کشورهای خط مقدم منطقه که بیشترین هزینه را از جنگ با ایران پرداختهاند، تحت فشار اقتصادی، روندی مستقل و جدی را برای حرکت به سوی ثبات منطقهای در کنار رقیب خود، ایران، آغاز کردهاند؛ در حالی که تهران همچنان از تنگه هرمز بهعنوان ابزاری برای فشار و ایجاد شکاف میان همسایگانش استفاده میکند.
برای نخستین بار از زمان امضای یادداشت تفاهم میان آمریکا و ایران برای پایان دادن به جنگ، کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC) روز پنجشنبه در اقدامی هماهنگ و قدرتمند علیه ایران موضع گرفتند و حمایت خود را از ایالات متحده اعلام کردند؛ اقدامی که زمینه را برای تعاملات آینده آنها با جمهوری اسلامی در شرایط جدید منطقهای که تحت تاثیر جنگ شکل گرفته است، فراهم میکند.
آگهی
آگهی
عربستان سعودی، امارات عربی متحده، قطر، کویت، بحرین و عمان روز پنجشنبه در منامه نشستی با حضور مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، برگزار کردند تا درباره توافق چارچوبی آمریکا و ایران گفتوگو کنند. آنها همچنین به دلیل فوریتهای شدید اقتصادی، خواستار دریافت توضیح از طرف آمریکایی درباره اقدامات مشخص برای بازگشایی مسیر آزاد کشتیرانی در تنگه هرمز شدند؛ مسیری که دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، بارها اطمینان داده است پس از توافق با تهران به وضعیت پیش از جنگ بازخواهد گشت.
کشورهای منطقه که بیشترین هزینههای جنگ را متحمل شدهاند، بر «تعهد قوی خود به مشارکت راهبردی آمریکا و شورای همکاری خلیج فارس» تأکید کردند؛ مشارکتی که ایران همواره تلاش کرده از طریق اقدامات نظامی و سیاسی آن را تضعیف کند. آنها همچنین بر «ضرورت حفظ شتاب و وحدت» همزمان با پیشرفت مذاکرات صلح تاکید کردند.
در بیانیه مشترک آمریکا و شورای همکاری خلیج فارس آمده است که هدف مشترک آنها «جلوگیری از آن است که ایران هرگز به سلاح هستهای دست یابد یا آن را به دست آورد»؛ هدفی که واشنگتن آن را اولویت اصلی خود اعلام کرده است. این بیانیه همچنین بر «رسیدگی به تمامی ابعاد تهدیدهای ایران، از جمله موشکهای بالستیک، پهپادها و حمایت از نیروهای نیابتی در منطقه» تأکید کرده؛ موضوعی که کشورهای خلیج فارس آن را شرط «صلح و امنیت پایدار منطقهای» میدانند.
یکی از نقاط اختلاف کشورهای خلیج فارس درباره توافق چارچوبی آمریکا و ایران این است که تهران میتواند ذخایر موشکی خود را حفظ کند؛ موضوعی که از نگاه آنها همچنان خطری برای منطقه محسوب میشود.
شرکای راهبردی آمریکا و کشورهای خلیج فارس همچنین موضع مشترک خود را درباره مناقشه تنگه هرمز اعلام کردند و گفتند: «کشتیرانی آزاد، بدون شرط و بدون محدودیت، از جمله حق عبور ترانزیتی که قوانین بینالمللی آن را تضمین کرده است، برای امنیت منطقهای و جهانی ضروری باقی میماند.»
در بیانیه آمریکا و شورای همکاری آمده است: «وزیران هرگونه عوارض، هزینه یا تلاش برای اعمال کنترل بر تنگه را رد کردند و از اعلام عمان و سازمان بینالمللی دریانوردی درباره آغاز طرح تخلیه بیش از ۱۱ هزار دریانورد گرفتار در منطقه استقبال کردند.»
این موضع مشترک آمریکا و کشورهای خلیج فارس در شرایطی اعلام شد که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز پنجشنبه بار دیگر با موضعگیری علیه اظهارات ترامپ، بر حاکمیت و کنترل ایران بر این آبراه حیاتی تاکید کرد و به کشتیها هشدار داد بدون مجوز ایران از تنگه عبور نکنند. این موضع با حمله به یک کشتی باری در اواخر همان روز همراه شد و آزمونی برای حدود توافق تفاهمنامه آمریکا و ایران به شمار آمد.
این اقدام همچنین پیام دیگری از سوی سپاه بود که نشان میداد تهران میداند هرمز همچنان نقطه فشار جهانی است و میتواند از آن برای ایجاد اختلاف میان کشورهای خلیج فارس استفاده کند.
روبیو در جریان سفر محدود خود به منطقه گفت اختلاف موجود بیشتر «مسئله واژهها» است و افزود: «ما کاری انجام نخواهیم داد که امنیت متحدان دیرینه ما در منطقه را تضعیف کند.»
او برای اطمینان دادن به متحدان آمریکا گفت: «میتوانید آن را عوارض بنامید، میتوانید آن را هزینه بنامید؛ در نهایت همه اینها مسئله واژههاست.»
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس همچنین دیدگاه خود را درباره امکان تعامل اقتصادی آینده با ایران مطرح کردند، اما تاکید کردند که این تعامل «مشروط و قابل بازگشت» خواهد بود و به پایبندی ایران به تفاهمنامه و توافق نهایی و همچنین «توقف رفتارهای بیثباتکننده آن» بستگی دارد.
آنها گفتند چنین روندی میتواند به «ایجاد شرایط لازم برای تعامل اقتصادی» در منطقه منجر شود.
در اقدامی مهم دیگر، کشورهای خلیج فارس و آمریکا اعلام کردند مذاکرات صلح «مشروط به نتیجه دیگر درگیریها نیست»؛ اشارهای به شرط اصلی ایران در مذاکرات که خواستار توقف عملیات اسرائیل علیه حزبالله در لبنان شده بود. آنها همچنین خواستار «خلع سلاح کامل» حزبالله شدند.
آنها تاکید کردند که «حاکمیت کامل لبنان تا زمانی که گروههای مسلح غیردولتی خارج از کنترل دولت، توانایی نظامی داشته باشند، محقق نخواهد شد» و خواستار خلع سلاح کامل این گروهها و بازگرداندن انحصار استفاده از زور به دولت لبنان شدند؛ در حالی که بر اهمیت حمایت از نیروهای مسلح لبنان برای تحقق این هدف تأکید کردند.
کشورهای خلیج فارس و آمریکا همچنین دامنه همکاری سیاسی خود را گسترش دادند و ضمن حمایت از طرح ترامپ برای پایان دادن به جنگ در نوار غزه، تأکید کردند: «هیچکس مجبور به ترک غزه نخواهد شد و کسانی که مایل به خروج باشند، آزاد خواهند بود که بازگردند.»
در عین حال، آنها بر ضرورت غیرنظامیسازی حماس همزمان با حزبالله تاکید کردند.
در بیانیه آمده است: «وزیران بر اهمیت خلع سلاح همه گروههای مسلح غیردولتی برای امکان بازسازی غزه و ضرورت انتقال مسئولیت به یک کمیته مدنی مستقل و تکنوکرات فلسطینی تاکید کردند.»
چگونه این روند عملی خواهد شد؟
اگرچه همه کشورهای خلیج فارس معتقدند روابط با ایران پس از حملات اخیر دیگر هرگز مانند گذشته نخواهد بود، اما ضرورت اقتصادی برای بازگشت آزادی عبور از تنگه هرمز، اکنون رقبای منطقهای و متحدان را وادار کرده است فراتر از نمایش وحدت روز پنجشنبه، درباره نحوه تعامل آینده با تهران تصمیمگیری کنند.
بیانیه مشترک آمریکا و شورای همکاری خلیج فارس نشاندهنده موضعی مشترک برای شکلگیری نظم منطقهای جدید است؛ نظمی که در آن ایران باید در برابر پایبندی به توافقها، امکان تعامل دریافت کند. با این حال، ادامه مواضع سختگیرانه تهران و تلاشهای آن برای ایجاد شکاف میان کشورهای منطقه ممکن است باعث تفاوت رویکرد میان اعضای شورای همکاری شود؛ رویکردهایی که تحت تأثیر واقعگرایی سیاسی، رقابتها و تاریخ پیچیده روابط با ایران قرار دارند.
همزمان با دیدار نمایندگان کشورهای شورای همکاری با روبیو در بحرین، گزارشهایی درباره احتمال برگزاری نشستی منطقهای در عربستان میان کشورهای خلیج فارس و ایران منتشر شد؛ موضوعی که میتواند نشاندهنده دیدگاههای متفاوت درباره آینده منطقه باشد.
اندیشکده آمریکایی «مؤسسه مطالعات جنگ» (ISW) روز پنجشنبه ارزیابی کرد که «ایران احتمالا از گفتوگوهای ناشی از تفاهمنامه آمریکا و ایران استفاده میکند تا ترتیباتی با کشورهای خلیج فارس ایجاد کند که امکان تداوم نفوذ ایران در اطراف تنگه هرمز در دوره پس از جنگ را فراهم کند.»
این موسسه افزود برخی کشورهای خلیج فارس «ممکن است آماده همکاری» با ایران در چارچوب «یک ساختار اقتصادی گستردهتر» باشند.
به گفته این اندیشکده، یکی از بندهای توافق موقت راه را برای ایران باز میکند تا درباره «مدیریت آینده تنگه هرمز با عمان و دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس» گفتوگو کند.
در مقابل، این موسسه نتیجه گرفت که «حکومت ایران ممکن است تلاش کند گفتوگو درباره وضعیت تنگه هرمز را به مذاکرات گستردهتر درباره محدود کردن نفوذ آمریکا یا اسرائیل و همکاریهای آنها در خلیج فارس پیوند دهد.»
ثبات یا تحمیل واقعیتهای جدید؟
پس از سفر روبیو به امارات عربی متحده ــ کشوری که در جریان جنگ از اوپک خارج شد تا منافع اقتصادی خود را دنبال کند ــ انور قرقاش، مشاور رئیسجمهوری امارات، گفت «واقعیتهای ژئوپلیتیک جدید» را نمیتوان به دلیل «تجاوزی خیانتآمیز» علیه کشورهای خلیج فارس بر آنها تحمیل کرد.
او روز پنجشنبه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «تحمیل یک واقعیت اجباری از دل تجاوز، ثبات ایجاد نمیکند؛ بلکه بذرهای تازه اختلاف و درگیری برای آینده میکارد. و این دقیقا درباره تنگه هرمز صدق میکند.»
قطر که نقشی تعیینکننده در دستیابی به توافق چارچوبی آمریکا و ایران داشت، بارها تأکید کرده است که روابط با ایران پس از حملات اخیر دیگر مانند گذشته نخواهد بود، اما مذاکره و گفتوگو تنها مسیر پیش رو در چارچوب سرد پس از جنگ منطقهای است.
نواف م. آلثانی، مقام ارشد پیشین دفاعی قطر و رئیس شورای میانجیگری بینالمللی، اخیرا نوشت: «کشورهای جدی توان تجمل سیاست خارجی نمایشی را ندارند و جغرافیا نیز در برابر خشم تغییر نمیکند.»
او در مقالهای نوشت: «ایران همچنان همانجاست؛ آن سوی آب، و از طریق تجارت، انرژی، امنیت و نزدیکی جغرافیایی به خلیج فارس پیوند خورده است. در مقطعی، دو طرف دوباره با یکدیگر گفتوگو خواهند کرد. اما زمانی که این اتفاق بیفتد، دیگر بر اساس شرایط گذشته نخواهد بود.»
او افزود: «رابطه قدیمی با ایران دشوار بود، اما آشنا بود. رابطه بعدی، اگر اصلا شکل بگیرد، سردتر، سختگیرانهتر و مبتنی بر اعتماد بسیار کمتر خواهد بود.»
آلثانی در پایان نوشت: «این همان چیزی است که جنگ تغییر داد؛ نه نقشه منطقه و نه ضرورت تماس در آینده. بلکه آستانه اعتماد را تغییر داد. ایران همچنان میتواند از آیندهای مشترک با خلیج فارس سخن بگوید، اما پس از این جنگ، کشورهای خلیج فارس ابتدا خواهان مشاهده شواهد عملی خواهند بود.»