قرار است کارخانهای در لینگن ایالت نیدرزاکسن با همکاری شرکت دولتی روس اتم میلههای سوخت راکتورهای روسی تولید کند. این طرح از نظر سیاسی و حقوقی بحثبرانگیز است.
در شهر لینگن در ایالت نیدرزاکسن، شرکت Advanced Nuclear Fuels GmbH (ANF)، زیرمجموعه کنسرن هستهای فرانسوی فراماتوم، از سال ۱۹۷۹ میلههای سوخت هستهای برای نیروگاههای هستهای در اروپا تولید میکند. با خروج آلمان از انرژی هستهای در ۱۵ آوریل ۲۰۲۳، زمانی که آخرین سه نیروگاه هستهای آلمان، از جمله نیروگاه امسلند درست در مجاورت محل استقرار ANF، از مدار خارج شدند، بازار داخلی برای این شرکت تا حد زیادی از میان رفته است.
آگهی
آگهی
با این حال ANF پیش از آن هم شروع به گشودن حوزهای تازه در کسبوکار خود کرده بود: تولید میلههای سوخت ششضلعی برای راکتورهای آبفشار به سبک شوروی (WWER) که هنوز در جمهوری چک، اسلواکی، بلغارستان، مجارستان و فنلاند در حال فعالیت هستند. این ۱۹ راکتور برای مدت طولانی سوخت خود را به طور انحصاری یا عمدتا از روسیه تامین میکردند. به گفته کمیسیون اروپا، اکنون همه بهرهبرداران این نیروگاهها با تامینکنندگان جایگزین قرارداد امضا کردهاند، اما همچنان به میزان قابل توجهی به فناوری روسی وابستهاند.
راه رهایی از وابستگی از روسیه میگذرد
در نگاه نخست این پروژه از نظر سیاست انرژی قابل دفاع به نظر میرسد: اگر تولیدکنندگان غربی این میلههای سوخت را تامین کنند، کشورهای اروپای شرقی میتوانند وابستگی خود به مسکو را کاهش دهند. اما درست در همینجا تناقضی نهفته است؛ زیرا قرار است مسیر خروج از وابستگی به روسیه، خود از دل فناوری و مشارکت روسی بگذرد.
پایه این پروژه، قرارداد لیسانسی است که در سال ۲۰۲۱ میان ANF و کنسرن دولتی انرژی اتمی روسیه، روساتوم، و زیرمجموعه آن TVEL Fuel Company امضا شد. ANF درخواست صدور مجوز هستهای را در مارس ۲۰۲۲، چند هفته پس از یورش نظامی روسیه به اوکراین، به وزارت محیط زیست نیدرزاکسن ارائه کرد. از آن زمان روندی در جریان است که از نظر حقوقی پیچیده و از نظر سیاسی بحثبرانگیز است.
«موضوعی عادی نیست»
به طور رسمی، نیدرزاکسن مسئول رسیدگی است، اما در عمل دامنه مانور این ایالت محدود است؛ حرف آخر را دولت فدرال میزند. در فوریه ۲۰۲۶، وبسایت پولیتیکو به نقل از افراد آگاه گزارش داد که دولت فدرال با رعایت شروطی به نیدرزاکسن توصیه کرده مجوز را صادر کند.
وزارت محیط زیست فدرال (BMUKN) در پاسخ به پرسش یورونیوز اعلام کرد که در جریان رسیدگی نمیتواند درباره جزئیات اظهارنظر کند.
کریستیان مایر، وزیر محیط زیست نیدرزاکسن از حزب سبزها، تردید خود را پنهان نمیکند و میگوید: «درخواست تغییر تولید به میلههای سوخت ششضلعی در کارخانه لینگن با مشارکت روسیه، موضوعی عادی نیست و برای من و بسیاری از شهروندان نگرانیهای جدی درباره امنیت داخلی و خارجی ایجاد میکند.»
این طرح بهشدت محل مناقشه است. بیش از ۱۱ هزار نفر و سازمان به طور کتبی با این پروژه مخالفت کردهاند؛ رقمی که برای یک فرایند صدور مجوز هستهای بهطور غیرمعمول بالاست.
به نوشته یک تحلیل (منبع به زبان آلمانی) سازمان فدرال آموزش مدنی آلمان، روساتوم هم برای استفاده غیرنظامی و هم برای استفاده نظامی از انرژی هستهای در روسیه مسئول است. این کنسرن از ۴ مارس ۲۰۲۲ کنترل نیروگاه هستهای اشغالی زاپوریژژیا در اوکراین را نیز در دست دارد. مایر نیز تاکید میکند که بسیاری از کارشناسان از اوکراین و شرق اروپا نسبت به کنسرن دولتیای هشدار میدهند که مستقیما در جنگ تهاجمی دخیل است.
طرح: فناوری روسی به عنوان راهحل گذار
شرکتهای ANF و فراماتوم به این طرح از زاویهای دیگر نگاه میکنند. ماریو لِبریگ، معاون فنی فراماتوم و مسئول حوزه مهندسی این شرکت در آلمان، در گفتوگو با روزنامه فاز این پروژه را فرصتی برای تقویت امنیت انرژی در اروپای شرقی توصیف کرده است. به گفته او، یک طراحی کاملا بومی برای این میلههای سوخت زودتر از سال ۲۰۳۰ برای تولید انبوه آماده نخواهد شد و تا آن زمان ANF روی لیسانس روساتوم حساب میکند. ماشینآلات لازم هماکنون در لینگن مستقر شدهاند؛ به نوشته فاز، در آوریل ۲۰۲۴ حدود ۲۰ کارشناس روس این تجهیزات را به کارکنان ANF تحویل دادند.
وزارت محیط زیست نیدرزاکسن نظر دیگری دارد و میگوید: «برای ما روشن نیست که چگونه تولید تحت لیسانس نزدیک با روسیه، با ماشینآلات روسی، دانش فنی روسی و میلههای سوخت آماده وارداتی از روسیه، میتواند وابستگی به میلههای سوخت روسی را کاهش دهد.» این وزارتخانه شرکت وستینگهاوس را به عنوان الگوی جایگزین ذکر میکند؛ شرکتی که در سوئد هماکنون میلههای سوخت ششضلعی برای راکتورهای اروپای شرقی تولید میکند.
ولادیمیر اسلیویاک نیز تردیدهای خود را مطرح میکند. او که همرئیس سازمان محیط زیستی روسی «اکودفنس» و برنده جایزه Right Livelihood است و در تبعید در آلمان زندگی میکند، به یورونیوز میگوید: «فراماتوم نمیتواند این سوخت را بدون روساتوم تولید کند، بنابراین وابستگی همچنان برقرار میماند. چیزی که به عنوان تنوعبخشی عرضه میشود، در واقع ادامه همان وابستگی است، با این تفاوت که شرکتهای اروپایی بخشی از سود را برمیدارند.»
دور زدن سیاسی از مسیر فرانسه؟
اسلیویاک در ساختار این پروژه تلاشی برای دور زدن مخالفت سیاسی میبیند. به گفته او، دولت فدرال وقت آلمان در سال ۲۰۲۲ همکاری مستقیم با روسیه در خاک آلمان را رد کرده بود. پس از آن، جوینتونچر در شهر لیون فرانسه دوباره تاسیس شد؛ از نظر ساختاری مشابه، اما در قالب یک شخصیت حقوقی فرانسوی. او میگوید: «این یک دور زدن سیاسی آشکار است. آلمان نسبت به ورود روساتوم به بخش هستهای خود مردد بود، بنابراین فراماتوم جوینتونچر را به سادگی به فرانسه منتقل کرد و آن را از مسیری دیگر بازگرداند. نقش روسیه هرگز از بین نرفته، فقط در قالبی تازه بستهبندی شده است.»
واردات اورانیوم اروپا: پیوند با روسیه باقی است
بر پایه تحقیقات شبکه NDR، روسیه در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۸٫۶ تن اورانیوم به کارخانه لینگن تحویل داده است؛ افزایشی حدود ۶۶ درصدی نسبت به سال پیش. در سطح کل اتحادیه اروپا، کشورهای عضو در سال ۲۰۲۴ محصولات اورانیومی روسیه را به ارزشی بیش از ۷۰۰ میلیون یورو وارد کردهاند؛ رقمی که در یک مطالعه مشترک اندیشکده اوکراینی DiXi Group و موسسه اقتصادی بروگل در بروکسل بر اساس دادههای یورواستات برآورد شده است.
روساتوم تازه در بسته بیستم تحریمها هدف قرار گرفت
در بستههای متعدد تحریمی پیشین، روساتوم دستنخورده باقی ماند، زیرا کشورهایی چون مجارستان و اسلواکی مانع چنین گامی میشدند. تازه با بیستمین بسته تحریمی اتحادیه اروپا که اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در ۶ فوریه ۲۰۲۶ معرفی کرد، روساتوم و شرکتهای تابعه آن، از جمله TVEL، به طور صریح مشمول تحریم شدند: قراردادهای جدید ممنوع است و واردات اورانیوم روسیه دیگر مجاز نیست. با این حال برای قراردادهای جاری، دورههای گذار تا میانه ۲۰۲۶ پیشبینی شده است.
این که آیا جوینتونچر موجود میان ANF و TVEL هم مشمول این تحریمها میشود یا نه، از نظر حقوقی هنوز روشن نیست. فراماتوم به معاهده یوراتوم سال ۱۹۵۷ استناد میکند که به عنوان بخشی از حقوق اولیه اتحادیه اروپا، همکاریهای هستهای موجود را مورد حمایت قرار میدهد.
وزارت محیط زیست فدرال در پاسخ به یورونیوز تاکید میکند که تحولات اروپایی را به دقت دنبال خواهد کرد. در این پاسخ آمده است: «کمیسیون اروپا اعلام کرده که در چارچوب استراتژی RePowerEU پیشنویس مقررات ویژهای ارائه خواهد کرد که بر اساس آن واردات مواد و فناوری هستهای از روسیه به تدریج کاهش یابد.» با این حال این پیشنویس هنوز به دست این وزارتخانه نرسیده است.
اسلیویاک، فعال محیط زیست و مخالف کرملین، خواستار اقدام قاطعتر است و میگوید: «اتحادیه اروپا هنوز یک فرصت زمانی در اختیار دارد، اما باید همین حالا دست به کار شود: همکاریهای هستهای با روساتوم و شرکتهای تابعهاش باید متوقف شود و این کار باید با برنامههای گذار روشن و دارای ضربالاجل برای کشورهایی همراه باشد که همچنان وابستهاند.»
لینگن، نمونهای از یک مشکل بزرگتر
از نظر شکلی، تصمیم درباره این طرح بحثبرانگیز در نیدرزاکسن گرفته میشود، اما این ایالت به نمایندگی از دولت فدرال عمل میکند. قانون هستهای در آلمان در صلاحیت دولت فدرال است؛ دولت فدرال میتواند در همه موارد به مقامات ایالتی دستور بدهد و حرف آخر را میزند. مبنای این روند، گزارش رُلر (منبع به زبان آلمانی) است که دولت فدرال در آغاز کار سفارش آن را داد و توصیه میکند در فرایند صدور مجوز، مسائل امنیت داخلی و خارجی ناشی از جوینتونچر با روساتوم نیز در نظر گرفته شود.
این که آیا از سوی این جوینتونچر خطرات مشخصی برای امنیت داخلی یا خارجی، مثلا از طریق خرابکاری، جاسوسی یا نفوذ روسیه، وجود دارد یا نه، موضوعی است که دولت فدرال و نهادهای امنیتی آن باید دربارهاش تصمیم بگیرند.