگی و میزان کنترل ایران بر تنگه هرمز نسبت به یک یا دو ماه پیش کاهش یافته است.

عامل دیگری نیز شرایط را پیچیده‌تر کرده است. ایران و عمان بدون حضور ایالات متحده در حال مذاکره برای بازگرداندن آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز هستند. این مذاکرات نارضایتی شدید آقای ترامپ را به همراه داشته و هنوز مشخص نیست چه تاثیری بر جریان انتقال نفت یا کنترل این آبراه خواهد گذاشت.

آقای لیپو گفت: «من با همه این اطلاعات و تیترها با احتیاط برخورد می‌کنم، اما می‌توان به‌درستی گفت که ایران بخشی از کنترل تنگه را از دست داده است.»