به گزارش والاستریت ژورنال بر اساس ارتباطات رهگیریشده و اظهارات مقامات آگاه، رهبران ایران توافق ماه ژوئن را به عنوان تلاشی از سوی آمریکا و اسرائیل برای خریدن زمان و آمادگی برای حمله گستردهتر علیه ایران قلمداد کرده و تلاش کردند هزینه درگیری را برای آمریکا و متحدان منطقهای آن بالا ببرند.
در پی امضای توافق آمریکا و ایران در ماه ژوئن، مقامات دولت دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا امیدوار بودند که این توافق به بازگشایی تنگه هرمز و آغاز روند پایان دادن به جنگ منجر شود. با این حال، به گفته مقامات ایرانی و عرب، رهبران تندروی ایران در تهران گرد هم آمدند و به طرح متفاوتی رسیدند.
آگهی
آگهی
از نگاه آنها، این توافق احتمالا تنها تلاشی از سوی آمریکا و اسرائیل بود تا فشار بر اقتصاد جهانی را کاهش دهد و برای انجام حملهای بزرگتر در آینده زمان بخرد. در نتیجه، مقامات جمهوری اسلامی به جای امید بستن به مذاکرات، دو ماه گذشته را صرف آماده شدن برای نبردی گستردهتر کردند.
به گزارش والاستریت ژورنال، این اقدامات شامل افزایش کنترل سپاه پاسداران بر ارتش، انتصاب فرماندهان زمان جنگ ایران و عراق و مقامات مسئول سرکوبهای داخلی در سمتهای کلیدی، گسترش عملیات ضدجاسوسی در داخل کشور و افزایش تولید موشک و پهپاد بود.
رهبران نظام ایران بهسرعت ابتکار عمل را به دست گرفتند، با حمله به کشتیها تسلط خود بر تنگه هرمز را تشدید کردند و میدان نبرد را به دریای سرخ گسترش دادند. عربستان سعودی از زمان افزایش درگیریها در تنگه هرمز و بستهشدن این آبراه از سوی ایران، از مسیر دریای سرخ و تنگه بابالمندب برای صادرات نفت استفاده میکند.
به گفته مقامات آگاه به یافتههای اطلاعاتی، مقامات اطلاعاتی عرب از طریق رهگیری ارتباطات میان مقامات جمهوری اسلامی و شبهنظامیان متحد آن در یمن و عراق، به اطلاعاتی دست یافتند که نشاندهنده تغییر راهبردی در میان رهبران تندروی ایران است و هدف این تغییر، آمادهسازی نیروها جهت گسترش جنگ و افزایش هزینهها برای آمریکا است. مقامات ایرانی همچنین بیشازپیش از انجام حملات تهاجمی در خاک دشمن سخن میگویند که این امر موجب نگرانی کشورهای ضعیفتر حوزه خلیج فارس، از جمله کویت شده است.
هدف اصلی رهبران حکومت ایران وارد کردن چنان هزینهای به دشمن است که حملاتی مشابه آنچه ایران در جنگ ۱۲ روزه سال گذشته و در درگیری جاری متحمل شده، دیگر تکرار نشود.
محمدحسن سنگتراش، تحلیلگر دفاعی مستقر در تهران که به حکومت ایران نزدیک است، گفت: «در ایران این دیدگاه نیز بهطور گسترده وجود دارد که جنگ اصلی هنوز آغاز نشده است. آنچه تاکنون دیدهایم، بیش از پیش از دریچه «تاکتیک سالامی»، یعنی تشدید محدود و تدریجی تنش با هدف تضعیف تواناییها پیش از یک رویارویی بزرگتر تفسیر میشود.»
بنابر این گزارش، آمادهسازیهای ایران نشاندهنده شکاف عظیمی میان برداشت واشنگتن و تهران از مرحله کنونی جنگ است. این اختلاف دیدگاه باعث شده رهبران ایران موضعی سختگیرانه در مذاکرات اتخاذ کنند و برای نهایی کردن توافقها تمایلی نشان ندهند. این رویکرد بارها آقای ترامپ را سردرگم کرده است. او نیز در واکنش رهبران ایران را «دیوانه» خوانده و به دروغگویی متهم کرده است.
آمادهسازیهای ایران برای ادامه جنگ همچنین نشاندهنده بیاعتمادی عمیقی است که احتمالا مانع دستیابی دو طرف به توافقی پایدار برای پایان دادن به درگیری در آینده نزدیک خواهد شد.
زیرساختهای نظامی و اقتصادی ایران بر اثر حملات هوایی آمریکا و اسرئیل بهشدت آسیب دیدهاند و مقامات عملگراتر جمهوری اسلامی، از جمله مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری نسبت به احتمال فروپاشی اقتصادی کشور هشدار دادهاند، اما به گزارش والاستریت ژورنال، ایران بسیار سریعتر از آنچه انتظار میرفت در حال بازسازی زیرساختهای خود و احیای دسترسی به پایگاههای موشکی است و این موضوع باعث نگرانی مقامات اسرائيلی شده است.
ایران همچنین توانسته پایگاههای آمریکا را با موفقیت هدف قرار دهد و همچنان از قدرت آتش کافی برای تهدید کشتیها و زیرساختهای انرژی کشورهای خلیج فارس برخوردار است. بنابر این گزارش، مقامات عرب خود را برای ادامه درگیریها و اختلال طولانیمدت در عرضه انرژی آماده میکنند.
الن ایر، دیپلمات باسابقه آمریکایی که در زمان ریاستجمهوری باراک اوباما از اعضای تیم مذاکرهکننده توافق برجام بود، گفت که «وضعیت پایه» برای حکومت ایران «وضعیت جنگی» است.
او افزود: «ایران در وضعیت جنگی باقی خواهد ماند و خود را برای حمله بعدی آماده خواهد کرد.»
آمریکا در توافق ماه ژوئن وعده داده بود که با صدور معافیتهای تحریمی، امکان فروش نفت ایران را فراهم کند، دسترسی تهران به میلیاردها دلار دارایی مسدودشده را ممکن سازد و زمینه تشکیل صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی کشور را فراهم کند. تعهد اصلی ایران نیز باز کردن تنگه هرمز به روی کشتیرانی و سپس مذاکره با حسن نیت درباره برنامه هستهای بود. اما حمله اوایل ژوئیه ایران به کشتیهایی که آمریکا در حال هدایت آنها از تنگه بود، واشنگتن را غافلگیر کرد.
آقای ترامپ رهبران ایران را «افراد بسیار خطرناک» و «بیمار» خواند و گفت: «آنها مشکل دارند.»
در واقع، ایران سیاستی دوگانه را دنبال میکرد. در حالی که دیپلماتهایش در پی توافق صلح با آمریکا بودند، مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، اقداماتی را برای آمادهسازی ساختار امنیتی کشور جهت رویارویی گستردهتر انجام میداد که ممکن بود تهران آغازگر آن باشد.
اقدامات هماهنگ نیروهای نیابتی
به گفته مقامات آشنا با یافتههای اخیر اطلاعاتی کشورهای عرب، سپاه پاسداران از آرامش ایجادشده پس از امضای یادداشت تفاهم استفاده کرد تا با شبهنظامیان متحد خود در سراسر منطقه برای افزایش حملات در صورت لزوم هماهنگی کند و مشاورانی را برای گفتگو درباره این طرحها به عراق، یمن و لبنان فرستاد.
بنابر این گزارش، اطلاعات بهدستآمده از جمله از طریق ارتباطات رهگیریشده، نشان داد که سپاه پاسداران فرماندهانی را به مناطق تحت کنترل حوثیهای یمن اعزام کرده تا در هماهنگی با شبهنظامیان عراقی مورد حمایت ایران، برای تشدید تقابل با عربستان سعودی برنامهریزی کنند.
سپاه پاسداران بر استقرار موشکها، تسلیحات دریایی و پرتابگرهای پهپاد در مواضع مشرف به دریای سرخ نظارت داشت. این نهاد همچنین اطلاعات، فهرست اهداف، از جمله بنادر و تاسیسات انرژی عربستان سعودی و توصیههایی درباره نحوه محافظت در برابر حملات تلافیجویانه سعودیها را در اختیار شبهنظامیان یمنی قرار داد.
نتیجه این اقدامات، درگیریهایی بود که تا اواخر ژوئیه شدت گرفت. حوثیها ضمن حمله به نیروهای دولت یمن که مورد حمایت عربستان سعودی است، اعلام کردند تنگه بابالمندب را به روی عربستان سعودی بستهاند.
این گروه همچنین با حمله به کشتیهای سعودی، صادرات نفت را برای عربستان سعودی دشوار کرده و خطر اختلال در عرضه جهانی انرژی را افزایش داده است.
همزمان، عربستان سعودی از حمله پهپادی شبهنظامیان مورد حمایت ایران در عراق به تاسیسات نفتی خود خبر داد.
سپاه پاسداران همچنین کشورهای حوزه خلیج فارس را تهدید کرد که اگر آمریکا تاسیسات مشابهی را در ایران هدف قرار دهد، زیرساختهای انرژی آنها را نابود خواهد کرد. به گفته مقامات آگاه، ایران حتی فهرست دقیقی از اهداف مشخص را برای طرفهای عرب ارسال کرده بود.
گسترش دامنه حملات ایران
ایران حملات به نیروهای آمریکایی را نیز تشدید کرد. تهران در جریان وقفهای در درگیری، با شلیک پنج موشک بالستیک به اردن آمریکا را غافلگیر کرد. این حمله دو هفته پس از حمله دیگری از سوی ایران در اردن انجام شد که منجر به کشتهشدن سه نظامی آمریکایی شده بود.
نگرانی مقامات کشورهای خلیج فارس با مشاهده گسترش دامنه حملات و عبور موشکهای ایران از سامانههای دفاعی آمریکا و اصابت دقیقتر آنها به اهدافی در اردن، کویت و بحرین، افزایش یافت. درگیریها تا ماه اوت ادامه پیدا کرد و ایران در دو هفته گذشته شش کشتی امارات متحده عربی را هنگام تلاش برای عبور از تنگه هرمز هدف قرار داده است.
حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران در ماه ژوئیه گفت: «ما در مدت آتشبس از زمان کمال استفاده را بردیم؛ توانمان را افزایش دادیم، سرعت تولید موشک را بالا بردیم و دقت موشکها هم بیشتر شد.»
بازآرایی ساختار امنیتی
به گزارش والاستریت ژورنال، مجتبی خامنهای در پشت صحنه نیروهای خود را برای جنگی تهاجمیتر سازماندهی کرده است. این بازآرایی در قالب انتصابات هفته گذشته، از جمله انتصاب محسن رضایی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی و انتصاب حسین طائب در راس بسیج نمود پیدا کرد.
بنابر این گزارش، مجتبی خامنهای از آقای طائب خواست نیروی داوطلب بسیج را پس از دو جنگی که میزان نفوذ اطلاعاتی اسرائیل در ایران را آشکار کرد، به یک «شبکه اطلاعاتی مردمی» تبدیل کند.
مشاوران دولت ایران معتقدند مرحله بعدی رویارویی از جنگ متعارف فراتر خواهد رفت و شامل تلاشهای خارجی برای ایجاد ناآرامی داخلی نیز خواهد شد. حکومت در ماه ژانویه اعتراضات ناشی از بحران اقتصادی کشور را بهشدت سرکوب کرد و بیم آن دارد که ادامه وخامت اوضاع تحت فشار آمریکا، دیر یا زود معترضان را دوباره به خیابانها بازگرداند.
آقای خامنهای همچنین با یکپارچه کردن کنترل سپاه و ارتش زیر نظر علی عبداللهی، فرمانده باسابقه سپاه، نفوذ این نهاد بر ارتش را افزایش داد. آقای عبداللهی از حامیان جدی حمله به کشورهای عربی میزبان پایگاههای آمریکا در اطراف خلیج فارس بوده است.
احمد وحیدی، فرمانده جدید کل سپاه پاسداران که از ماه مارس بهطور غیررسمی این مسئولیت را بر عهده داشت، رسما در این سمت منصوب شد. مجتبی خامنهای در حکم آقای وحیدی از او خواسته است به صورت «مستمر و همهجانبه» توانمندی سپاه پاسداران را «بهمنظور بازدارندگی حداکثری» ارتقا دهد و این نیروها را «برای اجرای عملیات تهاجمی پرقدرت علیه دشمن» آماده سازد.
محمدرضا نقدی، مشاور آقای وحیدی یک روز بعد گفت سپاه پاسداران باید برای انتقال عملیات به خاک دشمن آماده باشد.
سعید گلکار، کارشناس نهادهای امنیتی ایران در دانشگاه تنسی در چاتانوگا، گفت: «ارتقای جایگاه وحیدی با رویکرد رهبری همخوانی دارد که ساختار امنیتی را برای دورهای از رویارویی پایدار آماده میکند، نه بازگشت به سیاست عادی دوران صلح.»
تشدید اقدامات تهاجمی
براساس گفتههای مقامات ایرانی و اظهارات علنی، سپاه پاسداران طرحهای تازهای برای تشدید بیشتر درگیری، شامل حملات پیشدستانه، تدوین کرده است. از جمله گزینههای مورد بررسی میتوان به خرابکاری در کابلهای اینترنتی خلیج فارس، ایجاد ناآرامی سیاسی در کشورهایی با جمعیت شیعه مانند کویت و بحرین و حتی انجام احتمالی عملیات زمینی در کویت اشاره کرد.
کویت این خطرات را جدی میگیرد. این کشور در اوایل ماه مه اعلام کرد نیروهای امنیتیاش شش عضو سپاه پاسداران را بازداشت کردهاند که با استفاده از یک قایق ماهیگیری اجارهای در یکی از جزایر کویت پیاده شده بودند. این جزیره تنها با نوار باریکی از خاک عراق از ایران جدا میشود. برخی چهرههای سیاسی ایرانی نیز گفتهاند که اگر آمریکا مناطقی از خاک ایران مانند جزیره خارک را تهدید کند، سپاه میتواند از طریق جنوب عراق عملیات زمینی انجام دهد.
به گفته برخی مقامات کشورهای عرب حوزه خلیج فارس، اگرچه ارزیابی میزان خسارات وارده به تواناییهای سپاه پاسداران در حملات آمریکا و اسرائیل دشوار است، اما روشن است که این سازمان شکست نخورده و با تسلط بر تنگه هرمز ابزار جدیدی در اختیار ایران قرار داده است. همین امر باعث شده که این کشورها حتی از توافقهای نامطلوبی حمایت کنند که نظارت ایران بر تنگه را به رسمیت بشناسد، مشروط بر آنکه از تشدید بیشتر تنش جلوگیری کند. اما رهبران منطقه همزمان از اینکه تلاشهای دیپلماتیک به تغییر اساسی در رفتار تهران منجر نشده، بیش از پیش ناامید شدهاند.
به گفته آنها، رهبران امنیتمحور ایران ظاهرا نسبت به خواستههای خود اعتمادبهنفس بیشتری پیدا کردهاند.
میانجیهای مذاکرات میگویند دیپلماتهای ایرانی در اوایل ماه با عمان بر سر توافقی برای ایجاد و نظارت بر مسیرهای عبور از تنگه هرمز که قرار بود به بازگشایی تدریجی این آبراه بینجامد، به توافق رسیده بودند، اما سپاه پاسداران مانع اجرای این تلاشها شد و بار دیگر حمله به کشتیها را از سر گرفت.
به گفته مقامات آمریکایی، با متوقف شدن مذاکرات و عقبنشینی نکردن ایران از تشدید درگیریها، آقای ترامپ فعلا کنار کشیده تا ببیند آیا فشار اقتصادی ناشی از تحریمها و محاصره دریایی نیروی دریایی آمریکا میتواند موضع ایران را نرمتر کند یا خیر. اما رهبران ایران نسبت به انگیزههای دونالد ترامپ عمیقا بدبیناند و بهتدریج به سمت نوعی «اقتصاد بقا» حرکت میکنند که هدف آن دوام آوردن در برابر فشارها است.
افراد نزدیک به مذاکرهکنندگان ارشد ایران هشدار دادهاند که مذاکرات صلح ممکن است تنها وقفهای میان دو مرحله از درگیری باشد. مهدی محمدی، مشاور راهبردی محمدباقر قالیباف، مذاکرهکننده ارشد ایران، روز سهشنبه بنبست کنونی را «آرامش پیش از طوفان» توصیف کرد.