معاون وزیر امور خارجه ایران اعلام کرد که تهران پیشنهاد عمان، دیگر کشور دارای سواحل مشرف بر تنگه هرمز مبنی بر مدیریت مشترک ترافیک کشتیها در این آبراه حیاتی را رد کرده است.
رد پیشنهاد مسقط از سوی تهران به نوعی نشاندهنده پافشاری ایران بر تغییر ترتیبات امنیتی و نظارتی در یکی از مهمترین گذرگاههای انرژی جهان است.
آگهی
آگهی
تنگه هرمز در ماههای اخیر و همزمان با افزایش تنشها، بار دیگر به یکی از محورهای اصلی رایزنیها و گفتگوها با هدف کاستن از شدت بحران و درگیریها در منطقه تبدیل شده است.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران سهشنبه شب در مصاحبهای با تلویزیون دولتی ایران تصریح کرد که پیشنهاد عمان شامل تقسیم تنگه هرمز به دو مسیر عبوری و اختصاص سهم ۵۰ درصدی برای هر یک از دو کشور، از ترانزیت کشتیرانی در این آبراه بود.
به گفته این دیپلمات ایرانی، پیشنهاد مسقط نتوانست نگرانیهای امنیتی تهران را برطرف کند. در مقابل، ایران پیشنهادی متقابل شامل یک طرح موقت برای عبور شناورها از داخل آبهای سرزمینی خود ارائه کرده است.
غریبآبادی تأکید کرد که سیاست قطعی ایران این است که تنگه هرمز «هرگز به وضعیت پیش از درگیریها بازنگردد.» این اظهارات اشاره به دورانی دارد که کشتیها بدون محدودیتها و نظارتهای فعلی و بر اساس رویههای سنتی از این آبراه عبور میکردند.
پایان رویه ۶۰ ساله؛ مسیرهای فعلی دیگر قابل قبول نیستند
معاون وزیر خارجه ایران در تشریح جزئیات مذاکرات با طرف عمانی گفت: «ما به دوستان عمانی خود گفتیم که این مسیر ۶۰ ساله دیگر برای جمهوری اسلامی ایران قابل قبول نیست، زیرا در حال حاضر هر دو خط عبوری تعبیه شده در تنگه هرمز (ورودی و خروجی) داخل آبهای سرزمینی عمان قرار دارند.»
وی با اشاره به انعطافپذیری مسقط در این زمینه افزود: «عمانیها با این درک از وضعیتِ پیشآمده مشکلی ندارند. به همین دلیل گفتند میتوانند ترتیباتِ تقسیم برابر را پیشنهاد دهند؛ یعنی ۵۰ درصد از مسیر عملاً تحت کنترل ایران و ۵۰ درصد دیگر تحت نظارت و کنترل عمان باشد. این بدان معناست که آنها پذیرفتهاند ایده قرار داشتنِ کل مسیر در آبهای سرزمینی عمان باید کنار گذاشته شود.»
نگرانیهای امنیت ملی؛ دلیل رد پیشنهاد عمان
با وجود عقبنشینی عمان از رویه سنتی، ایران پیشنهاد کنترل نیمی از مسیر را برای تأمین امنیت خود ناکافی میداند. غریبآبادی در این باره تصریح کرد: «اما پیشنهادی که بر اساس آن یک مسیر در سمت ما و مسیر دیگر در سمت عمان باشد، نگرانیهای امنیت ملی ما را برطرف نمیکند. ما باید نظارت کافی داشته باشیم تا زمانی که اطمینان حاصل کنیم صلح پایدار در منطقه برقرار شده است و جمهوری اسلامی ایران دیگر از طریق تنگه هرمز مورد تهدید قرار نمیگیرد.»
وی در نهایت طرح جایگزین و روشن تهران را اینگونه توصیف کرد: «پیشنهاد ما این است که یک مسیر بهطور کامل در داخل آبهای سرزمینی جمهوری اسلامی ایران قرار گیرد و بخشی از مسیر دیگر نیز از آبهای سرزمینی ما عبور کند؛ تا از این طریق، ایران بتواند نظارت مؤثر و کاملی بر ترافیک ورودی و خروجیِ تنگه داشته باشد.»
اهمیت ژئوپلیتیک طرح جدید ایران
اظهارات تازه معاون حقوقی وزارت خارجه ایران نشاندهنده یک تغییر استراتژیک در رویکرد دریایی تهران است. طرح ترافیک دریایی در تنگه هرمز (Traffic Separation Scheme) دهها سال پیش توسط سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) به تصویب رسید.
بر اساس این طرح، مسیرهای اصلیِ رفتوبرگشتِ نفتکشهای غولپیکر به دلیل عمق بیشترِ آب در سواحل جنوبی تنگه از نظر حقوقی و جغرافیایی عمدتاً در داخل آبهای سرزمینی عمان قرار گرفته است.
اکنون ایران با استناد به تهدیدات امنیت ملی و حضور نیروهای فرامنطقهای از جمله ناوگانهای ایالات متحده و ائتلافهای دریایی غربی، خواستار بازتعریف این خطوط است تا اشراف اطلاعاتی و عملیاتی خود را بر شناورهای ورودی به خلیج فارس و خروجی از آن افزایش دهد.
رمزگشایی از عبارت «وضعیت پیش از جنگ»
تأکید غریبآبادی بر اینکه وضعیت نباید به «پیش از جنگ/درگیری» بازگردد، صرفاً به تنشهای اخیر خاورمیانه محدود نمیشود، بلکه به یک دکترین کلانِ امنیتی در ایران اشاره دارد. این مفهوم را میتوان در دو سطح بررسی کرد:
۱. جنگ سایه و تنشهای سالهای اخیر: در سالهای گذشته، آبهای منطقه صحنه یک «جنگ سایه» (شامل توقیف متقابل نفتکشها، اعمال تحریمها و حضور ناوگانهای غربی) بوده است. ایران شرایط فعلی را حاد و بحرانی میداند و معتقد است تا زمانی که صلح و ثباتِ پایدار ایجاد نشده و تهدیداتِ ناشی از حضور نیروهای خارجی برطرف نگردد، بازگشت به رویه سابقِ عبور و مرورِ آزادانه و بدون نظارت، خطری برای امنیت ملی این کشور است.
۲. تجربه تاریخی (جنگ نفتکشها): ایران از زمان جنگ هشتساله و درگیریهای دریایی دهه ۱۹۸۰، به این جمعبندی راهبردی رسید که عدم تسلط قانونی بر مسیرهای اصلیِ عبور شناورها، یک نقطه ضعف استراتژیک است.
اهرم فشار قانونی و ژئوپلیتیک
طرح جدید ایران فراتر از یک تغییر مسیر ساده است. بر اساس کنوانسیونهای حقوق دریاها، شناورها در آبهای سرزمینی کشورهای دیگر حق «عبور بیضرر» (Innocent Passage) دارند.
با این حال، اگر مسیر کشتیرانی به داخل آبهای سرزمینی ایران منتقل شود، تهران از نظر حقوقی دستِ برتر را برای توقف، بازرسی و اعمال مقررات سختگیرانهترِ زیستمحیطی و امنیتی بر کشتیهای عبوری خواهد داشت.
این امر به ایران اجازه میدهد تا کنترل فیزیکی و اطلاعاتی خود را بر شاهرگی که روزانه ۲۰ درصد از نفت جهان و بخش عمدهای از گاز مایع (الانجی) از آن عبور میکند، نهادینه کرده و از آن به عنوان یک اهرم بازدارندگیِ قدرتمند در برابر تهدیدات خارجی استفاده کند.