آتشسوزیهایی که یک هفته است در فرانسه و اسپانیا جریان دارد آنقدر شدید است که مقابله مستقیم را برای آتشنشانان دشوار و گاه ناممکن میکند؛ الگویی تازه ناشی از تغییرات اقلیمی که به رویکردی ویژه نیاز دارد.
آتشسوزیهایی که در هفته گذشته در فرانسه و اسپانیا شعلهور شدهاند و تاکنون بیش از ۱۱۵ هزار هکتار را سوزانده و بیش از ۳۲۰ هزار نفر را بیخانمان کردهاند، بهدلیل خشونت شدید و گستره عظیم شعلهها از دیگر حوادث متمایز شدهاند. مقامهای فرانسوی اذعان میکنند که ممکن است ماهها طول بکشد تا این آتشسوزیها به طور کامل مهار شوند.
آگهی
آگهی
این حوادث تازهترین نمونههای آن چیزی هستند که جامعه عملیاتی و علمی از نیمه دوم دهه ۲۰۱۰ به بعد آن را «آتشسوزیهای نسل ششم» مینامد؛ بهویژه پس از آتشسوزیهای پدروگان گرانده در پرتغال (۲۰۱۷) و آتشسوزیهای یونان در سال ۲۰۱۸ که هر یک بیش از ۱۰۰ کشته بر جا گذاشتند.
این الگوی تازه ابتدا در اروپا آشکار شد، هرچند در سال ۲۰۱۷ در شیلی نیز ثبت شد؛ جایی که در سال ۲۰۲۴ نیز با شدتی حتی ویرانگرتر دوباره رخ داد؛ سالی که ۱۳۷ نفر در آن جان خود را از دست دادند. چنین ویژگیهایی در عرضهای جغرافیایی دیگر نیز دیده شدهاند، از جمله در استرالیا (۲۰۱۹-۲۰)، سواحل غربی ایالات متحده (۲۰۲۰) و کانادا (۲۰۲۳).
دومینگوش زاویه ویهگاس، استاد دانشکده علوم و فناوری دانشگاه کویمبرا (FCTUC) و متخصص آتشسوزیهای روستایی، در گفتوگو با یورونیوز توضیح میدهد که تغییر بزرگ در رفتار آتش نتیجه تغییرات اقلیمی است. دماهای بالاتر، کاهش بارش و رطوبت کمتر باعث میشود خاک و پوشش گیاهی خشکتر شوند و در نتیجه «شرایط اشتعال» و «سطح در معرض سوختن» افزایش یابد.
آتشسوزی نسل ششم چه تفاوتی با دیگر آتشها دارد؟
توان تخریبی این آتشسوزیهای عظیم از انرژی آزادشده ناشی میشود؛ انرژیای که میتواند شرایط جوی اطراف خود را تغییر دهد و امکانات سنتی اطفای حریق را هرقدر هم که گسترده باشند، از کار بیندازد.
زاویه ویهگاس توضیح میدهد: «وقتی در هر متر از جبهه آتش بیش از ده مگاوات (MW) انرژی آزاد شود، دیگر نمیتوان این آتش را با اقدام مستقیم آتشنشانان خاموش کرد.» او میافزاید: «اگر این را به طول شعله ترجمه کنیم، جبههای که ده مگاوات انرژی آزاد میکند حدود ده متر ارتفاع شعله دارد.»
این کارشناس میگوید: «امروز گاهی با آتشسوزیهایی روبهرو هستیم که در برخی مراحل گسترش خود سه، چهار، پنج، حتی شش برابر شدیدتر میشوند. یعنی نمیتوان با شعلههایی مقابله کرد که طول آنها تا ۶۰ متر میرسد.»
چنین بار گرمایی عظیمی باعث میشود این نوع آتشسوزی تا حدی خودتغذیه شود و دیگر تنها پدیدهای تحت کنترل جو محلی نباشد، بلکه خود نیز بر آن تاثیر بگذارد.
در نتیجه ابرهای دود فوقالعاده متراکم شکل میگیرد که گرمای زیادی را حمل میکنند، جهت بادها را تغییر میدهند، تخلیههای الکتریکی ایجاد میکنند و شرارهها را تا چندین کیلومتر دورتر پرتاب میکنند؛ چیزی که به آتشسوزیهای تازه منجر میشود.
خارج از فصل و در مناطق غیرمعمول
کارشناس دانشگاه کویمبرا میگوید آتشسوزیهای نسل ششم هر چه بیشتر رخ میدهند و «دیگر رویدادی منفرد در تابستان نیستند». نمونهاش پدروگان گرانده است، نه سال پیش، که آتشسوزی ابتدا در ژوئن، هنوز در بهار، شعلهور شد و سپس در اکتبر، یعنی در پاییز، دوباره زبانه کشید.
زاویه ویهگاس میگوید این آتشسوزیها اکنون در یک «گستره جغرافیایی هرچه وسیعتر» رخ میدهند. او توضیح میدهد: «در پرتغال معمولا این آتشها در شمال و مرکز کشور رخ میدادند، اما حالا گاهی در ساحل و آلنتژو نیز، یعنی در مناطقی که پیشتر کمتر شاهد چنین حوادثی بودیم، دیده میشوند.»
همین روند در دیگر نقاط اروپا نیز دیده میشود؛ جایی که شعلههای آتش دیگر به جنوب محدود نیستند. در هفتههای اخیر کشورهای مرکز و شمال، مانند آلمان، سوئیس و نروژ، نیز با آتشسوزیهای گسترده دستبهگریبان بودهاند.
به گفته زاویه ویهگاس، این یک «پدیده جهانی» است که نیازمند رویکردی «یکپارچه» از جمله در زمینه پیشگیری است. او تاکید میکند: «حتی گردشگران هم باید از این وضعیت آگاه باشند» و به آتشسوزی اخیر در آلمریا در جنوب شرقی اسپانیا اشاره میکند که به مرگ ۱۴ نفر انجامید که ۱۲ نفر آنها شهروندان غیر اسپانیایی بودند. او میگوید: «آنها با آن واقعیت آشنا نبودند.»
چگونه با این آتشها مقابله کنیم؟
ابزارهای زمینی و حتی هواپیماهای سنگین نیز دیگر برای متوقف کردن جبهه آتشسوزیهای نسل ششم کارایی ندارند. به همین دلیل، برای حفاظت از جمعیت، اموال و زیرساختها، کارشناس FCTUC توصیه میکند که آتش از پشت یا از پهلوها مورد حمله قرار گیرد.
میتوان «نواحی گسست» ایجاد کرد؛ با استفاده از «عنصر طبیعی موجود، برای مثال یک رودخانه یا منطقهای بدون پوشش گیاهی».
راهبرد دیگر باز کردن نواری از زمین است؛ با «قطع پوشش گیاهی به وسیله ماشینهای زنجیری» و سپس گسترش این نوار «با کمک آتش مقابلهای»؛ عملیاتی که «فقط خود مقامهای مسئول میتوانند آن را انجام دهند». با این حال اگر باد شدید بوزد، همانطور که اخیرا بارها دیده شده، این اقدام پرریسک است.
او میگوید: «گاهی زبانههای آتش از این سد عبور میکند و به بیان ساده، همه تلاشها به هدر میرود.»
زاویه ویهگاس هشدار میدهد که در چنین شرایطی باید برای جلوگیری از تراژدی واقعگرا بود. او توضیح میدهد: «به طور کلی مردم انتظار دارند آتشنشانان هر آتشسوزی را هرجا که باشد خاموش کنند، در حالی که متوجه نیستند بخشی از آتشسوزی اصلا قابل مهار نیست. نباید انتظار داشت آتشنشانان جان خود را به خطر بیندازند، چون این نبردی بیثمر است.»
این آتشها بهویژه در محیطهای جنگلی به دلیل وجود مواد قابل اشتعال مانند «پوشش گیاهی و درختان» ویرانگرند. اما وقتی به مناطق شهری میرسند، «دیگر همان ویژگیهای گسترش را ندارند و در این حالت خانهها و ساختمانها میتوانند مکانهای امنی برای مردم باشند».
بنابراین انتقال جمعیت به مناطق دارای بافت مسکونی گزینهای جدی برای کاهش تلفات است.
او در پایان میگوید: «برخی خانهها و ساختمانها هستند که حتی اگر تحت تاثیر آتشسوزیای با این شدت قرار گیرند، احتمالا دوام میآورند و میتوانند نقش پناهگاه را ایفا کنند.»