در سال ۱۹۰۱ در پی یک کشتی غرقشده مقابل جزیره یونانی آنتیکیترا، چرخدنده برنزی دو هزار سالهای کشف شد که چرخههای ماه، خورشید و خورشیدگرفتگیها را محاسبه میکرد و امروز نخستین رایانه آنالوگ تاریخ دانسته میشود.
در سال ۱۹۰۱، گروهی از غواصان اسفنجگیر در نزدیکی جزیره یونانی آنتیکیترا بقایای یک کشتی غرقشده رومی را پیدا کردند. در میان آمفوراها و مجسمهها، تودهای فرسوده از برنز و چوب دیده شد که سالها هیچکس بهدرستی نمیدانست چگونه آن را تفسیر کند. با گذشت زمان، این شیء به یکی از پرمطالعهترین اشیای باستانشناسی تبدیل شد: سازوکاری چرخدندهای که تاریخ ساخت آن بین سالهای ۱۵۰ تا ۱۰۰ پیش از میلاد برآورد میشود و برای محاسبه موقعیتهای نجومی و پیشبینی گرفتگیها طراحی شده بود.
آگهی
آگهی
کشتی غرقشدهای که بیش از آنچه به نظر میرسید در خود پنهان داشت
این سازه امروز در موزه ملی باستانشناسی آتن نگهداری میشود و بر اساس تاریخگذاری انجامشده، زمان ساخت آن اواخر قرن دوم یا اوایل قرن اول پیش از میلاد تخمین زده میشود؛ دورهای که با غرق شدن کشتی حامل آن همزمان است.
یکی از پرارجاعترین فرضیهها که در پروژه پژوهشی سازوکار آنتیکیترا مطرح شده، سرچشمه این ابزار را به مستعمرههای کورینتی، احتمالا سیراکیوز، و در نتیجه به مکتب ارشمیدس نسبت میدهد؛ هرچند سازنده دقیق آن همچنان به طور قطعی مشخص نشده است.
این دستگاه بیش از ۳۰ چرخدنده برنزی داشت که با دست بهحرکت درمیآمدند و چرخههای ماه، خورشید و سیارههای شناختهشده را مدلسازی میکردند و برای جبران بینظمیهای مداری، از سامانهای چرخدندهایِ اپیچرخهای، مشابه دیفرانسیلهای امروزی، بهره میبرد.
در بخش جلویی، کره کوچکی که نیمی از آن سفید و نیم دیگرش سیاه بود میچرخید تا فاز دقیق ماه را نشان دهد. در پشت دستگاه دستکم چهار صفحه مدور چرخه متونیک، چرخه ساروس، تقویم بازیهای ورزشی پانهلنیک و چرخه اگزلیگموس را نمایش میداد؛ چرخهای که برای دقیقتر کردن پیشبینی گرفتگیها استفاده میشد.
دههها تصویربرداری با اشعه ایکس برای رمزگشایی از یک معما...
درک این قطعات که زیر آب دریا تکهتکه و فرسوده شده بودند، دههها طول کشید. در سال ۱۹۵۹، فیزیکدان درک دِسولا پرایس مطالعه ۸۲ قطعه بازیافته را آغاز کرد؛ بعدتر او همراه با فیزیکدان هستهای یونانی، خارالامبوس کاراکالوس، نخستین تصاویر اشعه ایکس و گاما از درون این سازوکار را ثبت کردند. به این ترتیب آنها ۲۷ چرخدنده را شناسایی کردند که برخی تا ۱۲۷ و ۲۳۵ دندانه داشتند؛ سطحی از دقت که جامعه علمی را شگفتزده کرد و باعث شد گوگل در سال ۲۰۱۷ برای آن دودلی ویژه به عنوان نخستین رایانه مکانیکی تاریخ طراحی کند.
...و آیا واقعا کار میکرد؟
همه چیز هم قطعی نیست. چندین پژوهش بعدی به سرپرستی تونی فریث و الکساندر جونز که این سازوکار را شبیهسازی کردند نشان داد نشانگر موقعیت مریخ میتوانسته تا ۳۸ درجه انحراف داشته باشد؛ حاشیه خطایی که پژوهشگران آن را نه ناشی از عیبهای ساخت بلکه محدودیتهای خودِ نجوم یونانی آن دوره میدانند.
مطالعه تازهتری پا را فراتر میگذارد و مطرح میکند که حتی کوچکترین خطای ساخت میتوانسته سازوکار را گیر بیندازد یا باعث لغزش آن شود؛ نکتهای که دوباره این پرسش را مطرح میکند که آیا این ماشین واقعا به طور کامل کار میکرد یا در عمل بیش از آن که مفید باشد، دستوپاگیر بوده است.
علاقه به این سازوکار هنوز فروکش نکرده است. در نقاط مختلف جهان نسخههای بازسازیشده آن در ابعاد بزرگ با اهداف آموزشی ساخته شده است؛ از جمله پروژه مکزیکی «سازوکار یادمانی آنتیکیترا» که برای آموزش فیزیکدانان و مهندسان نسل جدید طراحی شده است.
طراح این پروژه، پژوهشگر رائول پرس انریکه، علاقه مداوم به این سازه را این طور خلاصه میکند: «این جهانِ دوران باستان است که از زاویهای تازه دیده میشود»، با زمین در مرکز و سیارهها که به دور آن میچرخند؛ درست همانطور که یونانیها بیش از دو هزار سال پیش آن را در ذهن خود تصویر میکردند.