یکی از انتقادهای رایج به نظامهای آموزشی بسیاری از کشورها این است که دانشآموزان سالهای زیادی را صرف آموختن تاریخ و ریاضی و علوم میکنند، اما تقریبا چیزی درباره چگونگی مدیریت پول خود، پسانداز کردن یا اینکه نرخ بهره، سرمایهگذاری و اعتبار بانکی چیست، نمیدانند.
به این ترتیب جوانانی که میتوانند سختترین معادلات ریاضی را حل کنند، هنگام دریافت اولین دستمزدشان، چیزی در این باره که مالیات چیست یا چگونه درآمدشان را بودجهبندی کنند، نمیدانند.
آگهی
آگهی
البته کشورهای پیشرفته سالهاست که برای حل این مشکل گام برداشتهاند و آموزش «سواد مالی» را به روشهای مختلف در برنامه درسی دانش آموزان مدارس گنجاندهاند که در ادامه به تجربه چند کشور در این باره اشاره میشود.
آموزش «سواد مالی» در مدارس ایالات متحده آمریکا
هم اکنون در بسیاری از ایالتهای آمریکا درسهای «سواد مالی» در برنامه درسی مدارس گنجانده شده است و در ۲۲ ایالت نیز گذراندن درس «امور مالی شخصی» برای فارغالتحصیلی دانش آموزان الزامی است که شامل موضوعاتی مانند نحوه پسانداز کردن یا برنامهریزی مالی، چگونگی دریافت اعتبار بانکی، وام دانشجویی و سرمایهگذاری میشود.
هدف از این کار، کمک به دانش آموزان برای تصمیمگیریهای مالی آگاهانه و ایجاد زندگی بهتر، نهتنها برای خود بلکه برای اطرافیانشان است.
رویدادهای اقتصادی مانند افزایش تورم، رشد فناوریهای مالی دیجیتال همچنین رشد فعالیتهای مرتبط با هوش مصنوعی، همگی باعث شده که استقبال از این کلاسها افزایش یابد و بهتدریج در برنامه آموزشی دبیرستانهای همه ایالات وارد شود.
مشارکت بانک مرکزی فرانسه در برنامه «سواد مالی» مدارس
در فرانسه یک برنامه ملی به نام EDUCFI از سال ۲۰۱۶ با مشارکت بانک مرکزی این کشور راهاندازی شده که علاوه بر آموزشهایی که پیشتر ذکر شد، در موضوع کنترل بدهی، بیمه و نحوه محافظت از خود در برابر انواع کلاهبرداریهای مالی و شیوههای تجاری فریبنده به نوجوانان آموزش میدهند. دانشآموزان همچنین یاد میگیرند که در صورت بروز مشکل در این بخشها باید با چه کسانی تماس بگیرند.
بانک مرکزی فرانسه مسئول اجرای این طرح در مدارس است و دانش آموزان از کلاس هشتم تا دهم باید این دروس را پشت سر بگذارند.
در منطقه لیموژ واقع در جنوب فرانسه، ابتکارات برای تقویت «سواد مالی» نوجوانان از این هم فراتر میرود و حتی دورههایی برای دانش آموزان برای درک بهتر فعالیت مؤسسات مالی بزرگ مانند بانک مرکزی فرانسه، بانک مرکزی اروپا و سیاستهای اقتصادی آنها برگزار میشود.
در فرانسه همچنین هرساله از ۱۶ تا ۲۲ مارس «هفته سواد مالی» نام گرفته است و در چهارچوب این طرح، برنامههایی برای آموزش همگان در موضوعات مرتبط با مسائل مالی، از بودجهبندی گرفته تا پسانداز، ارائه میشود تا همه شهروندان تصمیمات مالی بهتری در طول زندگی بگیرند.
کنار آمدن با واقعیات زندگی روزمره در مدارس بریتانیا
روند آموزش «سواد مالی» در مدارس بریتانیا نیز بهبود یافته است؛ اگرچه به دلیل مشکلات بودجه و کمبود مدرس، این درس هنوز همگانی نشده است.
کلاسهای مدیریت پول نقد در برنامه درسی بسیاری از مدارس گنجانده شده است و دانشآموزان ۱۶ و ۱۷ ساله فعالانه در این باره گفتگو میکنند که آیا دارندگان وام مسکن واقعا مالک خانههای خود هستند، یا اینکه خطرات معامله بیتکوین و شرکت در قمار چیست؟
این آموزشها به دلیل دیگری نیز ضروری هستند زیرا اکنون در میان دانشآموزان، حتی افرادی هستند که در گذشته بیتکوین معامله یا استخراج کردهاند.
دیگر اینکه برای نسل جدید بریتانیا، تامین مسکن مقرون به صرفه همچنان دشوارتر است. بنابراین آنها یاد میگیرند که چگونه بیپروا خرج نکنند و چگونه نرخ بهرههای سالانه را محاسبه کنند تا برنامههای بلندپروازانهشان برای آینده عملی شود.
نظرسنجی سال ۲۰۲۱ موسسه بانکداری و امور مالی لندن نشان داد که تقریبا سه چهارم نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله مشتاق آموزش درباره نحوه مدیریت پول خود در مدارس هستند.
اروپای شمالی؛ آموزش «سواد مالی» برای زندگی مستقل
کشورهای شمال اروپا معمولا درس مستقلی به نام «سواد مالی» ندارند بلکه آموزشهای مرتبط با آن را بخشی از آموزش زندگی میدانند و به همین دلیل مثلا دانشآموزان ممکن است در کلاس ریاضی، درباره بهره و اقساط وام بخوانند و آنها را محاسبه کنند، در مطالعات اجتماعی درباره مالیات و دولت رفاه بیاموزند و در درس اقتصاد، بودجه یک خانواده را تنظیم کنند.
فنلاند که یکی از موفقترین نظامهای آموزشی جهان را دارد، آموزش «سواد مالی» را از سنین پایین در برنامه درسی ملی خود گنجانده است. دانشآموزان علاوه بر موضوعاتی که پیشتر گفته شد درباره استفاده از خدمات بانکی، درک تبلیغات و رفتار مصرفکننده، و شناخت مفاهیمی مانند بدهی و اعتبار آموزش میبینند.
در سوئد و نروژ، مفاهیم مالی در درسهای مطالعات اجتماعی و اقتصاد خانواده ارائه میشوند و دانشآموزان راههای تنظیم چگونه بودجه ماهانه، محاسبه هزینههای زندگی، مفهوم وام و بهره، و آشنایی با حقوق مصرفکننده را یاد میگیرند. در این کشورها، نهاد دولتی حمایت از مصرفکنندگان نیز برنامههای آموزشی ویژهای در این موضوع در مدارس ارائه میدهند.
در دانمارک، دروس مرتبط با سواد مالی، در قالب پروژههای عملی و بینرشتهای آموزش داده میشود. دانشآموزان در پایان این کلاسها می توانند هزینه خرید یک خانه را محاسبه کنند، نرخ بهره و وام را بررسی کنند، بودجه یک خانواده فرضی را تنظیم کنند و درباره انتخابهای اقتصادی متعدد در زندگی بحث کنند.
در این کلاسها تمرکز بر حل مسائل مربوط به زندگی واقعی است، نه حفظ کردن مفاهیم نظری.
ژاپن پیشتاز آموزش «سواد مالی» در مدارس شرق آسیا
بیش از ۸۰ درصد تراکنشهای انجام شده در کره جنوبی، چین و ژاپن اکنون بدون پول نقد انجام میشوند و در این کشورها از پول فیزیکی استفاده بسیار کمتری میکنند.
ژاپن یکی از جدیترین برنامههای آموزش «سواد مالی» را برای دانش آموزان مدارس دارد و از سال ۲۰۲۲ میلادی وزارت آموزش ژاپن، آموزشهای مالی را از دوره ابتدایی تا دبیرستان در برنامه ملی گنجانده است.
پایه و اساس آموزشهای مالی به کودکان در ژاپن، بر پرورش عادات «خرج کردن سالم» و کسب مهارتهای مدیریت دارایی در طول زندگی گذاشته شده است.
دانشآموزان در سنین پایین با مفاهیمی مانند نقش پول در زندگی، تفاوت نیاز و خواسته، پسانداز و مصرف مسئولانه آشنا میشوند و در مقاطع بالاتر درباره پرداختهای الکترونیک، کارتهای اعتباری و وام، محصولات مالی، برنامهریزی مالی بلندمدت و سرمایهگذاری، همچنین خطرات ولخرجی یا گرفتن اعتبار بیش از حد میخوانند.
وزارت اقتصاد ژاپن نیز یک راهنمای آموزش مالی ویژه کودکان منتشر کرده که به کودکان در درک نحوه کار پرداختهای دیجیتال همچنین خطرات تراکنشهای دیجیتال و نحوه استفاده ایمن از آنها کمک میکند.
سفرهای گروهی مدرسه یکی از بهترین فرصتها برای دانش آموزان این کشور برای انجام پروژههای گروهی مرتبط با «سواد مالی» همچنین برنامهریزی هزینههایشان و درک تراکنشهای بدون پول نقد است. این امر به ویژه در دنیای دیجیتال امروز که خریدها و دیگر امور بانکی را میتوان با یک اپلیکیشن تلفن هوشمند انجام داد، اهمیت دارد.
با افزایش تراکنشهای آنلاین، درک صحیح کودکان از ارزش پول (چه در کیف پولشان باشد و چه در تلفن همراهشان) بیش از پیش ضروری است.
چین و کره جنوبی عقبتر از رقبا
کره جنوبی از دهه ۲۰۰۰ میلادی برنامههای آموزش مالی را در مدارس توسعه داده است و مفاهیم مالی معمولا در دروس اقتصاد، مطالعات اجتماعی و آموزش شهروندی تدریس میشوند.
با این وجود پژوهشگران کرهای معتقدند که هنوز فاصله زیادی میان دانش نظری و مهارت عملی وجود دارد و به همین دلیل بانک مرکزی و نهادهای مالی کره، برنامههای مکمل زیادی برای مدارس اجرا میکنند.
در مقایسه با ژاپن، آموزش مالی در کره جنوبی کمتر به صورت درس مستقل و بیشتر در قالب واحدهای میانرشتهای ارائه میشود.
در چین نیز وضعیت متفاوت است. برخلاف ژاپن، آموزش سواد مالی هنوز به شکل گسترده و یکپارچه وارد برنامه رسمی مدارس این کشور نشده است؛ اگرچه با پیچیدهتر شدن اقتصاد و گسترش خدمات مالی دیجیتال، کارشناسان ضرورت آموزش دانش آموزان در این بخشها را جدی میدانند و بارها به دولت توصیه کردهاند.
در حال حاضر این آموزشها بیشتر در قالب پروژهها و برنامههای محلی ارائه میشوند و نه یک درس ملی فراگیر.
در برخی شهرها نیز آموزشهای مالی بطور موردی با همکاری مدارس و بانکها، در قالب برنامههای فوقبرنامه و آموزشهای مرتبط با کارآفرینی ارائه میشوند.