مهلت تازهای که رئیس جمهوری آمریکا برای اجرای تهدید خود مبنی بر «رها کردن جهنم» علیه ایران تعیین کرده، رو به پایان است. این در حالی است که متحدان و میانجیهای در تلاشند تا پیش از پایان این مهلت، یک توافق لحظهآخری بین واشنگتن و تهران برقرار کنند.
دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا با به کارگیری الفاظ تند، به مقامات ایران هشدار داده است که اگر تنگه راهبردی هرمز تا شامگاه سهشنبه به وقت آمریکا (۲:۳۰ صبح چهارشنبه به وقت ایران) برای تردد کشتیها باز نشود، زیرساختهای کلیدی ایران هدف حمله قرار خواهند گرفت.
آگهی
آگهی
آقای ترامپ روز یکشنبه و همزمان با عید پاک مسیحیان، در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال خود نوشت: «سهشنبه در ایران، هم روز نیروگاه است و هم روز پل، همهاش یکجا در یک روز؛ طوری که شبیهاش هم نخواهد دید!!!»
این تهدید تنها چند ساعت پس از فراخوان پاپ لئو چهاردهم برای دعوت کشورهای جهان به انتخاب مسیر صلح منتشر شد.
پیامی با الفاظ تند و مدح الهی
آقای ترامپ در پیام خود با اشاره به تنگه هرمز نوشت که «این تنگه لعنتی را باز کنید، حرامزادههای دیوانه، وگرنه در جهنم زندگی خواهید کرد؛ فقط تماشا کنید!»
او پیام خود در روز یکشنبه عید پاک را با مضمون «سبحان الله» به پایان رساند. تهدیدهای تازه آقای ترامپ علیه ایران پس از عملیات موفقیتآمیز نجات دومین خدمه جنگنده سرنگون شده آمریکایی در خاک ایران، مطرح شد.
آقای ترامپ در ابتدا زمان دقیقی برای تهدید خود اعلام نکرد و ابهامات درباره آن را افزایش داد، اما سپس با انتشار فرسته دیگری در تروث سوشال این موضوع را روشن کرد.
او در نهایت مهلت خود را مشخص کرد و نوشت: «سهشنبه، ساعت ۸ شب به وقت شرق آمریکا!» که به وقت ایران برابر با ۳:۳۰ بامداد چهارشنبه است.
یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید
آقای ترامپ پیشتر نیز در جریان همین جنگ تهدید کرده بود که زیرساختهای انرژی ایران را هدف قرار خواهد داد، اما بعد اقدام خود را به تعویق انداخت و دلیل آن را مذاکراتی که به گفته او در جریان است، ذکر کرد.
- او در ۲۱ مارس (یکم فروردین) اعلام کرد که ایران تنها ۴۸ ساعت فرصت دارد تا تنگه هرمز را «بدون تهدید» باز کند، در غیر این صورت ایالات متحده نیروگاههای آن را «هدف قرار داده و نابود خواهد کرد.»
- سپس در ۲۳ مارس (سوم فروردین)، مهلت خود را به اسم در جریان بودن مذاکرات، به مدت پنج روز تمدید کرد.
- اما قبل از رسیدن به موعد ضربالاجل دوم، آقای ترامپ در تاریخ ۲۶ مارس (ششم فروردین) مدت ۱۰ روز دیگر به آن افزود.
- وی در تاریخ ۳۰ مارس (۱۰ فروردین) تهدیدات خود علیه نیروگاهها را به چاههای نفت، جزیره خارک و تاسیسات آبشیرینکن نیز تعمیم داد.
- رئیس جمهوری آمریکا روز شنبه در چهارم آوریل (۱۵ فروردین) هشدار تازه ۴۸ ساعتهای برای «سرازیر کردن تمام جهنم» بر ایران مطرح کرد.
- در نهایت او در روز یکشنبه پنجم آوریل (۱۶ فروردین) در پست جداگانهای نوشت: «سهشنبه، ساعت ۸:۰۰ بعدازظهر به وقت شرق آمریکا!» (۲:۳۰ صبح چهارشنبه به وقت ایران)
الگوی تهدیدات ترامپ و فاصله حرف تا عمل
هرچند که نمیتوان به طور قطع افکار دونالد ترامپ را پیشبینی کرد اما هرچه تهدیدها کلیتر و شدیدتر باشند؛ و بدون اشاره به یک اقدام مشخص صرفا با عباراتی مانند «آتش و خشم» یا «نابودی کامل» مطرح شوند، احتمال بیشتری دارد که نقش یک پیشنهاد ابتدایی برای ورود به مذاکره را ایفا کنند.
تقابل سال ۲۰۱۷ میلادی با کره شمالی نمونهای بارز از این رویکرد است. هشدارهای شدیداللحن و تهدیدهایی مبنی بر اینکه آمریکا میتواند «بهطور کامل کره شمالی را نابود کند» نه به اقدام نظامی، بلکه به دیپلماسی در سطح سران با کیم جونگ اون منجر شد.
با این حال، وقتی تهدیدهای آقای ترامپ دقیقتر و مشخصتر باشند و به یک مطالبه روشن یا اقدام معین مرتبط شوند، الگو تغییر میکند و در چنین شرایطی، این تهدیدها اغلب به اقدامات عملی منتهی شدهاند.
حمله سال ۲۰۲۰ میلادی که به کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده قدس سپاه انجامید، پس از آن صورت گرفت که آمریکا بارها هشدار داده بود به هرگونه حمله علیه نیروهایش در منطقه با واکنشی قاطع پاسخ خواهد داد.
به همین ترتیب، حملات آمریکا در سوریه در سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ میلادی نیز پس از تعیین خطوط قرمز مشخص درباره استفاده از سلاحهای شیمیایی انجام شد. در هر مورد، محرک روشن بود و واکنش نیز به دنبال آن صورت گرفت.
اولتیماتوم هرمز در دسته دوم قرار میگیرد
اولتیماتوم هرمز در این دسته دوم قرار میگیرد. این یک هشدار کلی درباره رفتار ایران نیست، بلکه مطالبهای مشخص برای بازگشایی تنگه است. این درخواست با ضربالاجلهای زمانی همراه بوده؛ ابتدا پنج روز، سپس ۱۰ روز و اکنون عملاً تا بامداد چهارشنبه؛ و در کنار آن پیامدهای روشنی نیز مطرح شده است. ترکیب همه اینها نشان از اهمیت تهدید دارد.
زمانی که ترامپ از هشدارهای کلی به مطالبات مشخص همراه با ضربالاجل حرکت میکند، احتمال اقدام عملی از سوی او افزایش مییابد.
در این زمینه سابقه مشخصی نیز وجود دارد؛ ترامپ در بهار گذشته به ایران ۶۰ روز فرصت داد تا به توافق هستهای برسد، اما این اتفاق نیفتاد و در روز شصتویکم اسرائیل حمله کرد. خود ترامپ نیز بعدا به این زمانبندی اشاره کرد؛ روندی که نشان میدهد ابتدا یک مطالبه مطرح میشود، سپس ضربالاجل تعیین میشود و در نهایت با پایان زمان، اقدام صورت میگیرد.
با این حال، نمیتوان پیشبینی کرد که همه نتایج مشخص و قطعی باشند.
ترامپ حتی در تهدیدهای آشکار خود نیز همچنان امکان مانور دارد. او مهلتهای تعیین شده خودش را تمدید میکند، رعایت جزئی الزامات تعیین شدهاش را به عنوان موفقیت بازتعریف میکند، یا اینکه بدون آنکه اسمی از عقبنشینی بیاورد، به دیپلماسی روی میآورد.
اما چیزی که اکنون متفاوت است تغییر لحن صریح او است.
آنچه پیشتر به فشار همراه با فرصت خروج شباهت داشت، حالا به شکل مستقیمتری درآمده است و به شمارش معکوس بدل شده است.
اهداف دیگر مبهم و انتزاعی نیستند
ترامپ دیگر فقط از «جهنم» سخن نمیگوید، او اکنون شروع کرده است به تصویر کردن اینکه این جهنم چه شکلی خواهد داشت.
چند عامل وجود دارد که باعث میشود این مهلت متفاوت به نظر برسد.
- نخست، ماهیت درخواست است. تنگه هرمز یک نقطه حیاتی فیزیکی است که حدود یک پنجم نفت جهان از آن عبور میکند. این تنگه یا باز است یا بسته؛ و همین موضوع، فضای بسیار کمی برای تفسیر یا انعطافپذیری باقی میگذارد که پیشتر به ترامپ امکان میداد بدون تغییر واقعی روی زمین، موفقیت خود را اعلام کند.
- دوم اینکه این بار بحران فرضی نیست؛ ایالات متحده هماکنون به شکل عمیقی به لحاظ نظامی در ایران درگیر است. ناوهای هواپیمابر مستقر شدهاند، تفنگداران دریایی و چتربازان به منطقه منتقل شدهاند و عملیاتهای فشرده در جریان است. بنابراین، فاصله میان تهدید و اقدام بسیار کوتاهتر از سال ۲۰۱۷ با کره شمالی است.
- سوم، ترامپ بارها مهلت بازگشایی تنگه هرمز را تکرار کرده است. هر بار که این مهلت را اعلام و سپس تمدید میکند، فشار و اهمیت آن نه تنها برای ایران، بلکه برای اعتبار شخصی خودش نیز افزایش مییابد.
با این حال، هیچیک از این موارد تضمین نمیکند که نتیجه با لحن سخنان او همخوانی داشته باشد.
اگر تجربه گذشته راهنمای ما باشد، هر اقدامی ممکن است روی دهد، اما لزوما با دامنه گستردهای که کلام تهدیدآمیز آقای ترامپ القا میکند، مطابقت نداشته باشد.
ایالات متحده و اسرائیل فهرستی از اهداف در ایران تهیه کردهاند که هدف آن تضعیف اقتصاد کشور و تضمین آن است که بازسازی پس از این جنگ، طولانی و پرهزینه باشد.
آنها در مدتی که از این دوره تازه درگیریها از نهم اسفند تا کنون میگذرد، مراکز غیرنظامی شامل تاسیسات پتروشیمی در ماهشهر، بلندترین پل در حال ساخت خاورمیانه در مرکز شهر کرج، دو کارخانه بزرگ فولاد مبارکه اصفهان و فولاد خوزستان، و ساختمانهای مرتبط با بخش سلامت است که برای مردم حیاتی هستند، و همچنین برخی دانشگاهها و دیگر مؤسسات مهم را هدف قرار دادهاند.
ایران در برابر تهدیدها عقبنشینی نکرد
کاخ سفید هنوز تایید نکرده است که آیا این زمانبندی آقای ترامپ به زمان حمله آمریکا به زیرساختهای غیرنظامی ایران اشاره دارد یا خیر.
ایران آخرین اولتیماتوم ترامپ برای بازگشایی تنگه هرمز را رد کرده و تاکید کرده است که این تنگه تنها زمانی به طور کامل فعالیت خود را از سر خواهد گرفت که خسارات ناشی از جنگ جبران شده باشد.
مقامهای ایرانی بلافاصله به تهدیدهای تند آقای ترامپ واکنش نشان دادند و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، در پیامی در شبکههای اجتماعی تهدیدهای آقای ترامپ درباره هدف قرار دادن زیرساختهای ایران را «بیپروایانه» توصیف کرد.
آقای قالیباف در پیامی در شبکه ایکس نوشت: «شما از طریق جنایات جنگی به هیچ دستاوردی نخواهید رسید. او افزود: «تنها راهحل واقعی، احترام به حقوق مردم ایران و پایان دادن به این بازی خطرناک است.»
در همین حال، سید محمدمهدی طباطبایی، معاون ارتباطات و اطلاع رسانی نهاد ریاست جمهوری ایران، در شبکه ایکس نوشت که ایران باید از طریق دریافت عوارض عبور از کشتیهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند، جبران خسارت شود.
قرارگاه مرکزی خاتم الانبیای سپاه نیز روز دوشنبه هشدار داد که در صورت تکرار حمله به اهداف غیرنظامی، مراحل بعدی عملیاتهای تهاجمی و تلافیجویانه ایران، «بسیار کوبندهتر و گستردهتر اجرا خواهد شد، و ضررها و خسارات آنها در اصرار بر این رویکرد، چند برابر خواهد بود.»
وقتی باز کردن هرمز به دوش متحدان آمریکا بود
هشدار ترامپ همچنین موجب سردرگمی بیشتر متحدان آمریکا پس از یک هفته اظهارات ضد و نقیض درباره برنامههای او برای تنگه هرمز شد.
رئیس جمهوری که پیشتر از کشورهای دیگر خواسته بود برای بازگشایی این آبراه کمک کنند، در روزهای اخیر اشاره کرد که آمریکا مسئول بازگشایی آن نیست و «آنچه در تنگه رخ میدهد، ما هیچ دخالتی در آن نخواهیم داشت.»
مضافا اینکه او از متحدانی که به نفت عبوری از این تنگه وابسته هستند خواست «اندکی شجاعت دیرهنگام از خود نشان دهند» و «خودشان اقدام کنند.»
آقای ترامپ در سخنرانی روز چهارشنبه خود خطاب به ملت آمریکا نیز بازگشایی تنگه را به عنوان یکی از اهداف اصلی آمریکا ذکر نکرد. او گفت ایالات متحده در دو یا سه هفته آینده «بهشدت» به ایران حمله خواهد کرد و ارزیابی کرد که تنگه پس از پایان جنگ «بهطور طبیعی» باز خواهد شد.
با وجود کشته شدن شماری از رهبران ارشد ایران توسط اسرائیل و آمریکا، مقامهای باقیمانده در تهران جسورتر شده و تلاش برای افزایش فشار اقتصادی را تشدید کردهاند.
آژانس بینالمللی انرژی در پاریس، محدودیتهای اعمالشده از سوی ایران را بزرگترین شوک انرژی در تاریخ توصیف کرده است. در آمریکا، قیمت بنزین برای نخستین بار از سال ۲۰۲۲ به بیش از ۴ دلار در هر گالن رسیده و حدود ۲۵ درصد نسبت به یک ماه پیش افزایش یافته است.
به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
کارشناسان حقوق بین الملل هشدار میدهند که هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی میتواند نقض قوانین بینالمللی باشد. تأسیساتی مانند شبکه برق، آب و پلها از جمله زیرساختهای «دوگانه» به شمار میروند که هم کاربرد غیرنظامی دارند و هم نظامی. با وجود محدودیتهای قانونی، کارشناسان میگویند آمریکا از زمان جنگ خلیج فارس بهطور فزایندهای این اهداف را در حملات خود قرار داده است.
برت مکگورک، مقام ارشد پیشین امنیت ملی در دولتهای متوالی آمریکا از جمله در دولت ترامپ، روز یکشنبه به سیانان گفت که به نظر میرسد تهدید تازه ترامپ در تروث سوشال تلاشی برای «تشدید تنش بهمنظور دستیابی به توافق» باشد، اما او نسبت به موفقیت آن تردید دارد. او افزود: «ترامپ پیشتر گفته بود تنگه هرمز هدف آمریکا نیست، اما اکنون موضعی متفاوت نشان میدهد»، و تاکید کرد که اهداف آمریکا در این بحران مدام در حال تغییر است و مسیر مشخصی دیده نمیشود.
به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید
خبرگزاری فارس گزارش داد که در ۲۴ ساعت گذشته، پانزده کشتی با اجازه ایران از تنگه هرمز عبور کردهاند، هرچند این میزان هنوز حدود ۹۰ درصد کمتر از سطح قبل از آغاز درگیریها است. فارس درباره مالکیت یا مقصد این کشتیها جزئیات بیشتری ارائه نکرده است.
همچنین ایران روز شنبه اعلام کرد که عراق از محدودیتهای عبور و مرور در تنگه معاف خواهد بود و اجازه داده میشود تا سه میلیون بشکه نفت عراق در روز از این مسیر حمل شود.
کارشناسان صنعت حملونقل دریایی اعلام کردهاند که برخی شناورها برای عبور از تنگه هرمز مجبور به پرداخت هزینههای چند میلیوندلاری شدهاند، و برخی از نفتکشها مجبور شدهاند از مسیر تازهای در این تنگه عبور کنند که از گذرگاهی باریک میگذرد و تحت کنترل سپاه قرار دارد.
با نزدیک شدن به پایان مهلت ترامپ، ایران باید تصمیم بگیرد که آیا این هشدار صرفا برای اثرگذاری روانی است، یا اینکه نشانهای از اقدامات جدیتر و جبرانناپذیر در راه است؟
از نگاه ناظر بیرونی، پاسخ این سوال دشوار به نظر میآید.