ایران در جریان درگیری اخیر با آمریکا و اسرائیل از بستن تنگه هرمز به عنوان اهرم فشار در قبال آمریکا استفاده کرد و اکنون بهنظر میرسد همین اهرم را در مذاکرات با واشنگتن بهکار گرفته است. اما آیا تهران میتواند تا ابد با کارت تنگه هرمز بازی کند؟ چه چیزی ممکن است منجر به تضعیف اهرم تنگه هرمز شود؟
در پی امضای تفاهمنامه ایران و آمریکا برای توقف درگیری و بازگشایی تنگه هرمز، قیمت نفت به سطح پیش از جنگ کاهش یافته و عرضه جهانی بهسرعت در حال افزایش است. این امر به کشورها فرصت میدهد که ذخایر خود را احیا کنند و اهرم فشار ایران را در مذاکره با آمریکا تضعیف میکند.
آگهی
آگهی
رفتوآمد نفتکشها از این آبراه بهسرعت در حال احیاست، تولیدکنندگان نفت در حال راهاندازی مجدد چاههای از مدار خارجشده هستند و قیمت نفت به سطح پیش از جنگ بازگشته است. اما پر کردن دوباره مخازن نفت جهان به زمان بیشتری نیاز دارد.
به گزارش والاستریت ژورنال، سرعت در این روند اهمیت تعیینکننده دارد. میزان نفت ذخیرهشده در جهان اکنون به یکی از عوامل اصلی در معادله قدرت میان آمریکا و ایران تبدیل شده است. هرچه کشورها سریعتر ذخایر نفت خام خود را بازسازی کنند، توان ایران برای تهدید اقتصاد جهانی از طریق گروگان گرفتن تنگه هرمز کمتر خواهد شد.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهوری آمریکا، هفته گذشته بهصراحت میان ذخایر نفتی و اهرم چانهزنی در مذاکرات ارتباط برقرار کرد. او با اشاره به موقعیت ایران بر سر میز مذاکره، گفت که آمریکا تفاهمنامهای با ایران امضا کرده است تا جهان بتواند «بخشی از ذخایر خود را دوباره پر کند و بعد ببیند دست چه کسی بالاتر است.»
پر کردن ذخایر نفت چقدر طول میکشد؟
ذخایر نفت مجموعهای از مخازن تجاری در نزدیکی پالایشگاهها، نفتکشهای حامل نفت در دریا و ذخایر راهبردی دولتی است. موجودی نفت کشورهای عضو «سازمان همکاری و توسعه اقتصادی» (OECD) از ماه مارس تا مه سال جاری ۱۶۳ میلیون بشکه کاهش یافت و به پایینترین سطح خود از دسامبر ۱۹۹۰ رسید.
بازسازی ذخایر جهانی احتمالا ماهها، یا شاید سالها، زمان خواهد برد و این مدت بسیار طولانیتر از بازه ۶۰ روزه آتشبسی است که در تفاهمنامه ایران و آمریکا آمده است.
به گزارش والاستریت ژورنال، دو عامل، یعنی کاهش قیمتها و مازاد غیرمنتظره نفت در بازار میتواند به پر شدن سریعتر این ذخایر کمک کند.
ناتاشا کانوا، رئیس تیم راهبرد جهانی کالاها در «جیپیمورگان»، گفت: «افزایش عرضه نفت در آستانه تقابل با بازاری است که، دستکم فعلا، به آن نیازی ندارد.»
برخی تحلیلگران پیشبینی میکنند قیمت نفت، که اکنون حدود ۷۰ دلار در هر بشکه است، در ماههای آینده با کاهش بیشتری روبرو شود و حتی تا ۶۰ دلار به ازای هر بشکه پایین آید.
این پیشبینی تا حدی به این دلیل است که بازگشت مدیران ذخایر راهبردی به بازار خرید نفت احتمالا به زمان بیشتری نیاز دارد. به گفته خانم کانوا، کشورهای عضو «سازمان همکاری و توسعه اقتصادی» احتمالا از سهماهه چهارم سال جاری بازسازی ذخایر راهبردی خود را آغاز میکنند و آمریکا نیز از سال ۲۰۲۷، روند پر کردن ذخایر خود را شروع خواهد کرد.
رفتوآمد نفتکشها از تنگه هرمز اکنون وارد وضعیت عادی تازهای شده و به حدود ۳۰ تا ۶۰ نفتکش در روز رسیده است. این رقم همچنان کمتر از سطح پیش از جنگ است، اما برای کاهش فشار بر بازارهای جهانی کافی به نظر میرسد.
بنابر برآورد شرکت ردیابی کشتی «ورتکسا»، در ماه ژوئن حدود ۱۴۰ میلیون بشکه نفت خام، معادل میانگین روزانه حدود ۴.۷ میلیون بشکه از منطقه خارج شده است. این رقم در ماه مه تنها حدود دو میلیون بشکه در روز بود. بر اساس دادههای ورتکسا، خروج نفت خام در اوایل ژوئیه سرعت گرفت و به حدود ۴۰ درصد سطح پیش از جنگ رسید.
کشورهای عضو اوپک و متحدانشان (+OPEC) روز یکشنبه با افزایش تولید نفت به میزان روزانه ۱۸۸ هزار بشکه برای ماه اوت موافقت کردند. این پنجمین ماه پیاپی است که این کشورها با افزایش تولید موافقت میکنند. اما، با احیای رفتوآمد کشتیها از تنگه و بازگشت تولیدکنندگان خلیج فارس به مدار تولید، اعلام افزایش عرضه از سوی این ائتلاف دیگر مانند چند ماه پیش صرفا اقدامی نمادین به نظر نمیرسد.
امارات عربی متحده که ماه مه از اوپک خارج شد، یکی از سریعترین تولیدکنندگان خلیج فارس بوده که صادرات خود را مجددا افزایش داده است.
این کشور برای صادرات نفت، علاوه بر استفاده از حرکت کشتیها در تنگه هرمز، از یک خط لوله جایگزین از ابوظبی به فجیره در خلیج عمان و خارج از خلیج فارس برای دور زدن تنگه هرمز استفاده میکند.
کویت سریعتر از انتظار تولید خود را احیا کرده است. به گفته روری جانستون، بنیانگذار شرکت پژوهش نفت «کامودیتی کانتکست»، بارگیری صادراتی این کشور هفته گذشته به حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز رسید. این در حالی است که سطح پیش از جنگ آن حدود ۲.۴ میلیون بشکه در روز بود.
عربستان سعودی نیز همزمان با ازسرگیری تردد کشتی از تنگه هرمز و خروج نفتکشهایش از خلیج فارس، به استفاده از مسیر جایگزین در دریای سرخ ادامه میدهد.
عرضه فراوان و قیمت پایین، در نهایت باید شرکتها و دولتها را به بازسازی ذخایر نفتی ترغیب کند. با این حال، سطح نفت خام در ذخایر راهبردی آمریکا همچنان در حال کاهش است. بر اساس دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، این ذخایر در هفته منتهی به ۲۶ ژوئن به پایینترین سطح خود از سال ۱۹۸۳ رسید.
به گفته حامد حسین، اقتصاددان در موسسه پژوهشی «کپیتال اکونومیکس» در لندن، بازگرداندن ذخایر راهبردی نفت آمریکا به سطح پیش از جنگ، با نرخ خرید روزانه ۲۰۰ هزار بشکه، ۱۵ تا ۱۸ ماه زمان خواهد برد. این در حالی است که چنین سرعت خریدی، برآوردی خوشبینانه محسوب میشود.
پس از آنکه جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ شوک قیمتی در بازار نفت ایجاد کرد، آمریکا تا اواسط سال ۲۰۲۳ بازسازی ذخایر راهبردی خود را آغاز نکرد. سپس به مدت ۳۰ ماه، روزانه حدود ۷۵ هزار بشکه به این ذخایر افزود تا زمانی که جنگ با ایران آغاز شد. با این حال، ذخایر آمریکا در آن زمان نیز همچنان بهطور قابل توجهی پایینتر از سطح پیش از سال ۲۰۲۲ بود.
راهول چودری، تحلیلگر پژوهش نفت و گاز در ریستاد انرژی، گفت: «واشنگتن پس از چرخه قبلی برداشت از ذخایر راهبردی، این ذخایر را بازسازی نکرد و اکنون نیز با توجه به تمرکز بر پایین نگه داشتن قیمتها، انگیزه چندانی برای خرید تهاجمی نفت و پر کردن دوباره آن ندارد.»
در چین نیز دولت برای مهار شوک عرضه از خلیج فارس، بخشی از ذخایر عظیم نفتی خود را مصرف کرد. بنابر برآورد تحلیلگران، حجم این ذخایر بین یک میلیارد تا ۱.۴ میلیارد بشکه است. با این حال، چین نیز ظاهرا عجلهای برای پر کردن دوباره این ذخایر ندارد.
دادههای ورتکسا نشان میدهد چین در ماه ژوئن روزانه تنها شش میلیون بشکه نفت خام از مسیر دریا وارد کرده است. این سطح حدود چهار میلیون بشکه در روز کمتر از میانگین واردات این کشور در سال ۲۰۲۵ است.
امنیت تنگه هرمز و استفاده کشورها از مسیرهای جایگزین
علاوه بر مازاد تولید نفت و تسریع پر شدن ذخایر نفت، تهدید امنیت تنگه هرمز از سوی ایران ممکن است رفتهرفته کشورها را به یافتن مسیرهای جایگزین و کاهش وابستگی به این آبراه راهبردی سوق دهد.
به گزارش نیویورکتایمز، تهدید امنیت تنگه هرمز میتواند برای ایران مثل شمشیر دولبه عمل کند و تهران برای حفظ ارزش این آبراه باید موازنه بسیار ظریفی را مدیریت کند که تقریبا شبیه یک بنبست کلاسیک است.
به گفته اما اشفورد، پژوهشگر ارشد در «مرکز استیمسون»، تنگه هرمز تنها زمانی میتواند اهرم فشار باقی بماند که ایران نشان دهد اگر منافعش تهدید شود، بار دیگر آماده و قادر به بستن آن است. اما هرچه کشورهای دیگر بیشتر باور کنند که ایران ممکن است در آینده دوباره تنگه را ببندد، انگیزه بیشتری برای سرمایهگذاری در مسیرهای جایگزینی پیدا میکنند که اهمیت این آبراه را کاهش میدهد و در نهایت ارزش راهبردی آن را تضعیف میکند.
اما آیا ایران میتواند دیگر کشورها را آنقدر به باز ماندن تنگه مطمئن کند که دوباره به آن تکیه کنند یا آنها این دوره را هشداری برای یافتن مسیرهای جایگزین میبینند؟
به گفته ویدیا مانی، کارشناس زنجیرههای تامین جهانی در دانشگاه ویرجینیا، نشانههایی وجود دارد که سناریوی دوم از هماکنون آغاز شده است.
به گفته او، کشورها احتمالا برای کاهش ریسک، بیش از پیش به سوی انرژیهای تجدیدپذیر و منابع نفتی خارج از خاورمیانه حرکت خواهند کرد و همزمان ذخایر خود را افزایش خواهند داد. چین حتی پیش از جنگ نیز با انباشت حجم بزرگی از نفت، سپری قابل توجه در برابر اختلال احتمالی از سوی ایران ایجاد کرده بود. کشورهای دیگر نیز احتمالا همین مسیر را دنبال خواهند کرد.
امارات عربی متحده که خط لولهای را برای دور زدن تنگه هرمز در اختیار دارد، اکنون ساخت خط لوله تازهای را با سرعت بیشتری پیش میبرد. این مسیر قرار است تا سال ۲۰۲۷ ظرفیت امارات را برای دور زدن تنگه هرمز، دو برابر کند.
اتحادیه اروپا نیز گزینههای تازهای برای خطوط لوله بررسی میکند. عراق و کشورهای خلیج فارس هم انتقال زمینی نفت و کالاهای دیگر را آغاز کردهاند تا آنها را از بنادر سوریه صادر کنند.
با این حال، به گفته خانم مانی، یافتن جایگزین برای برخی محصولات صنعتی دشوارتر است. کالاهایی مانند نفتا، گاز هلیوم و کود شیمیایی برای تولید به تجهیزات سنگین صنعتی و حجم بالایی از انرژی نیاز دارند. فاصله گرفتن از خاورمیانه در این حوزهها نیازمند سرمایهگذاری سنگین در واحدهای تولیدی تازه است. چنین تغییری بسیار دشوارتر و پرهزینهتر از افزایش تولید از منابع دیگر انرژی خواهد بود.
این مساله اگرچه فرصت بیشتری را برای بهرهبرداری از اهرم فشار تنگه هرمز در اختیار ایران قرار میدهد، اما تغییری در اصل ماجرا به وجود نمیآورد؛ گلوگاههایی که به سلاح تبدیل شوند، برای همیشه گلوگاه باقی نمیمانند؛ و کشورهایی که یکبار مورد باجگیری قرار گرفتهاند، تمام تلاش خود را میکنند تا بار دیگر در همان موقعیت قرار نگیرند.